Hakimin Reddi Nasıl İstenir? Süre, Merci ve İtiraz

Hakimin Reddi Hangi Sebeplerle İstenir?

Hakimin reddi iki sebeple istenebilir: hakimin kanun gereği davaya bakamadığı yasaklılık hâlleri (CMK 22, 23) ve tarafsızlığını şüpheye düşüren diğer sebepler (CMK 24). İlkinde hakim zaten görev yapamaz ve kendisi çekilmelidir; ikincisinde ise şüphenin somut olgularla gösterilmesi gerekir.

CMK 24/1: (1) Hâkimin davaya bakamayacağı hâllerde reddi istenebileceği gibi, tarafsızlığını şüpheye düşürecek diğer sebeplerden dolayı da reddi istenebilir.

DİKKAT: Kanun metinleri https://mevzuat.gov.tr/ adresinden alınmaktadır.

Yasaklılık: hakim davaya hangi durumlarda bakamaz?

CMK 22/1, hakimin davaya bakamayacağı durumları tek tek sayar. Hakim suçtan kendisi zarar görmüşse, şüpheli, sanık veya mağdurla arasında evlilik, vesayet, kayyımlık ya da evlat edinme ilişkisi varsa, bu kişilerle belli derecede kan veya kayın hısımlığı varsa davaya bakamaz. Aynı davada daha önce savcı, kolluk görevlisi, müdafi, mağdur vekili, tanık veya bilirkişi olarak yer almışsa da yasaklıdır.

CMK 23 ise aynı işte iki kez görev almayı yasaklar. Bir hükme katılan hakim, üst mahkemede aynı hükme ilişkin karara katılamaz. Soruşturma evresinde aynı işte görev yapmış hakim, örneğin arama veya tutuklama kararı veren sulh ceza hakimi, kovuşturmada o davaya bakamaz. Yargılamanın yenilenmesinde de önceki yargılamada görev yapan hakim aynı işte görev alamaz; bu yolu yeniden yargılama yazısında anlattım.

Tarafsızlıktan şüphe: hangi durumlar sebep sayılır?

Tarafsızlık sebebi kanunda tek tek sayılmaz; hakimin taraflardan birine yakın ya da karşı durduğunu düşündüren somut bir olgu aranır. Dosyalarda karşılaştığım güçlü örnekler, hakimin taraflardan biriyle yakın arkadaşlığı, ortaklığı ya da aralarında süren bir husumettir. Hakimin karar öncesinde dava hakkında sosyal medyada veya basında görüş açıklaması da bu türdendir. Duruşmada sanık için “suçlu” gibi peşin hüküm içeren ifadeler kullanılması da ciddi bir sebeptir.

Ret sebebi sayılmayan durumlar da en az bunlar kadar önemlidir. Hakimin aleyhinize ara karar vermesi, tanık talebinizi reddetmesi, tutukluluğun devamına karar vermesi ya da sert bir üslup kullanması tek başına tarafsızlıktan şüphe doğurmaz. Uygulamada bu tür taleplerin büyük kısmı reddedilir; bu kararlara karşı yol, ara karara itiraz veya hükümle birlikte istinaftır.

Kimler Ret İsteyebilir?

Hakimin reddini Cumhuriyet savcısı, şüpheli, sanık ve müdafii ile katılan ve vekili isteyebilir (CMK 24/2). Mağdur ancak davaya katılan sıfatı aldıysa bu hakkı kullanabilir; bu yüzden ret düşünen mağdurun önce davaya katılma talebinde bulunması gerekir.

Ret isteyen kişi, karar veya hükme katılacak hakimlerin isimlerinin kendisine bildirilmesini de isteyebilir (CMK 24/3). Bu hak özellikle heyet hâlinde çalışan ağır ceza mahkemelerinde işe yarar; hangi hakimin dosyada karar vereceğini bilmeden ret sebebi değerlendirilemez. Avukatınız yoksa ret talebini kendiniz de yazabilirsiniz.

Hakimin Reddi Ne Zamana Kadar İstenir?

Tarafsızlıktan şüpheye dayanan ret, ilk derece mahkemesinde sanığın sorgusu başlayıncaya kadar istenebilir (CMK 25/1). Sorgu, mahkemenin sanığa kimliğini sorduktan sonra iddianameyi okuyup savunmasını aldığı aşamadır; çoğu dosyada ilk duruşmada yapılır. Ret sebebini biliyorsanız ilk duruşmayı beklemeden dilekçenizi verin.

Sebep sorgudan sonra ortaya çıktıysa ya da siz onu sonradan öğrendiyseniz, duruşma bitinceye kadar ret isteyebilirsiniz. Bu hâlde kanun kısa ve kesin bir süre koyar:

CMK 25/2: (2) Sonradan ortaya çıkan veya öğrenilen sebeplerle duruşma veya inceleme bitinceye kadar da hâkimin reddi istenebilir. Ancak bu istemin, ret sebebinin öğrenilmesinden itibaren yedi gün içinde yapılması şarttır.

Bölge adliye mahkemesinin duruşmalı işlerinde ret, inceleme raporu açıklanıncaya, Yargıtayda ise görevli üye veya tetkik hakiminin raporu üyelere açıklanıncaya kadar istenebilir. Duruşmasız incelemelerde sınır, incelemenin başlamasıdır. Yasaklılık hâllerinde ise CMK 25 bir süre koymaz; yasaklı hakimin hükme katılması temyizde kendiliğinden hukuka kesin aykırılık sayılır (CMK 289/1-b).

Ret Dilekçesi: Hakimin Reddi Nasıl İstenir, Nereye Verilir?

Ret talebi, hakimin mensup olduğu mahkemeye verilecek dilekçeyle ya da zabıt kâtibine tutanak düzenletilerek yapılır (CMK 26/1). Duruşma sırasında sözlü olarak ret istediğinizde talebinizin tutanağa eksiksiz geçmesini sağlayın; sonradan ayrıntılı bir dilekçe de verebilirsiniz.

Dilekçede bildiğiniz bütün ret sebeplerini bir defada ve olgularıyla birlikte göstermek zorundasınız (CMK 26/2). Bugün bir sebebi, iki hafta sonra başka bir sebebi ileri sürmek mümkün değildir; o tarihte bildiğiniz ama yazmadığınız sebebi sonra kullanamazsınız. Dilekçede şunlar bulunmalıdır:

• mahkemenin adı, dosya numarası ve reddini istediğiniz hakimin adı,
• ret sebebinin hangisi olduğu: yasaklılık mı, tarafsızlıktan şüphe mi,
• sebebi oluşturan olaylar, tarihleriyle,
• bu olayları gösteren deliller: duruşma tutanağı, yazışma, ekran görüntüsü, tanık,
• sebebi ne zaman öğrendiğiniz, özellikle sorgudan sonra öğrenildiyse,
• açık talep: hakimin reddine karar verilmesi.

Reddi istenen hakim, ret sebepleri hakkındaki görüşünü yazılı olarak bildirir (CMK 26/3). Hakaret içeren, hakimin kişiliğini hedef alan bir dilekçe talebinize yardım etmez; olgulara bağlı, sakin bir dil kullanın.

Ret Talebine Kim Karar Verir?

Ret talebine hakimin mensup olduğu mahkeme karar verir, ama reddi istenen hakim müzakereye katılamaz (CMK 27/1). Asliye ceza mahkemesi tek hakimli olduğu için reddi istenen hakim çıkınca mahkeme oluşamaz; bu durumda kararı yargı çevresindeki ağır ceza mahkemesi verir.

Ağır ceza mahkemesinin bir üyesi reddedildiğinde kalan heyet karar verebilir; heyet oluşamazsa karar, o yerde birden fazla daire varsa numara olarak izleyen daireye, tek daire varsa en yakın ağır ceza mahkemesine düşer. Sulh ceza hakiminin reddine, yargı çevresindeki asliye ceza mahkemesi karar verir (CMK 27/2). Bölge adliye mahkemesi ceza dairelerinde ret talebini, reddedilen başkan veya üye katılmadan görevli daire inceler (CMK 27/3). Görev dağılımını asliye ceza ile ağır ceza farkı yazısında ayrıca anlattım.

Ret talebi kabul edilirse davaya bakmakla başka bir hakim veya mahkeme görevlendirilir (CMK 27/4). Kabulden sonra, gecikmesinde sakınca bulunduğu için yapılmış işlemler dışında duruşma tekrarlanır (CMK 29/3).

Hakim kendisi davadan çekilebilir mi?

Çekilebilir. Hakim yasaklılık sebebine dayanarak çekildiğinde merci başka bir hakimi veya mahkemeyi görevlendirir; tarafsızlığını şüpheye düşüren bir sebep ileri sürerek çekildiğinde ise merci çekinmenin uygun olup olmadığına karar verir (CMK 30). Uygulamada açık bir yasaklılık sebebini dilekçeyle gösterdiğinizde hakim çoğu zaman kendisi çekilir.

Ret Talebi Davayı Durdurur mu?

Kısmen durdurur: reddi istenen hakim, karar verilinceye kadar yalnız gecikmesinde sakınca olan işlemleri yapabilir (CMK 29/1). Örneğin kaybolma tehlikesi olan bir delilin tespiti ya da tutuklu bir sanığın durumuna ilişkin ertelenemeyecek bir işlem yapılabilir.

Hakim oturum sırasında reddedildiyse, karar için ara vermek gerekse bile oturuma devam edilir. Ancak delillerin tartışılmasına ve tarafların son sözlerine geçilemez; ret hakkında karar verilmeden de reddedilen hakim bir sonraki oturuma başlayamaz (CMK 29/2). Yani ret talebi, hakimin o oturumda hükmü açıklamasını engeller.

Geciktirme Amaçlı Ret Talebi Geri Çevrilir mi?

Evet, kovuşturma evresinde üç durumda ret talebi esası incelenmeden geri çevrilir: talep süresinde yapılmamışsa, ret sebebi ve delili gösterilmemişse ya da talebin duruşmayı uzatmak amacıyla yapıldığı açıkça anlaşılıyorsa (CMK 31/1). Bu durumda talebi, tek hakimli mahkemede reddedilen hakimin kendisi, heyette ise reddedilen hakimin de katıldığı heyet geri çevirir (CMK 31/2).

Geri çevirme kararına karşı da itiraz edilebilir (CMK 31/3). Ama her duruşmada tekrarlanan, somut olguya dayanmayan ret talepleri, hem mahkemenin gözünde savunmanın güvenilirliğini zedeler hem de dosyayı gereksiz uzatır. Tutuklu dosyalarda bu gecikme çoğu zaman sanığın aleyhine işler.

Ret Talebiniz Reddedilirse Ne Yapılır?

Ret talebinin reddine karşı itiraz edebilirsiniz; kabul kararları ise kesindir ve onlara karşı kanun yolu yoktur. İtiraz, kararı öğrendiğiniz günden itibaren iki hafta içinde kararı veren mercie yapılır (CMK 268/1).

CMK 28/1: (1) Ret isteminin kabulüne ilişkin kararlar kesindir; kabul edilmemesine ilişkin kararlara karşı itiraz yoluna gidilebilir. İtiraz üzerine verilen ret kararı hükümle birlikte incelenir.

Maddenin son cümlesi önemlidir: itiraz da reddedilirse konu kapanmaz, hükme karşı başvurduğunuz kanun yolunda yeniden incelenir. Bu yüzden ret sebebini istinaf veya temyiz dilekçesinde tekrar ileri sürün. Geçerli bir sebeple istenen ret kanuna aykırı olarak reddedilmiş ve o hakim hükme katılmışsa, bu durum temyizde hukuka kesin aykırılık sayılır (CMK 289/1-c). İtiraz usulünü ceza mahkemesi kararına itiraz, süreleri istinaf başvuru süresi yazısında bulabilirsiniz.

Savcının Reddi İstenebilir mi?

Hayır, CMK savcının reddini düzenlemez; ret yalnız hakim ve zabıt kâtibi için öngörülmüştür (CMK 22-32). Savcı duruşmada bir taraftır ve hakim gibi karar vermez; bu yüzden onun hakkında bir ret yolu tanınmamıştır. Hatta kanun, savcıya hakimin reddini isteme hakkı verir (CMK 24/2).

Soruşturmayı yürüten savcının tarafsızlığından ciddi şüpheniz varsa, örneğin savcı şikâyetçiyle yakınsa, Cumhuriyet başsavcılığına dilekçe vererek dosyanın başka bir savcıya verilmesini isteyebilirsiniz. Bu talep idari niteliktedir ve kabulü başsavcının takdirindedir; davayı durdurmaz. Disiplin yönünden yine Hakimler ve Savcılar Kurulu’na başvurulabilir.

Ret kuralları zabıt kâtibine de uygulanır; zabıt kâtibinin reddine yanında çalıştığı hakim veya mahkeme başkanı karar verir (CMK 32). Hakimin reddini gerektiren sebepler bilirkişi için de geçerlidir (CMK 69/1); bilirkişiye karşı yolları bilirkişi raporuna itiraz yazısında anlattım.

Yaşanmış Olaydan

Bir müvekkil, asliye cezada görülen bir mala zarar verme ve tehdit dosyasında hakimin tanık talebimizi reddettiği, duruşmada da kendisine sert konuştuğu için çok öfkeliydi ve hakimin reddini istememizi istiyordu. Dosyayı baştan okuduğumda başka bir şey dikkatimi çekti: soruşturma evresinde müvekkilin işyerinde arama kararını veren sulh ceza hakimi, şimdi davaya bakan hakimdi. Hakim o dönemde sulh ceza hakimliğinde görevliymiş, sonra asliye cezaya geçmiş.

Müvekkile, tanık talebinin reddinin ve sert üslubun tek başına ret sebebi olmadığını, bunlara karşı yolumuzun itiraz ve istinaf olduğunu anlattım. Ret dilekçesini yalnız CMK 23/2’deki yasaklılığa dayandırdık ve arama kararının hakimin imzasını taşıyan örneğini ekledik. Hakim görüşünde yasaklılığı kabul etti; ağır ceza mahkemesi ret talebini kabul etti ve dosya başka bir asliye ceza hakimine geçti.

Yeni hakim tanıkları yeniden dinledi; reddedilen tanık talebimiz de bu kez kabul edildi. Dosya birkaç ay uzadı ve müvekkil sonunda tehdit suçundan mahkûm oldu, ceza ertelendi; mala zarar vermeden beraat etti. Sonuç ilk hakimle de belki aynı olurdu, ama istinafta “hükme yasaklı hakim katıldı” tartışması hiç açılmadı ve müvekkil yargılamanın adil yürüdüğüne inandı.