Teşhis
Teşhis, olaydaki failin gözaltına alınan şüpheliyle aynı kişi olup olmadığını belirlemek zorunlu olduğunda, Cumhuriyet savcısının talimatıyla kolluğun mağdura veya tanığa yaptırdığı tanıma işlemidir (2559 sayılı Polis Vazife ve Salâhiyet Kanunu ek m. 6). Uygulamada canlı teşhis (şüphelinin benzer kişilerle birlikte camlı bölme arkasında gösterilmesi) ya da fotoğraf üzerinden teşhis şeklinde yapılır. Kanun işlemin nasıl yapılacağını ayrıntılı biçimde düzenler; bu kurallara uyulmadan yapılan teşhisin güvenilirliği tartışmalı hâle gelir.
Bilmeniz gerekenler
- İşleme başlamadan önce teşhiste bulunacak kişinin faili nasıl tarif ettiği tutanağa geçirilir. Sonradan yapılan tanımanın bu tarifle uyuşup uyuşmadığı bu sayede denetlenir.
- Sırada birden fazla ve aynı cinsten kişi bulunur; bunlar yaş, boy, kilo ve giyim bakımından birbirine benzemelidir. Her birinde bir numara olur, teşhis eden ile edilenler birbirini görmez.
- İşlem en az iki kez tekrarlanır ve teşhis edecek kişiye şüphelinin sırada olmayabileceği hatırlatılır. Teşhise katılanların birlikte fotoğrafı çekilir veya görüntüsü kaydedilir, işlem tutanağa bağlanır.
- Fotoğrafla teşhis mümkündür, ancak tek bir fotoğraf ya da aynı kişinin farklı fotoğrafları gösterilemez; fotoğraflar aynı büyüklük ve özellikte olmalıdır. Ceza Genel Kurulu, mağdurlara yalnız sanığın fotoğrafının gösterildiği ve canlı teşhisten önce fotoğrafla yönlendirildikleri dosyada bu teşhisi usule aykırı buldu.
- Tanıklıktan çekinme hakkı olan yakınlar (CMK m. 45) teşhiste bulunmaya zorlanamaz (PVSK ek m. 6).
Sık karıştırılan
Teşhis, yüzleştirme değildir: yüzleştirmede tanık veya mağdur, duruşmada sanıkla ya da başka tanıkla aynı anda dinlenir ve çelişkiler karşılıklı sorulur. Teşhis ayrıca şüphelinin fotoğrafının, parmak izinin, beden ölçülerinin ve sesinin dosyaya alınmasından da farklıdır. O işlem fizik kimliğin tespitidir ve üst sınırı iki yıl veya daha fazla hapis gerektiren suçlarda savcının emriyle yapılır. Kovuşturmaya yer olmadığı ya da beraat gibi kararlar kesinleşince bu kayıtlar yok edilir (CMK m. 81).
Yargıtay Kararı
Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 14.05.2025 tarihli, 2024/78 E., 2025/205 K.
Çocuğun cinsel istismarı iddiasıyla yargılanan sanığı mağdur, kollukta önce sanığın fotoğrafı gösterildikten sonra yapılan teşhiste tanıdı. Ceza Genel Kurulu, mağdurlara yalnız sanığın fotoğrafının gösterilmesini ve canlı teşhisten önce fotoğrafla yönlendirilmelerini PVSK ek madde 6’daki usule aykırı buldu. Bu teşhisi; eşkâl ve boy uyuşmazlığı, telefon kayıtları, başka mağdurların yanlış kişiyi teşhis ettiklerini söylemesi gibi öteki şüphelerle birlikte değerlendirerek suçun sabit olmadığını, beraat kararı verilmesi gerektiğini belirterek mahkûmiyet hükmünü oy çokluğuyla bozdu. Karar, kanundaki sıra, benzerlik ve çoklu fotoğraf kurallarına uyulmadan yapılan teşhisin mahkûmiyete dayanak olmaktan uzaklaştığını gösteriyor.
… kolluk tarafından mağdurlara sanığın yalnızca fotoğrafı gösterilmek suretiyle PVSK’nın Ek 6. maddesinde belirtilen usule aykırı şekilde teşhis işlemi yaptırılması …
… usule aykırı olan teşhis işleminden önce fotoğraf gösterilerek mağdurların yönlendirilmesi …
Sık sorulan sorular
Usule aykırı teşhisle ceza verilebilir mi?
Usule aykırı teşhis tek başına sağlam bir delil sayılmaz. Ceza Genel Kurulu, tek fotoğrafla ve önceden yönlendirilerek yapılan teşhisi, eşkâl uyuşmazlığı ve telefon kayıtları gibi öteki şüphelerle birlikte değerlendirdi ve suçun sabit olmadığını kabul etti. Hukuka aykırı elde edilen delillerin durumu için hukuka aykırı delil maddesine bakın.
Teşhis tutanağına nasıl itiraz edilir?
Duruşmada tutanağın hangi kurala uymadığını somut olarak gösterin: önceden tarif alınmamış olması, sıradakilerin benzemediği, işlemin tekrarlanmadığı ya da tek fotoğraf gösterildiği gibi. Ardından tanığın sanıkla usulüne uygun biçimde yüzleştirilmesini isteyin.
Polis teşhisi savcıya sormadan yaptırabilir mi?
Hayır. Kanun teşhisi Cumhuriyet savcısının talimatına bağlar ve ancak failin gözaltındaki kişiyle aynı olup olmadığını belirlemek zorunluysa izin verir (PVSK ek m. 6).
Duruşmada sanığı “tanıyor musunuz” diye sormak teşhis yerine geçer mi?
Kanunda bu yönde bir kural yoktur. Sanık tek başına salondayken yapılan tanımada sıra, benzerlik ve tekrar güvenceleri bulunmaz; bu yüzden kimlik tartışmalıysa yüzleştirme ve öteki delillerle desteklenmesi gerekir.
Bu terim sizin dosyanızda mı geçiyor?
Tanım genel bilgi verir; sizin olayınızda ne anlama geldiğini birlikte değerlendirelim.