Kamulaştırmasız el atma
Kamulaştırmasız el atma, idarenin özel mülkiyetteki bir taşınmazı kamulaştırma yapmadan ve bedelini ödemeden kamu hizmetine ayırmasıdır (Anayasa m. 35, 46; 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu geçici m. 6). Anayasa 46’ya göre idare taşınmazı ancak gerçek karşılığını peşin ödeyerek alabilir; el atmada bu adım atlanır. Uygulamada iki biçimi var. Fiilî el atmada idare arsanızın üzerine yol, park ya da okul yapar. Hukuki el atmada taşınmaza dokunmaz; imar planında onu kamu alanına ayırır, yıllarca kamulaştırmaz ve siz mülkünüzü kullanamaz hâle gelirsiniz.
Bilmeniz gerekenler
- Fiilî el atmada bedel ve tazminat davası adli yargıda, asliye hukuk mahkemesinde görülür. Danıştay, fiilen yeşil alana çevrilen bir taşınmaz için idare mahkemesine açılan davanın görev yönünden reddini onadı ve adli yargıyı doğru yargı kolu saydı.
- Kamulaştırma yapılmadan 9 Ekim 1956 ile 4 Kasım 1983 arasında kamu hizmetine ayrılan taşınmazlarda önce idareyle uzlaşma yoluna gidilmesi dava şartıdır. Uzlaşma sağlanamazsa uzlaşmazlık tutanağının düzenlendiği tarihten itibaren 3 ay içinde bedel tespiti davası açılabilir (2942 geçici m. 6).
- Uzlaşma yalnız paradan ibaret değildir. İdareye ait bir taşınmazla trampa, idare taşınmazı üzerinde sınırlı ayni hak ya da başka bir yerde imar hakkı teklif edilebilir; bunlar mümkün değilse nakdi bedel ödenir (2942 geçici m. 6).
- Bu kapsamdaki davada mahkeme, el koyma tarihindeki nitelikleri esas alıp dava tarihindeki değeri bilirkişiyle belirler ve taşınmazın idare adına tesciline karar verir. Tescil hükmü kesindir; bedele ilişkin temyiz hakkı saklıdır (2942 geçici m. 6).
- Hukuki el atmada kanun, uygulama imar planında kamu hizmetine ayrılan taşınmazın plan yürürlüğe girdikten sonra 5 yıl içinde kamulaştırılmasını ya da kısıtlamayı kaldıran plan değişikliği yapılmasını ister (2942 ek m. 1). Bu bedel davalarını adli yargıya veren cümle, Anayasa Mahkemesinin 16.1.2025 tarihli, E.2024/135, K.2025/20 sayılı kararıyla iptal edildi; karar 30.4.2025’te Resmî Gazete’de yayımlandı, iptal dokuz ay sonra, 30.1.2026’da yürürlüğe girdi. Görevli yargı yeri bu yüzden yeniden tartışmalı; dava açmadan önce güncel içtihada bakılmalı.
Sık karıştırılan
Kamulaştırmasız el atma, usulüne uygun kamulaştırmanın tersidir. Kamulaştırmada bedel önce belirlenir, tescil sonra yapılır; el atmada taşınmaz önce kullanılır, malik bedeli dava yoluyla sonradan ister. Bir başka karışıklık yargı yolundadır: idari eylemden doğan zarar kural olarak idare mahkemesinde tam yargı davasıyla istenir (İYUK m. 13), fiilî el atma ise bu kuralın dışında kalır ve adli yargıya gider. Tersi durum da var: Hazineye ait bir yeri izinsiz kullanan kişiden idarenin istediği bedelin adı ecrimisildir.
Danıştay Kararı
Danıştay 6. Daire, 07.10.2025 tarihli, 2024/2700 E., 2025/4761 K.
Taşınmaz imar planında yol olarak gösterilmiş, idare onu yıllarca kamulaştırmamış, üzerine çim ekip yeşil alan olarak düzenlemişti. Malik önce asliye hukuk mahkemesine gitti; o mahkeme görevsizlik kararı verince idare mahkemesinde tazminat davası açtı. İdare mahkemesinin başvurusu üzerine Uyuşmazlık Mahkemesi fiilî el atma bulunduğunu kabul ederek davanın adli yargıda görülmesi gerektiğine karar verdi ve idare mahkemesi davayı görev yönünden reddetti. Danıştay 6. Daire görev yönünden ret kararını onadı. Davacı ilk olarak doğru yargı koluna gittiği için, idare lehine vekâlet ücretine hükmedilmesini ise hakkaniyete aykırı bulup bozdu. Fiilen el atılan taşınmazda doğru adres adli yargıdır; yanlış mahkemeye gitmek yıllar kaybettirir.
… Uyuşmazlık Mahkemesince verilen … tarihli, E:…, K:… sayılı kararda ise, dava konusu taşınmaz açısından fiili el atmanın varlığı kabul edilerek, davanın adli yargıda, haksız fiillere ilişkin özel hukuk hükümlerine göre çözülmesi gerektiği gerekçesiyle …Asliye Hukuk Mahkemesince davanın görev yönünden reddi yolunda verilen söz konusu kararın hukuka aykırılığının tespit edildiği anlaşılmıştır. …
… Bu durumda, idarenin sebebiyet verdiği ve davacı tarafından ilk olarak doğru yargı kolunda açılan bakılan davanın, … Asliye Hukuk Mahkemesi’nin yukarıda belirtilen davanın görev yönünden reddine ilişkin kararı dolayısıyla idari yargı yerinde açıldığı anlaşıldığından, Mahkeme kararının davalı idare lehine vekalet ücretine hükmedilmesine ilişkin kısmının hakkaniyete uygun olmadığı sonucuna varılmıştır. …
Sık sorulan sorular
İdare arsamdan izinsiz yol geçirdi, nereye dava açarım?
Fiilî el atma söz konusuysa dava adli yargıda, asliye hukuk mahkemesinde açılır. İdare mahkemesine açılan dava görev yönünden reddedilir ve zaman kaybettirir. El atma 1956 ile 1983 arasında olduysa önce idareye başvurup uzlaşma görüşmesini tüketmeniz gerekir.
Arsam imar planında park görünüyor, yıllardır kamulaştırılmıyor. Ne yapabilirim?
Önce idareye yazılı başvurup kamulaştırma ya da plan değişikliği isteyin; kanun bunun için 5 yıllık süre öngörür (2942 ek m. 1). Bedel davasının hangi yargı yerinde açılacağı, Anayasa Mahkemesinin 30.1.2026’da yürürlüğe giren iptal kararından sonra yeniden tartışmalı hâle geldi. Dilekçeyi vermeden önce dosyanızı güncel kararlara göre değerlendirin.
Uzlaşma görüşmesinde imzaladığım tutanak davada aleyhime kullanılır mı?
Hayır. Kanuna göre uzlaşma tutanağı ve görüşmelere ilişkin bilgi ve belgeler, açılacak davalarda taraflar aleyhine delil teşkil etmez (2942 geçici m. 6). Uzlaşma sağlanamazsa davada bedeli bilirkişi yeniden belirler.
Bu terim sizin dosyanızda mı geçiyor?
Tanım genel bilgi verir; sizin olayınızda ne anlama geldiğini birlikte değerlendirelim.