Kamu yararı

Kamu yararı, idarenin bütün işlem ve eylemlerinde gütmek zorunda olduğu, kişisel ve özel çıkarlardan ayrı ve onlardan üstün tutulan toplumsal yarardır. Anayasa mülkiyet hakkının ancak kamu yararı amacıyla ve kanunla sınırlanabileceğini (Anayasa m. 35), kamulaştırmanın da ancak kamu yararının gerektirdiği hâllerde yapılabileceğini söyler (Anayasa m. 46/1). Temel hakları sınırlayan her düzenleme ayrıca ölçülülük ilkesine uymak zorundadır (Anayasa m. 13). İdari yargıda kamu yararı en çok işlemin maksat unsurunda denetlenir (İYUK m. 2/1-a).

Bilmeniz gerekenler

• “Kamu yararı vardır” yazmak yetmez. İdare, işlemin hangi somut ihtiyaca cevap verdiğini ve seçtiği yolun neden gerekli olduğunu ortaya koymalıdır. Danıştay 6. Daire, madencilikte kamu yararı bulunduğunu kabul ettiği hâlde acele kamulaştırma kararını, acelelik gösterilemediği için iptal etti.
• Takdir yetkisinin sınırı da kamu yararıdır. Danıştay, idareye tanınan takdir yetkisinin kamu yararı ve hizmet gerekleriyle sınırlı olduğunu ve bu yönüyle yargı denetimine tabi bulunduğunu kabul eder; bkz. takdir yetkisi.
• Kamulaştırmada kamu yararı kararı ayrı bir işlemdir. Belediye yararına kamulaştırmada bu kararı belediye encümeni verir (2942 sayılı Kanun m. 5/1-a) ve karar il merkezlerinde valinin, ilçelerde kaymakamın onayıyla tamamlanır (m. 6/1-a). Onaylı imar planına göre yapılacak hizmetlerde ayrıca kamu yararı kararı aranmaz.
• Kamulaştırma işlemine karşı iptal davası, asliye hukuk mahkemesinin size yaptığı tebligattan itibaren 30 gün içinde idari yargıda açılır (2942 m. 14/1). Acele kamulaştırma ivedi yargılama usulüne tabidir: dava süresi 30 gündür ve idareye başvuru dava süresini durdurmaz (İYUK m. 20/A-1-b, 20/A-2-a ve b).
• Kamu yararı kişinin hakkını kendiliğinden ortadan kaldırmaz; ikisi arasında denge aranır. Belediye organlarının görevden uzaklaştırılmasında bile kanun, kararın iki ayda bir gözden geçirilmesini ve devamında kamu yararı bulunmayan kararın kaldırılmasını ister (5393 sayılı Belediye Kanunu m. 47).
• İmar planları da kamu yararı amacıyla yapılır; plan değişikliğine açılan davalarda mahkeme planın şehircilik ilkelerine, planlama esaslarına ve üst ölçekli planlara uygunluğunu çoğunlukla bilirkişi incelemesiyle denetler.

Sık karıştırılan

Kamu yararı ile maksat unsuru iç içedir ama aynı şey değildir. Kamu yararı idarenin ulaşmak zorunda olduğu amaçtır; maksat unsuru ise işlemin bu amaca yönelip yönelmediğinin denetlendiği yerdir. İdare yetkisini kamu yararı dışında bir amaçla, örneğin bir kişiyi cezalandırmak için kullanırsa yetki saptırması olur ve işlem iptal edilir. Anayasa m. 35’teki “toplum yararı” ise başka bir sınırdır: mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırı olamaz. Kamu yararı idareyi, toplum yararı malikin kendisini bağlar. Devletin malvarlığını anlatan kamu malı da ayrı bir kavramdır.

Danıştay Kararı

Danıştay 6. Daire, 25.12.2025 tarihli, 2024/4028 E., 2025/7324 K.

Sivas’ta bir demir madeni işletmesinin üretimine devam edebilmesi için ihtiyaç duyulan taşınmazların acele kamulaştırılmasına Cumhurbaşkanı kararıyla karar verildi; taşınmazı tarım arazisi olarak kullandıklarını belirten davacılar, bu arazinin kamulaştırılmasında kamu yararı bulunmadığını ileri sürerek dava açtı. İdare gelir, istihdam, ithalatın azalması ve olağan kamulaştırmanın uzun sürmesi gerekçelerine dayandı. Danıştay 6. Daire, madenlerin işletilmesinde kamu yararı bulunduğunu kabul etti; ama bu gerekçelerin olağan usulden ayrılmayı zorunlu kılan bir acelelik hâlini somut olarak ortaya koymadığını belirterek kararın uyuşmazlık konusu taşınmaza ilişkin kısmını iptal etti. Kamu yararının varlığı, idarenin seçtiği her yöntemi kendiliğinden haklı kılmaz; yöntem de ayrıca denetlenir.

… işlem tesisine dayanak olan acelelik halinin ve olağan kamulaştırma usulünden ayrılmasını gerektiren nedenlerin, kamu yararı ile özel mülkiyet hakkı arasındaki denge gözetilerek gerçekleşip gerçekleşmediğinin her somut olayda, projenin ve hizmetin niteliği, mahalli veya ulusal ihtiyacın ivedilikle karşılanması gerekliliği gibi hususlar da göz önünde bulundurularak yargı yerince değerlendirilmesi gerekmektedir. …

… Bu durumda; Ülkenin doğal kaynaklarından olan madenlerin işletilmesinde ve bu amaçla gerekli taşınmazların kamulaştırılmasında kamu yararı bulunduğu açık olmakla birlikte, 2942 sayılı Kanun’un 27. maddesi uyarınca acele kamulaştırma yapılabilmesi için gerekli olan “acelelik hali” somut olarak ortaya konulamadığından, dava konusu Cumhurbaşkanlığı Kararı’nın uyuşmazlığa konu taşınmaza ilişkin kısmında hukuka uyarlık görülmemiştir. …

↑ Metne dön