İdari vesayet

İdari vesayet, merkezi idarenin belediye, il özel idaresi ve köy gibi mahalli idareler üzerinde, yalnız kanunda belirtilen esas ve usuller dairesinde kullandığı denetim yetkisidir (Anayasa m. 127/5). Amacı, mahalli hizmetlerin idarenin bütünlüğü ilkesine uygun yürütülmesi, kamu görevlerinde birliğin sağlanması, toplum yararının korunması ve mahalli ihtiyaçların gereği gibi karşılanmasıdır. Dayanağı, merkezden ve yerinden yönetim esaslarına dayanan idarenin bir bütün olmasıdır (Anayasa m. 123/1). Vesayet istisnai bir yetkidir; kanunda dayanağı bulunmayan bir vesayet yetkisi kullanılamaz.

Bilmeniz gerekenler

• Belediye meclisi kararları kesinleştikten sonra en geç 7 gün içinde mahallin en büyük mülki idare amirine gönderilir; gönderilmeyen karar yürürlüğe girmez (5393 sayılı Belediye Kanunu m. 23). Mülki idare amirine bu kararlara karşı dava açma yetkisi veren fıkra 2010’da Anayasa Mahkemesince iptal edildi. Danıştay 6. Daire ise mahalli niteliği aşan işlemlerde valinin yine de dava açabileceğini kabul ediyor.
• İçişleri Bakanlığı, belediyenin mali işlemler dışındaki idari işlemlerini hukuka uygunluk ve idarenin bütünlüğü açısından denetler (5393 m. 55).
• Görevleriyle ilgili bir suç nedeniyle hakkında soruşturma veya kovuşturma açılan belediye organlarını ve üyelerini İçişleri Bakanı, kesin hükme kadar görevden uzaklaştırabilir (Anayasa m. 127/4; 5393 m. 47). Bu karar iki ayda bir gözden geçirilir.
• Seçilmiş organların bu sıfatı kaybetmesi ise yargı yoluyla olur (Anayasa m. 127/4). Seçilme yeterliğini kaybeden meclis üyesinin üyeliğinin düşmesine, valinin bildirmesi üzerine Danıştay karar verir (5393 m. 29).
• Onay da bir vesayet aracıdır: belediye encümeninin kamulaştırma için verdiği kamu yararı kararı, il merkezlerinde valinin, ilçelerde kaymakamın onayıyla tamamlanır (2942 sayılı Kanun m. 6/1-a); bkz. kamu yararı.
• Barolar ve diğer kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları üzerinde Devletin idari ve mali denetimine ilişkin kurallar kanunla düzenlenir (Anayasa m. 135).

Sık karıştırılan

İdari vesayet ile hiyerarşi farklıdır. Hiyerarşi, merkezi idare içinde üst ile ast arasındaki ilişkidir: bakanlık taşra teşkilatına emir verebilir, onun işlemini kaldırabilir veya değiştirebilir. Vesayette böyle genel bir yetki yoktur; merkezi idare belediyenin yerine geçip karar alamaz, yalnız kanunda sayılan onay, denetim, görevden uzaklaştırma ve dava açma gibi araçları kullanabilir. Medeni hukuktaki vesayet ise bambaşka bir kavramdır: kısıtlanan kişiye vasi atanmasını anlatır ve oradaki vesayet makamı sulh hukuk mahkemesidir (TMK m. 397).

Danıştay Kararı

Danıştay 6. Daire, 06.03.2024 tarihli, 2020/4259 E., 2024/1552 K.

Adana Valiliği, ilçe belediye meclisince kabul edilip büyükşehir belediye meclisince onaylanan 1/1000 ölçekli uygulama imar planının bir parsele ilişkin kısmına, üst ölçekli planlara aykırı olduğu iddiasıyla dava açtı; belediyeler valiliğin dava açma ehliyeti bulunmadığını savundu. Danıştay 6. Daire, mülki idare amirine belediye meclisi kararlarına karşı dava açma yetkisi veren fıkranın Anayasa Mahkemesince iptal edilmiş olmasına karşın, iptalin gerekçesinin vesayet yetkisinin yalnız dava açmayla sınırlı tutulması olduğunu belirtti ve mahalli niteliği aşan işlemlere karşı valinin dava açabileceğini kabul ederek bu itirazı reddetti. Esasta ise planın üst ölçekli planlara uygun olduğunu belirterek iptal kararını onaylayan bölge idare mahkemesi kararını oy çokluğuyla bozdu. Bu davada vesayet makamının aracı, planı kendisi değiştirmek değil, idari yargıya başvurmaktı.

… Vesayet yetkisi kapsamında değerlendirilen mülki idare amirinin hukuka aykırı gördüğü kararlar aleyhine idarî yargıya başvurabilme yetkisi her ne kadar Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edilmiş ise de, iptal kararının gerekçesi ve daha sonra aynı nitelikte verilmiş olan yukarıda yer verilen Anayasa Mahkemesi kararı dikkate alındığında, mahalli idarelerin “mahalli” niteliği aşan kamu hizmetlerine ilişkin iş ve işlemlerine karşı İdari Yargılama Usulü Kanununun 2. maddesi kapsamında sübjektif dava ehliyeti bulunan mülki idare amiri tarafından dava açılabileceği sonucuna ulaşıldığından, davalı idarelerin davacı Adana Valiliğinin dava açma ehliyetinin olmadığı yönündeki iddiaları yerinde görülmemiştir. …

↑ Metne dön