Hapis Cezası Alanın Kaybettiği Haklar: TCK 53 Tablosu

Hapis Cezası Alanın Kaybettiği Haklar Nelerdir?

TCK 53/1, kasten işlenen suçtan hapis cezası alan kişinin beş grup haktan kanun gereği yoksun kalacağını söyler; mahkemenin bunu ayrıca istemesi gerekmez. Kanunun ifadesi şöyledir:

TCK 53/1: (1) Kişi, kasten işlemiş olduğu suçtan dolayı hapis cezasına mahkûmiyetin kanuni sonucu olarak;

DİKKAT: Kanun metinleri https://mevzuat.gov.tr/ adresinden alınmaktadır.

• a) Sürekli, süreli veya geçici bir kamu görevinin üstlenilmesinden; bu kapsamda, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeliğinden veya Devlet, il, belediye, köy veya bunların denetim ve gözetimi altında bulunan kurum ve kuruluşlarca verilen, atamaya veya seçime tabi bütün memuriyet ve hizmetlerde istihdam edilmekten,
• b) Seçme ve seçilme ehliyetinden (…),
• c) Velayet hakkından; vesayet veya kayyımlığa ait bir hizmette bulunmaktan,
• d) Vakıf, dernek, sendika, şirket, kooperatif ve siyasi parti tüzel kişiliklerinin yöneticisi veya denetçisi olmaktan,
• e) Bir kamu kurumunun veya kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşunun iznine tabi bir meslek veya sanatı, kendi sorumluluğu altında serbest meslek erbabı veya tacir olarak icra etmekten, yoksun bırakılır.

Kararınızda “TCK 53 uyarınca hak yoksunluğuna” diye bir satır görürseniz bunun anlamı budur. Uygulamada buna belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılma denir ve bir güvenlik tedbiri olarak mahkûmiyete eklenir. Aşağıdaki tablo her hakkın ne zaman geri geldiğini gösterir.

Hak Yoksunluğu Kimlere Uygulanmaz?

TCK 53/1’deki yoksunluklar yalnız kasten işlenen bir suçtan hapis cezasına mahkûmiyette doğar; taksirli suçlarda ve yalnız adli para cezasında uygulanmaz. Dosyalarda en sık karıştırılan haller şunlardır:

• Taksirli suçlar: Trafik kazası veya iş kazası gibi dikkatsizlikle işlenen bir suçtan hapis cezası alsanız da TCK 53/1 uygulanmaz. Yalnız TCK 53/6’daki meslek yasağı veya ehliyetin geri alınması gündeme gelebilir.
• Adli para cezası ve paraya çevrilen hapis: Doğrudan adli para cezası verildiyse ortada hapis yoktur. Hapis cezası adli para cezasına çevrildiyse de asıl mahkûmiyet çevrilen ceza sayıldığı için (TCK 50/5) uygulamada hak yoksunluğuna hükmedilmez. Çevirmenin şartlarını hapis cezası paraya çevrilir mi yazısında anlattım.
• HAGB: Hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı sanık hakkında hukuki sonuç doğurmaz (CMK 231/5); bu yüzden hak yoksunluğu da doğmaz. Ayrıntısı HAGB nedir yazısında.
• Ertelenen kısa süreli hapis ve çocuklar: Bir yıl veya daha kısa hapis cezası, yani kısa süreli hapis cezası (TCK 49/2) ertelenmişse ya da kişi suç tarihinde 18 yaşından küçükse TCK 53/1 hiç uygulanmaz (TCK 53/4).

Bir yıldan uzun, iki yıla kadar bir cezanız ertelendiyse durum farklıdır. Hak yoksunlukları kural olarak uygulanır, ama kendi çocuklarınız üzerindeki velayet korunur ve mahkeme meslek yasağını uygulamamaya karar verebilir.

Kaybedilen Haklar Ne Zaman Geri Gelir?

TCK 53/2’ye göre yoksunluklar hapis cezasının infazı tamamlanınca kendiliğinden sona erer; bunun için mahkemeye başvurmanız ya da dilekçe vermeniz gerekmez. Sorun, “infazın tamamlanması”nın her dosyada farklı bir tarihe denk gelmesidir.

Cezanızı cezaevinde sonuna kadar çektiyseniz infaz, tahliye tarihinizde biter. Koşullu salıverildiyseniz cezaevinden çıkmanızla infaz bitmez; denetim süresi kurallara uygun ve iyi halle geçince ceza infaz edilmiş sayılır (İnfaz Kanunu 107/14). Yani kural olarak memuriyete atanma veya şirket yöneticiliği yasağı, denetim süresinin sonuna kadar devam eder. Cezanız ertelendiyse denetim süresi iyi halle geçince ceza infaz edilmiş sayılır (TCK 51/8).

İki istisna var. Kendi çocuklarınız üzerindeki velayet, koşullu salıverildiğiniz veya denetimli serbestliğe ayrıldığınız anda geri gelir. Mahkeme ayrıca, ertelenen, denetimli serbestlikle cezası infaz edilen ya da koşullu salıverilen kişi hakkında meslek yasağının uygulanmamasına karar verebilir (TCK 53/3).

TCK 53’teki yoksunluklar biter, ama başka kanunlardaki engeller sürebilir. Memuriyet, avukatlık veya bazı meslek kanunları belirli suçlardan mahkûmiyeti süresiz bir engel sayar. Bu engellerden bazıları için memnu hakların iadesi istenebilir; ama karar her engeli kaldırmaz, 657 sayılı Kanun’da adı sayılan suçlarda memuriyetin önünü genellikle açmaz. Sabıka kaydının ne zaman silindiği ise ayrı bir konudur ve sabıka kaydı ne zaman silinir yazısında anlattım.

Hapis Cezası Alan Oy Kullanabilir mi?

Hapis cezası alan kişi, cezaevinde bulunduğu süre dışında oy kullanabilir; taksirli suçtan hükümlü olanlar ise cezaevindeyken de oy kullanır (Anayasa 67/3). TCK 53/1-b metninde seçme ve seçilme hâlâ yazılı olsa da uygulama bu Anayasa kuralına göre yürür.

Anayasa’nın 67. maddesi, taksirli suçlardan hüküm giyenler hariç ceza infaz kurumlarında bulunan hükümlülerin oy kullanamayacağını söyler. Anayasa Mahkemesi, 8 Ekim 2015 tarihinde verip 24 Kasım 2015 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan kararıyla, TCK 53’teki seçme ve seçilme kısıtlamasını, kişinin cezaevinde olup olmadığına bakmadan uygulandığı ölçüde Anayasa’ya aykırı bularak iptal etti. Bugün koşullu salıverilen, denetimli serbestlikte olan veya cezası ertelenen kişi oy kullanabilir.

Pratikte en sık sorun seçmen kaydında çıkar. Cezaevinden çıkan kişinin adresi bazen hâlâ cezaevi olarak görünür; tahliyeden sonra nüfus kaydındaki adresinizi güncellemeniz, seçim döneminde seçmen listesini kontrol etmeniz gerekir. Seçilme ise ayrı bir konudur: milletvekili seçilebilmek için Anayasa’nın 76. maddesi, belirli hapis cezalarını ve yüz kızartıcı sayılan suçları affa uğrasa bile engel sayar. Bu suçları yüz kızartıcı suçlar yazısında tek tek sıraladım.

Çocuğunuz Üzerindeki Velayet ve Vasi Atanması

Kasten suçtan hapis cezası alan kişi, cezaevinde kaldığı sürece çocukları üzerindeki velayeti kullanamaz; cezası ertelenmişse velayeti hiç kaybetmez. Kanun bunu şöyle düzenler:

TCK 53/3: (3) Mahkûm olduğu hapis cezası ertelenen veya denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak cezası infaz edilen ya da koşullu salıverilen hükümlünün kendi altsoyu üzerindeki velayet, vesayet ve kayyımlık yetkileri açısından yukarıdaki fıkralar hükümleri uygulanmaz. Mahkûm olduğu hapis cezası ertelenen veya denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak cezası infaz edilen ya da koşullu salıverilen hükümlü hakkında birinci fıkranın (e) bendinde söz konusu edilen hak yoksunluğunun uygulanmamasına karar verilebilir.

Velayet, cezaevinde kaldığınız süre boyunca çoğu zaman diğer ebeveyn tarafından tek başına kullanılır. Koşullu salıverildiğiniz veya denetimli serbestliğe ayrıldığınız gün kendi çocuklarınız üzerindeki yetkiniz kendiliğinden geri gelir; bunun için mahkeme kararı gerekmez. Başkasının çocuğu için üstlendiğiniz vasilik veya kayyımlık ise infaz tamamlanıncaya kadar kullanılamaz. Boşanma veya velayet davasında aile mahkemesinin suç geçmişini çocuğun yararı açısından ayrıca değerlendirebileceğini de unutmayın.

Hükümlüye vasi atanması konusunda da 2024’te önemli bir değişiklik oldu. Eskiden bir yıl veya daha uzun hapis alan her yetişkin kendiliğinden kısıtlanır ve ona vasi atanırdı. Anayasa Mahkemesi bu düzenlemeyi iptal etti; 7499 sayılı Kanun’la yapılan değişiklikten beri cezaevindeki hükümlü kendisi isterse kısıtlanır veya ona kayyım atanır. Toplam beş yıl veya daha fazla hapis cezasını çeken kişi ise kişiliğinin veya malvarlığının korunması gerekiyorsa isteği olmadan da kısıtlanabilir ve karar verilmeden önce dinlenir. Vasi atanmayan hükümlü, cezaevinden vekaletname vererek işlerini yürütebilir.

Memuriyet, Avukatlık ve Serbest Meslekler Nasıl Etkilenir?

TCK 53/1-a, infaz bitene kadar kamu görevine yeni atanmayı engeller; 657 sayılı Kanun’daki memuriyet engeli ise belirli cezalarda infaz bitse de sürer. Bu iki kuralı ayrı ayrı düşünmek gerekir.

Görevdeki bir memurun mahkûmiyeti 657 sayılı Kanun’un 48/A-5 maddesindeki şartları karşılıyorsa memuriyeti sona erer; bu sonuç cezanın ertelenmesiyle de değişmez. Şartları karşılamayan bir mahkûmiyette ise TCK 53/1-a yalnız infaz süresince yeni bir kamu görevine atanmayı engeller. Tutuklanan memurun görevi ve maaşının ne olacağını ise ayrı bir yazıda ele alacağım. Kamu kurumlarının yaptığı güvenlik soruşturmasında ise adli sicilde görünmeyen kayıtlar bile değerlendirilebilir.

TCK 53/1-e, bir kamu kurumunun veya meslek odasının iznine bağlı mesleği “kendi sorumluluğu altında serbest meslek erbabı veya tacir olarak” yürütmeyi yasaklar. Hekimlik, eczacılık, mühendislik, mali müşavirlik veya avukatlık gibi meslekler bu kapsama girer. Kanun metni kendi adınıza çalışmayı yasaklar; ancak her mesleğin kendi kanunu, bunun ötesinde ayrı ve çoğu zaman daha ağır engeller koyar. Avukatlık için Avukatlık Kanunu belirli suçlardan mahkûmiyeti, ceza bitse de engel sayar.

Şirket bakımından TCK 53/1-d yalnız yöneticilik ve denetçiliği yasaklar. Şirketin ortağı olmaya, hisse sahibi kalmaya veya kâr payı almaya engel yoktur; ama müdür ya da yönetim kurulu üyesiyseniz infaz süresince bu görevi bırakmanız gerekir.

Ehliyet ve Meslek Yasağı: TCK 53/5 ve 53/6

TCK 53 ehliyetinizi kendiliğinden almaz; sürücü belgesi yalnız trafik düzenine aykırılıkla işlenen taksirli bir suçta, mahkemenin kararıyla üç aydan üç yıla kadar geri alınabilir. Kanun bu yetkiyi şöyle düzenler:

TCK 53/6: (6) Belli bir meslek veya sanatın ya da trafik düzeninin gerektirdiği dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık dolayısıyla işlenen taksirli suçtan mahkûmiyet halinde, üç aydan az ve üç yıldan fazla olmamak üzere, bu meslek veya sanatın icrasının yasaklanmasına ya da sürücü belgesinin geri alınmasına karar verilebilir. Yasaklama ve geri alma hükmün kesinleşmesiyle yürürlüğe girer ve süre, cezanın tümüyle infazından itibaren işlemeye başlar.

Yasak hükmün kesinleşmesiyle başlar, ama süresi cezanın tamamen infaz edilmesinden sonra işlemeye başlar. Ölümlü veya yaralamalı trafik kazası dosyalarında mahkemeler bu yetkiyi sık kullanır. Alkollü araç kullanmada ise ehliyetin geri alınması Karayolları Trafik Kanunu’ndaki ayrı idari yaptırımlarla yapılır; bunu alkollü araç kullanma cezası yazısında anlattım.

TCK 53/5 ise sayılan hak ve yetkilerden birini kötüye kullanarak suç işleyenlere ek bir yasak getirir. Örneğin şirket yöneticiliği yetkisini kullanarak suç işleyen kişi hakkında, cezanın infazından sonra işlemek üzere, hükmolunan cezanın yarısından bir katına kadar bu yetkiyi kullanma yasağı verilir. Bu yasak kendiliğinden doğmaz, mahkeme kararda açıkça yazar.

Kaybetmediğiniz Haklar: Mülk, Miras, Pasaport ve İş

TCK 53 mülkiyet, miras, evlenme, banka hesabı veya özel sektörde çalışma gibi haklara dokunmaz; bu alanlardaki sınırlar, varsa, başka kanunlardan gelir. Cezaevindeyken de evinizi satabilir, kiraya verebilir veya mirasınızı alabilirsiniz; bunun için çoğu zaman bir vekaletname yeterlidir.

Miras bakımından hapis cezası tek başına mirastan yoksunluk sebebi değildir; Medeni Kanun’daki yoksunluk halleri, mirasbırakanı öldürmek gibi ağır ve özel durumlarla sınırlıdır. Özel sektörde işe girmenizi TCK 53 değil, işverenin sabıka kaydına bakması etkiler; bunu adli sicil kaydı işe engel mi yazısında anlattım.

Pasaport, silah ruhsatı ve yurt dışına çıkış da TCK 53’te sayılmaz; bunların sınırları kendi kanunlarından gelir. Pasaport için pasaport almaya engel suçlar, silah ruhsatı için silah ruhsatına engel suçlar yazılarına bakabilirsiniz.

Yaşanmış Olaydan

Geçen yıl serbest çalışan bir mühendis, bir trafik tartışmasının ardından kasten yaralama suçundan yargılandığı dosyası için bana geldi. Daha önce adli para cezası aldığı bir mahkûmiyeti olduğu için HAGB mümkün değildi. Asıl korkusu hapis değil, mühendislik bürosunu kapatmak, başkanı olduğu derneği bırakmak ve çocuklarının velayetini kaybetmekti.

Son savunmada mahkemeden, ceza ertelenirse TCK 53/3 uyarınca meslek yasağının uygulanmamasını talep ettik ve müvekkilin bürosundan geçimini sağladığını belgelerle gösterdik. Mahkeme bir yılı aşan hapis cezasını erteledi ve meslek yasağının uygulanmamasına karar verdi. Velayet zaten ertelenen cezalarda kendi çocukları için uygulanmadığından bu konuda bir kayıp olmadı.

Dernek başkanlığı ise kurtulamadı; müvekkil denetim süresi bitene kadar görevini bıraktı. Bir de beklemediği bir sonuç çıktı: ceza ertelenmiş olsa da 657 sayılı Kanun’daki engel nedeniyle kamu kurumuna geçme planı askıya alındı; bunun için ileride memnu hakların iadesini istemesi ve sonucun tartışmalı olduğunu bilmesi gerekiyor. Ders şu: hak yoksunluklarını son savunmadan önce düşünmek gerekir, çünkü bazılarını ancak mahkeme hüküm kurarken kaldırabilir.