Sosyal risk ilkesi

Sosyal risk ilkesi, idarenin önlemekle görevli olduğu hâlde önleyemediği toplumsal olaylardan doğan zararın, idarenin kusuru aranmadan devletçe karşılanmasıdır. Dayanağı, idarenin kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödeyeceğini söyleyen Anayasa m. 125’in son cümlesidir; kanunda ayrı tanımı yoktur, ilke Danıştay içtihadıyla şekillenmiştir. Kusursuz sorumluluğun bir türüdür ve en çok terör olaylarında görülür. Mantığı basittir: zarar rastgele bir kişiye denk gelmiştir, yükünü toplumun tamamı paylaşır. Danıştay, komşu ülkedeki iç çatışmadan atılan mühimmatla yaralanan sınır köylüsünün zararını da bu ilkeyle ödetti.

Ayrıntılı rehber: Tam yargı ön başvuru dilekçesi örneği (İYUK 13)

Bilmeniz gerekenler

• Mahkeme önce hizmet kusuru olup olmadığına bakar. İdarenin olayı öngörüp önleyebileceği hâlde önlemediği ortaya konursa sorumluluk kusura dayanır; kusur yoksa sosyal risk devreye girer.
• Terör eylemleri ve terörle mücadele faaliyetlerinden doğan maddi zararlar için ayrıca 5233 sayılı Kanundaki sulh yolu vardır. Olayı öğrendiğiniz tarihten itibaren 60 gün, her hâlde olaydan itibaren 1 yıl içinde zararın gerçekleştiği ya da olayın meydana geldiği il valiliğine başvurursunuz; yaralanmada hastanede geçen süre bu hesaba girmez (5233 sayılı Kanun m. 6/1).
• Bu yolla hayvan, ağaç, ürün ve diğer mallara verilen zararlar, yaralanma, engelli hâle gelme ve ölüm zararları, tedavi ve cenaze giderleri ile terörle mücadele yüzünden mal varlığınıza ulaşamamaktan doğan maddi zararlar karşılanır (m. 7). Kişinin kendi kastıyla oluşan zararlar kapsam dışıdır (m. 2/2-e).
• Zarar tespit komisyonu başvuruyu 6 ay içinde sonuçlandırır, vali bu süreyi 3 ay uzatabilir. Dava açma süresi içinde yapılan başvuru, nihai işlem size tebliğ edilene kadar dava sürelerini durdurur (m. 6).
• 5233 yalnız maddi zararı kapsar (m. 1). Manevi tazminat ve sulh yoluyla karşılanmayan zararlar için idareye başvurup tam yargı davası açılır. Davadan önceki başvuru, eylemi öğrenmeden itibaren 1 yıl, her hâlde 5 yıl içinde yapılır; ret ya da 30 gün cevapsızlık üzerine 60 gün içinde dava açılır (İYUK m. 13/1, 7/1).

Sık karıştırılan

Sosyal risk en çok fedakârlığın denkleştirilmesi ilkesiyle karışır. Fedakârlıkta zararı doğuran, kamu yararına yürütülen bir idari faaliyetin kendisidir; idare bir iş yapar, yükü belli kişilerin sırtında kalır. Sosyal riskte ise zararı veren idare değil, terör örgütü ya da sınırın öbür yanındaki çatışma gibi üçüncü bir kaynaktır; idarenin payı, bunu önleyememesidir. Aşağıdaki dosyada ilk derece mahkemesi fedakârlık ilkesine dayanmış, Danıştay doğru ilkenin sosyal risk olduğunu belirtip sonucu korumuştur. Risk ilkesi de ayrıdır: orada zarar, idarenin tehlikeli bir araç ya da faaliyet kullanmasından doğar.

Danıştay Kararı

Danıştay 10. Daire, 05.02.2026 tarihli, 2022/1105 E., 2026/404 K.

Hatay’ın Yayladağı ilçesinde 2014’te traktörüyle tarlasına giden davacıya Suriye tarafından atılan bir füze mühimmatı isabet etti, sol bacağı diz altından koptu. İdare mahkemesi fedakârlığın denkleştirilmesi ilkesine dayanarak maddi tazminatı ve 25.000 TL manevi tazminatı kabul etti, bölge idare mahkemesi istinafı reddetti. Danıştay olayın ülkeye yönelik bir terör eylemi olmadığı için 5233 sayılı Kanun kapsamına girmediğini, ancak sınırda yaşayan ve kusuru bulunmayan davacının zararının sosyal risk ilkesiyle ödenmesi gerektiğini belirterek kararı bu gerekçeyle onadı; faizin başlangıcını ve manevi tazminatın reddedilen kısmındaki vekâlet ücretini de davacı lehine düzeltti. Sınır bölgesinde dışarıdan gelen saldırı yüzünden zarar gördüyseniz 5233 kapalı olsa bile tam yargı yolu açıktır.

… Davaya konu olayın, ülkemize yönelik bir terör eylemi olmaması nedeniyle 5233 sayılı Kanun kapsamında değerlendirilmesinin mümkün olmadığı, ancak davacının Suriye sınırında bulunan Hatay ili Yayladağı ilçesinde yaşadığı, olayın Suriye’deki iç çatışmalardan kaynaklandığı, sınırda yaşamanın getirdiği bir riskin söz konusu olduğu dikkate alındığında, sınır bölgesinde yaşayan ve olayda herhangi bir kusuru bulunmayan davacının komşu ülkedeki iç çatışmalar nedeniyle uğramış olduğu zararın sosyal risk ilkesi uyarınca tazmin edilmesi gerekmekte olup …

↑ Metne dön