Hukuka aykırı delil

Ceza yargılamasında amaç gerçeği bulmaktır, ama bunun her yolu meşru sayılmaz. Bir delil suçu açıkça gösterse bile kanuna aykırı yoldan elde edildiyse mahkeme onu kararına dayanak yapamaz. Kural, delil toplarken hak ihlali yapılmasını caydırmak için vardır ve hem kolluğun hem de sıradan kişilerin topladığı deliller için geçerlidir.

Kanundaki yeri

Anayasa’nın 38. maddesi, kanuna aykırı elde edilen bulguların delil olarak kabul edilemeyeceğini söyler. CMK 217/2’ye göre suç ancak hukuka uygun elde edilmiş delille ispat edilebilir; CMK 206/2-a da kanuna aykırı elde edilen delilin duruşmada ortaya konulması isteğinin reddedileceğini öngörür. Mahkûmiyet gerekçesinde bu tür deliller ayrıca ve açıkça gösterilir (CMK 230/1-b). Hükmün hukuka aykırı delile dayanması, temyizde kesin bir bozma sebebidir (CMK 289/1-i). Baskı, aldatma, yorma gibi yasak usullerle alınan ifade, kişi rıza gösterse bile kullanılamaz (CMK 148/3).

Uygulamada ne anlama gelir

Dosyalarda en sık karşılaşılan örnekler kararsız ya da karar kapsamını aşan arama, hâkim kararı olmadan yapılan dinleme, kişinin rızası olmadan karıştırılan telefonundan alınan yazışmalar ve kötü muameleyle alınan ifadedir. Hukuka aykırı delilden yola çıkılarak ulaşılan diğer deliller de Yargıtay’ın yerleşik uygulamasında çoğunlukla aynı akıbete uğrar. Bununla birlikte dosyada mahkûmiyete yetecek başka, hukuka uygun deliller varsa hüküm bunlara dayanabilir.

Tartışmalı bir alan, kişinin kendisine yönelik bir suçu belgelemek için o anda yaptığı ses ya da görüntü kaydıdır. Başka türlü delil elde etme imkânı yoksa bazı kararlarda hukuka uygun sayılmıştır; sonuç her olayda ayrı değerlendirilir. Mesaj ve ekran görüntüleri için WhatsApp mesajlarının delil değeri yazısına bakabilirsiniz.

Örnek

Bir kişi, eşinin kendisinden bir şey sakladığını düşünerek onun telefonunun şifresini çözer ve bazı yazışmaların fotoğrafını çeker. Bu fotoğraflar eşin işlediği başka bir suçu gösterse bile, telefon rızası olmadan karıştırıldığı için ceza dosyasında hukuka aykırı delil sayılabilir. Telefonu karıştıran kişi de ayrı bir soruşturmayla karşılaşabilir; bu riski eşin telefonunu karıştırmanın suç olup olmadığı yazısı anlatıyor.

Sık karıştırılan

Hukuka aykırı delil, usul kuralına eksik uyularak alınmış delille aynı şey değildir. Örneğin avukat bulunmadan kollukta alınan ifade yasak değildir; ancak şüpheli bunu hâkim ya da mahkeme önünde doğrulamazsa hükme esas alınamaz (CMK 148/4). İfade alırken kullanılması yasak yöntemler için yasak sorgu yöntemleri maddesine bakın.

Sık sorulan sorular

Hukuka aykırı delil ile delil yetersizliği arasındaki fark nedir?

Hukuka aykırı delil, var olduğu hâlde kullanılamayan delildir; delil yetersizliği ise hukuka uygun deliller suçu ispatlamaya yetmediğinde söz konusu olur. İki durum da beraatle sonuçlanabilir, ama ilkinde delilin kendisi yok sayılır.

Hukuka aykırı delil yüzünden dava düşer mi?

Hayır, dava kendiliğinden düşmez. Mahkeme o delili değerlendirme dışı bırakır; kalan hukuka uygun deliller yeterliyse mahkûmiyet, yetersizse beraat kararı verir.

Arama kararı olmadan yapılan aramada bulunan delil geçersiz mi?

Çoğu zaman evet. Arama kural olarak hâkim kararıyla, gecikmede sakınca varsa savcının, ona ulaşılamıyorsa kolluk amirinin yazılı emriyle yapılır; konut ve iş yerinde kolluk amirinin emri yetmez (CMK 119/1). Bu kurallara uyulmadan yapılan aramada elde edilen delil hukuka aykırı sayılabilir.

Hukuka aykırılığı hangi aşamada ileri sürmeliyim?

Mümkün olan en erken aşamada, ifade ve savunmada ileri sürmek gerekir; istinaf ve temyizde de tekrarlanır. Temyizde kesin bozma sebebi olduğu için Yargıtay bunu dilekçede yazılmasa da inceler; başvuru süresi için temyiz süresi yazısına bakın.