DMK 140 Açığa Alma: Ceza Davası Süren Memur, Maaş ve Süre
DMK 140 madde metni ve açıklaması: ceza kovuşturması nedeniyle görevden uzaklaştırma, kim karar verir, iki ayda bir inceleme, maaşın üçte ikisi, beraatte iade, 60 gün dava ve Danıştay kararları.
DMK 140 madde metni (güncel)
Ceza kovuşturması sırasında görevden uzaklaştırma
Haklarında mahkemelerce cezai kovuşturma yapılan Devlet memurları da 138 inci maddedeki yetkililer tarafından görevden uzaklaştırılabilirler.
657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m. 140
Kanun metinleri https://mevzuat.gov.tr/ adresinden alınmaktadır.
Değişiklik geçmişi
DMK 140, 1965’teki ilk metniyle yürürlüktedir; resmi metinde maddeye ait bir değişiklik notu yoktur. Tedbirin sonuçlarını belirleyen iki komşu madde ise sonradan değişti.
| Tarih | Düzenleme | Ne değişti |
|---|---|---|
| 14.7.1965 (kabul), RG 23.7.1965 | 657 sayılı Kanun (ilk metin) | 140. madde bugünkü tek cümlesiyle yürürlüğe girdi; o tarihten beri aynı |
| 23.12.1972 | 2 sayılı KHK m. 1 (139. maddeye) | Görevden uzaklaştırmayı izleyen 10 iş günü içinde soruşturmaya başlama şartı ve keyfî uzaklaştıran amirin sorumluluğu |
| 30.5.1974 (KHK), 15.5.1975 (aynen kabul) | 12 sayılı KHK ve 1897 sayılı Kanun m. 1 (141. maddeye) | Açıktaki ve tutuklu memura aylığın üçte ikisinin ödenmesi, sosyal hakların sürmesi, 143. madde hâllerinde kesilen üçte birin ödenmesi |
Madde ne diyor? Fıkra fıkra açıklama
DMK 140 tek cümleden oluşur ama dört ayrı unsuru vardır: tedbirin sebebi (mahkemelerce ceza kovuşturması), kapsadığı kişiler (Devlet memurları), kararı verecek makam (138’deki yetkililer) ve idareye tanınan takdir (“uzaklaştırılabilirler”). Görevden uzaklaştırmanın genel tanımı 137’de, süresi ve maaşa etkisi 141 ile 145 arasındadır; tedbirin genel çerçevesini DMK 137 sayfasında anlattım.
“Mahkemelerce cezai kovuşturma”: tedbirin sebebi
Madde, hakkında mahkemelerce ceza kovuşturması yapılan memurdan söz eder. 137. madde görevden uzaklaştırmayı soruşturmanın herhangi bir safhasında alınabilecek ihtiyati bir tedbir olarak tanımlar; 140 ise ayrıca bir ceza kovuşturmasının varlığını tedbirin bağımsız sebebi yapar. Bu ayrım pratikte önemlidir: tedbir bir disiplin soruşturmasına dayanıyorsa en çok 3 ay sürer, ceza kovuşturmasına dayanıyorsa kanunda üst sınır yoktur ve tedbir iki ayda bir yeniden değerlendirilir (145). Size tebliğ edilen kararda tedbirin hangi maddeye dayandığına bakın.
Ceza kovuşturmasının konusu görevle ilgili olmak zorunda değildir; madde böyle bir ayrım yapmaz. Görev sebebiyle işlenen suçlarda ise soruşturma, 4483 sayılı Kanundaki izin sistemine tabidir. Tutuklanan veya gözaltına alınan memur için ayrıca bir uzaklaştırma kararı olmasa da aylığın üçte ikisi ödenir (141).
“Devlet memurları”: kimlere uygulanır?
Madde 657 sayılı Kanuna tabi Devlet memurlarına uygulanır. Emniyet ve jandarma personeli, akademisyenler, hâkim ve savcılar, sözleşmeli personel ve KİT personeli gibi grupların görevden uzaklaştırılmasını kendi kanunları ve personel düzenlemeleri de belirler; bu gruplarda süre ve ödeme kuralları farklı olabilir. Örneğin yükseköğretimde 2547 sayılı Kanunun 53/B maddesi, KİT personelinde 399 sayılı KHK uygulanır.
“138 inci maddedeki yetkililer”: kim karar verir?
Görevden uzaklaştırmaya atamaya yetkili amirler, bakanlık ve genel müdürlük müfettişleri, illerde valiler ve ilçelerde kaymakamlar yetkilidir; ilçe idare şube başkanları için valinin muvafakati gerekir. Vali ve kaymakamın aldığı tedbir memurun kurumuna derhâl bildirilir (138). Yetkisiz bir makamın verdiği uzaklaştırma kararı yetki yönünden hukuka aykırıdır ve iptal davasında ilk incelenecek noktalardandır.
“Uzaklaştırılabilirler”: takdir ve sınırları
Kanun “uzaklaştırılır” değil “uzaklaştırılabilirler” der: hakkında ceza davası açılan her memur kendiliğinden açığa alınmaz. İdare, 137’deki ölçüte göre memurun görevi başında kalmasının kamu hizmeti bakımından sakınca doğurup doğurmadığını değerlendirmek zorundadır. Tedbir sonradan da kaldırılabilir: 144. madde, 140’a göre uzaklaştırılan memurun soruşturmaya konu fiilleri hizmetine devam etmesine engel değilse tedbirin her zaman kaldırılabileceğini söyler. Ceza davası sürerken göreve dönen memurun açıkta geçen süresinin terfide değerlendirilmesi ise 143’teki hâllerden birinin kesinleşmesine bağlıdır; Danıştay, takdir yetkisiyle göreve iade edilen memurun açıkta geçen süresinin terfide değerlendirilmesi için beraat kararının kesinleşmesinin zorunlu olduğunu, kesinleşince idarenin bunu kendiliğinden yapması gerektiğini kabul ediyor.
Somut olayınızı birlikte değerlendirelim
Her dosya kendi ayrıntısında saklıdır; genel bilgi sizin olayınızın yerini tutmaz.
Uygulamada en çok sorulanlar
Açığa alınan memurların sorduğu sorular çoğunlukla maaş kesintisinin geri ödenmesi, tahliye sonrası göreve dönüş, davanın yeri ve süresi, HAGB ve disiplin cezasıyla ilişki üzerinde toplanır.
Beraat ettim; kesilen üçte bir faiziyle ödenir mi?
Kesilen üçte bir 143’teki bir hâl kesinleşince ödenir; ödeme yıllar sonra yapılıyorsa faiz de gündeme gelir. Danıştay, ceza kovuşturması nedeniyle yaklaşık beş yıl açıkta kalan memurun kesintilerinin her biri için kesinti tarihinden ödeme tarihine kadar faiz işletilmesi gerektiğini, idareye başvuru tarihinden faiz başlatan kararın hukuka aykırı olduğunu kabul ediyor. Aynı kararda, açıkta çalışılmadığı için fazla çalışma ücretinin istenemeyeceği de onandı. Maaş ayrıntıları için açığa alınan memur maaş alır mı yazısına bakabilirsiniz.
Tutukluyken açığa alındım, tahliye oldum; hemen göreve dönmeli miyim?
Tahliye, görevden uzaklaştırma kararını kendiliğinden kaldırmaz; tedbir varsa göreve dönüş için idarenin ayrıca karar vermesi gerekir. Uzaklaştırma kararı yoksa tahliyeden sonra derhâl göreve başlayın, çünkü kesintisiz 10 gün göreve gelmemek çekilmiş sayılmaya yol açabilir (DMK 94). Bu konuda Danıştay, tahliyeden sonra göreve başlamadığı gerekçesiyle sözleşmesi feshedilen KİT personeli hakkındaki işlemin iptaline ve parasal haklarının ödenmesine ilişkin kararı onuyor; ilk derece mahkemesi, uzaklaştırma kararı kaldırılmadıkça personelin mazeretsiz göreve gelmediğinden söz edilemeyeceğini kabul etmişti. Tahliye olduğunuz gün kurumunuza yazılı başvurup durumunuzu sorun ve cevabı saklayın. Tutukluluk dönemi için tutuklanan memur ne olur yazısında ayrıntı var.
Açığa alma kararına nerede, kaç gün içinde dava açılır?
Görevden uzaklaştırma işlemine karşı dava, tebliğden itibaren 60 gün içinde ve son görev yaptığınız yerin idare mahkemesinde açılır (İYUK 7, 33/2). Süre kaçırılırsa dava esasa girilmeden reddedilir: Danıştay, 140’a dayanılarak görevden uzaklaştırılan araştırma görevlisinin işleme karşı tebliğden iki yıl sonra açtığı davayı süre aşımıyla reddeden kararları onuyor. Açıktaki dönemin parasal haklarına ilişkin davalarda ise yetki kuralı farklıdır: Danıştay, görevden uzaklaştırıldığı sürede yoksun kaldığı parasal hakları isteyen polis memurunun davasına, görevli bulunduğu yer idare mahkemesinin bakacağını kabul ediyor. Önce idareye itiraz etmek isterseniz açığa alma kararına itiraz dilekçesi örneğini kullanabilirsiniz.
Hakkımda HAGB kararı verildi; tedbir kalkar mı?
Kendiliğinden kalkmaz. 143. madde zorunlu iade hâllerini sayar ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması bu hâller arasında yer almaz; bu yüzden HAGB kararı üzerine kesilen üçte birin ödenmesi de kendiliğinden gerçekleşmez. Ancak tedbir yine de sona erebilir: amir durumunuzu iki ayda bir incelemek zorundadır (145) ve fiillerinizin hizmete devama engel olmadığı görülürse tedbiri her zaman kaldırabilir (144). HAGB kararının kesinleştiğini bu incelemede yazılı olarak bildirip göreve dönüşünüzü isteyin. HAGB’nin memuriyete etkisini HAGB alan memur ihraç edilir mi yazısında ayrıca anlattım.
Ceza davası sürerken disiplin cezası da verilebilir mi?
Verilebilir. Ceza kovuşturmasının açılmış olması disiplin kovuşturmasını geciktirmez, mahkûmiyet olsun olmasın disiplin cezası uygulanabilir (DMK 131). Görevden uzaklaştırma ise bir ceza değil ihtiyati tedbirdir. Soruşturma sonunda memurluktan çıkarma dışında bir disiplin cezası verilip kesinleşmesi, 143/a’da sayılan iade hâllerinden biridir. Disiplin ve ceza yolunun birbirine etkisini DMK 131 sayfasında, mahkûmiyetin memuriyete etkisini memuriyete engel suçlar yazısında bulabilirsiniz.
İlgili maddeler
DMK 140, görevden uzaklaştırmanın genel hükümleri ve memurluğun sona ermesine ilişkin maddelerle birlikte okunur.
- DMK 137: Görevden uzaklaştırmanın tanımını ve soruşturmanın her safhasında alınabileceğini düzenler.
- DMK 138: Görevden uzaklaştırmaya yetkili makamları sayar.
- DMK 141: Açıktaki ve tutuklu memura aylığın üçte ikisinin ödenmesini ve iade hâlinde kesilen üçte birin verilmesini düzenler.
- DMK 143 ve 144: Göreve iadenin zorunlu olduğu hâlleri ve tedbirin erken kaldırılmasını düzenler.
- DMK 145: Disiplin soruşturmasında 3 aylık sınırı, ceza kovuşturmasında iki ayda bir incelemeyi düzenler.
- DMK 48: Memuriyete engel suçları sayar; ceza davasının sonucu bu maddeye göre memuriyeti etkileyebilir.
- DMK 98: Memurluğun sona erme hâllerini, bu arada 48. maddedeki şartların kaybını düzenler.
- İYUK 10: Açıktaki dönemin haklarının ödenmesi gibi işlem yapılması istemlerinde idareye başvuruyu ve zımni reddi düzenler.
Danıştay Kararları
Danıştay 5. Daire, 27.05.1999 tarihli, 1997/428 E., 1999/2734 K.
Hakkındaki soruşturma nedeniyle 1991’de görevden uzaklaştırılan personel aynı yıl idarenin takdiriyle göreve başlatılmış, ancak ceza davası sonuçlanmadığı gerekçesiyle terfileri yapılmamıştı; idareye başvurusunun zımnen reddi üzerine açtığı dava süre aşımıyla reddedilmişti. Danıştay’ın iki dairesi müşterek toplantıda, 144. maddenin idareye tedbiri kaldırma takdiri verdiğini, ancak açıkta geçen sürenin terfide değerlendirilmesinin 143’teki hâllerden birinin kesinleşmesine bağlı olduğunu, kesinleşince idarenin kendiliğinden işlem yapması, yapmazsa ilgilinin İYUK 10’a göre her zaman başvurabilmesi gerektiğini belirtti. Ceza davası henüz sonuçlanmadığı için istemin bu gerekçeyle reddedilmesi gerektiğini söyleyerek kararı değişik gerekçeyle, oy çokluğuyla onadı.
… Görüldüğü gibi yasa koyucu 143. madde ile görevinden uzaklaştırılan devlet memurları hakkında verilecek beraat kararının kesinleşmesi halinde görevden uzaklaştırma tedbirinin kaldırılmasının zorunlu olduğu halleri düzenlemiş, 144. madde ile de görevden uzaklaştırma tedbirinin daha önce de kaldırılması konusunda idareye takdir yetkisi tanımıştır. Bununla birlikte, 144. madde uyarınca göreve iade edilenlerin, görevden uzakta geçirdikleri sürenin terfilerinde değerlendirilmesi ancak, 143. maddede sayılan durumların gerçekleşmesi ile mümkündür. Diğer bir anlatımla, haklarında cezai kovuşturma yapılan Devlet Memurlarının görevlerine iade edilmeleri konusunda idareye takdir yetkisi verildiği halde, bu takdir yetkisinden hareketle görevlerine iade edilenlerin görevden uzakta geçirdikleri sürenin terfiinde değerlendirilmesi için haklarındaki beraat kararının kesinleşmesi zorunlu kılınmıştır. …
Danıştay 2. Daire, 07.01.2021 tarihli, 2020/2270 E., 2021/87 K.
Ambar memuru, sahte evrak iddiasıyla 2001’de görevden uzaklaştırılmış, 2006’da göreve başlatılmış, ağır ceza mahkemesindeki dava zamanaşımı nedeniyle düşmüştü. Mahkeme, açıkta kaldığı dönemde maaşından yapılan üçte birlik kesintilerin ödenmesine, faizin ise idareye başvurunun reddedildiği tarihten işlemesine karar vermiş, fazla çalışma ücreti istemini reddetmişti. Danıştay karar düzeltme aşamasında, kesintilerin iadesine ilişkin kısmı kesinleştirdi; idarenin “zamanaşımıyla düşme 143’te sayılmıyor” itirazını karar düzeltme sebebi saymadı, bu konuda ayrıca gerekçe yazmadı. Mülkiyet hakkı ve makul olmayan gecikme nedeniyle faizin her kesinti tarihinden ayrı ayrı işletilmesi gerektiği gerekçesiyle faiz kısmını bozdu, fazla çalışma ücretinin reddini onadı.
… Söz konusu idari ve yargısal sürece bir bütün olarak bakıldığında, hakkındaki ceza kovuşturması nedeniyle 14/08/2001 – 29/05/2006 tarihleri arasında görevinden uzaklaştırılan davacının, mülkiyet hakkı kapsamında olan maaşından, (1/3) üçte bir oranında kesinti yapıldığı ve söz konusu bu kesintilerin de temyizen incelenmekte olan işbu davada verilen 29/01/2018 tarihli karar ile davacıya ödenmesine karar verildiği, yargısal sürecin devam ettiği, ödemelerde oluşan bu gecikmenin de belirtilen sürelerin uzunluğu dikkate alındığında makul görülemeyeceği sonucuna varılmıştır. …
… Bu itibarla; davacının maaşından (1/3) oranındaki kesintilerin yapıldığı tarih ile (2001/Ağustos ila 2006/Haziran arasındaki dönem itibarıyla) davacıya ödemenin yapılacağı tarih arasındaki döneme ilişkin olarak, her bir kesinti ile ödeme tarihi arasındaki dönem için ayrı ayrı hesaplanacak yasal faiziyle birlikte davacıya ödemesi gerekirken; davacının İdareye yaptığı başvurunun reddine karar verilen 11/09/2014 tarihinden itibaren yasal faiziyle birlikte ödenmesine ilişkin Mahkeme kararında hukuki isabet görülmemiştir. …
Danıştay 12. Daire, 17.03.2025 tarihli, 2022/5752 E., 2025/1497 K.
KİT statüsündeki şirkette çalışan personel hakkında görevden uzaklaştırma kararı alınmış, personel tutuklanmış, ağır ceza mahkemesi tahliyesine karar vermişti. Şirket, tahliyeden sonra göreve başlamadığı gerekçesiyle 399 sayılı KHK’nin 45/a maddesine göre sözleşmesini feshetti. İlk derece mahkemesi, tahliyenin görevden uzaklaştırma kararını kendiliğinden kaldırmadığını, göreve başlatma kararı alınmadıkça mazeretsiz göreve gelmeme sayılamayacağını belirterek işlemi iptal etti. Danıştay, iptale ve parasal hakların ödenmesine ilişkin kısmı onadı, özlük haklarının iadesi talebi hakkında hüküm kurulmadığı için kararı bu yönden bozdu. Karar 657 sayılı Kanuna değil 399 sayılı KHK’ye tabi personele ilişkindir.
… Temyizen incelenen karar usul ve hukuka uygun olup, taraflarca ileri sürülen temyiz nedenleri, kararın dava konusu işlemlerin iptaline, davacının işlem nedeniyle yoksun kaldığı parasal haklarının hesaplanarak dava tarihinden itibaren (25/02/2020) işletilecek yasal faiziyle birlikte ödenmesine ilişkin hüküm fıkrasının bozulmasını gerektirecek nitelikte görülmemiştir. …
Danıştay 8. Daire, 27.12.2023 tarihli, 2021/2430 E., 2023/7933 K.
Araştırma görevlisi, olağanüstü hal döneminde 667 sayılı KHK ve DMK 140’a dayanılarak iki ay süreyle görevden uzaklaştırılmış, bu işlemin iptali ve tazminat için tebliğden yaklaşık iki yıl sonra dava açmıştı. İlk derece mahkemesi, tebliğden itibaren işleyen 60 günlük sürenin geçtiği gerekçesiyle davayı süre aşımından reddetti, bölge idare mahkemesi istinafı reddetti. Danıştay, temyiz nedenlerini kararın bozulmasını gerektirecek nitelikte bulmayarak kararı kesin olarak onadı.
… 15 Temmuz 2016 tarihinde yaşanan darbe girişi sonucunda ilan edilen Olağanüstü Hal kapsamında yayımlanan 667 sayılı KHK’nın 4. fıkrası ile 657 sayılı Devlet Memurları Kanununun 140. maddesi gereğince 17/08/2016 tarihinden itibaren 2 ay süre ile görevinden uzaklaştırılmasına …
… Temyizen incelenen karar usul ve hukuka uygun olup, dilekçede ileri sürülen temyiz nedenleri kararın bozulmasını gerektirecek nitelikte görülmemiştir. …
Danıştay 2. Daire, 11.06.2025 tarihli, 2025/963 E., 2025/2867 K.
Polis memuru 2016’da adli ve idari soruşturmalar nedeniyle görevden uzaklaştırılmış, 2017’de göreve iade edilmişti. Açıkta kaldığı döneme ilişkin fazla çalışma ödemeleri ve diğer parasal hakları için yaptığı başvurunun zımnen reddine karşı açtığı davada iki idare mahkemesi birbirini yetkili saydı. Danıştay, uyuşmazlığın açıktaki döneme ait özlük ve parasal haklardan kaynaklandığını, İYUK 33/3 uyarınca davacının görevli bulunduğu yer idare mahkemesinin yetkili olduğunu belirterek dosyayı Hatay İdare Mahkemesine gönderdi. Karar yetkiye ilişkindir; hakların esası hakkında değerlendirme içermez.
… Dosyanın incelenmesinden; uyuşmazlığın, davacının görevden uzaklaştırıldığı süre içerisinde yoksun kaldığı özlük ve parasal haklarının ödenmesi istemiyle yaptığı başvurunun reddine ilişkin işlemden kaynaklandığı anlaşıldığından; uyuşmazlığın görüm ve çözümünde, 2577 sayılı Kanun’un 33. maddesinin 3. fıkrası uyarınca, davacının görevli bulunduğu yer idare mahkemesi olan Hatay İdare Mahkemesi yetkili bulunmaktadır. …
Sık Sorulan Sorular
Ceza davası açılan memur açığa alınmak zorunda mı?
Hayır; DMK 140 “uzaklaştırılabilirler” der, tedbir idarenin takdirindedir. İdare, memurun görevi başında kalmasının kamu hizmeti bakımından sakıncalı olup olmadığını değerlendirmelidir (DMK 137).
Ceza kovuşturması nedeniyle açığa alma ne kadar sürer?
Kanunda üst sınır yoktur; yetkili amir durumunuzu her iki ayda bir inceleyip göreve dönüp dönmeyeceğinize karar verir ve size yazıyla tebliğ eder (DMK 145). Disiplin soruşturmasına dayanan tedbir ise en çok 3 ay sürer.
Açığa alınan memur maaşının ne kadarını alır?
Aylığının üçte ikisini alır; sosyal hak ve yardımlar sürer. 143’teki hâllerden biri kesinleşirse kesilen üçte bir de ödenir (DMK 141).
Açığa alma kararına itiraz süresi kaç gün?
İptal davası tebliğden itibaren 60 gün içinde açılır; bu süre içinde üst makama başvurulursa süre durur ve 30 gün cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır (İYUK 7, 11).
Beraat ettim, ne zaman göreve dönerim?
Beraat kararının kesinleşmesi üzerine tedbir kaldırılır (DMK 143). İdare kesinleşmeden önce de, fiillerinizin hizmete devama engel olmadığını görürse tedbiri kaldırabilir (DMK 144).
Açıkta geçen süre terfiden sayılır mı?
143’teki hâllerden biri kesinleşirse açıkta geçen süre kademe ilerlemesinde, bekleme süresini aşan kısmı da derece yükselmesinde değerlendirilir (DMK 141). Kesinleşmeden göreve iade edilen memur için bu değerlendirme, kesinleşmeyle birlikte yapılır.
