DMK 141: Açığa Alınan Memurun Maaşı Ne Kadar, Hangi Haklar Sürer
DMK 141 madde metni ve açıklaması: açığa alınan, tutuklanan veya gözaltındaki memura aylığın üçte ikisi, süren sosyal haklar, kesilen üçte birin iadesi, faiz, örnek hesap ve Danıştay kararları.
DMK 141 madde metni (güncel)
Görevden uzaklaştırılan veya görevinden uzak kalan memurların hak ve yükümlülüğü
(Değişik: 30/5/1974 – KHK-12; Aynen kabul; 15/5/1975 – 1897/1 md.) Görevden uzaklaştırılan ve görevi ile ilgili olsun veya olmasın herhangi bir suçtan tutuklanan veya gözaltına alınan memurlara bu süre içinde aylıklarının üçte ikisi ödenir. Bu gibiler bu Kanunun öngördüğü sosyal hak ve yardımlardan faydalanmaya devam ederler.
143 üncü maddede sayılan durumların gerçekleşmesi halinde, bunların aylıklarının kesilmiş olan üçte biri kendilerine ödenir ve görevden uzakta geçirdikleri süre, derecelerindeki kademe ilerlemesinde ve bu sürenin derece yükselmesi için gerekli en az bekleme süresini aşan kısmı, üst dereceye yükselmeleri halinde, bu derecede kademe ilerlemesi yapılmak suretiyle değerlendirilir.
657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m. 141 — son değişiklik: 12 sayılı KHK (1897 sayılı Kanunla aynen kabul)
Kanun metinleri https://mevzuat.gov.tr/ adresinden alınmaktadır.
Değişiklik geçmişi
DMK 141 bugünkü metnini 1974’te çıkarılan 12 sayılı Kanun Hükmünde Kararnameyle aldı; bu KHK 1975’te 1897 sayılı Kanunla aynen kabul edildi. O tarihten beri maddede değişiklik notu yoktur. Maddenin dayandığı “aylık” tanımı da aynı düzenlemeyle 147. maddeye girdi; Danıştay iadenin kapsamını bu tanıma göre çiziyor.
| Tarih | Düzenleme | Ne değişti |
|---|---|---|
| 14.7.1965 (kabul), RG 23.7.1965 | 657 sayılı Kanun (ilk metin) | Görevden uzaklaştırılan memurun hak ve yükümlülüklerini düzenleyen 141. madde ilk kez yer aldı |
| 30.5.1974 (KHK), 15.5.1975 (aynen kabul) | 12 sayılı KHK ve 1897 sayılı Kanun m. 1 | Madde bugünkü hâlini aldı: aylığın üçte ikisinin ödenmesi, sosyal hakların sürmesi, 143. madde hâllerinde kesilen üçte birin ödenmesi ve sürenin kademe ilerlemesinde değerlendirilmesi |
| 30.5.1974 (KHK), 15.5.1975 (aynen kabul) | 12 sayılı KHK ve 1897 sayılı Kanun (147. maddeye) | “Aylık” tanımı: kadroya dayanılarak, hizmet karşılığında ay itibarıyla ödenen para |
Madde ne diyor? Fıkra fıkra açıklama
DMK 141 iki fıkradan oluşur. Birinci fıkra açıkta geçen dönemde ne ödeneceğini, ikinci fıkra dosya lehinize kapanınca neyin geri verileceğini söyler. Tedbirin kendisini 137, kimin alacağını 138, ne kadar süreceğini 145. madde düzenler; açığa almanın genel çerçevesini DMK 137 sayfasında anlattım.
1. fıkra: üçte iki aylık ve süren sosyal haklar
Kanun üç durumu aynı orana bağlar: görevden uzaklaştırma, tutuklanma ve gözaltı. Bu üç durumda memura “bu süre içinde” aylığının üçte ikisi ödenir. Tutukluluk ve gözaltında ayrıca açığa alma kararı verilmesi gerekmez; kesinti tutukluluk süresine bağlıdır. Tahliyeden sonra, hakkında yazılı bir açığa alma kararı yoksa memurun görevine dönmesi gerekir; ancak üçte iki maaşın yatmaya devam ettiği bir dosyada Danıştay, göreve dönmeyen personelin çekilmiş sayılmasını iptal eden kararı onamıştır (aşağıda).
“Aylık” kavramı burada dar anlaşılır. 147. madde aylığı, kadroya dayanılarak hizmet karşılığında ay itibarıyla ödenen para olarak tanımlar. Sosyal hak ve yardımlar ise aile yardımı, doğum ve tedavi yardımı gibi 657’nin öngördüğü kalemlerdir; bunlar kesintisiz devam eder. Ek ders ücreti, nöbet, döner sermaye ek ödemesi gibi fiilen çalışmaya bağlanmış ödemeler ise açıkta kalınan dönemde yapılmaz. Hangi kalemin kesildiğini açığa alınan memurun maaşı yazısında tablo hâlinde verdim.
Sosyal hakların sürmesi yalnız paraya ilişkin değildir. Danıştay, açığa alınan veya tutuklanan personelin kamu konutundan yalnız bu gerekçeyle tahliye edilemeyeceğini kabul ediyor; kararı aşağıda aktarıyorum.
2. fıkra: kesilen üçte birin iadesi ve kademe
İkinci fıkra, 143. maddeye bağlı bir iade hakkı kurar. 143’te sayılan dört sonuçtan biri gerçekleşirse kesilen üçte bir ödenir: memurluktan çıkarma dışında bir disiplin cezası verilmesi, kovuşturmaya yer olmadığı (kanundaki eski adıyla yargılamanın men’i) veya beraat kararı, hükümden önce genel af ya da memurluğa engel olmayan bir cezayla mahkûmiyet ve cezanın ertelenmesi. Kanun bu kararların “kesinleşmesini” arar; ilk derece beraati tek başına yetmez.
İadeyle birlikte açıkta geçen süre derecedeki kademe ilerlemesinde de değerlendirilir. Sürenin derece yükselmesi için gereken bekleme süresini aşan kısmı, üst dereceye geçildiğinde o derecede kademe ilerlemesi olarak hesaba katılır. 143’te hükmün açıklanmasının geri bırakılması ayrıca sayılmaz; HAGB’li dosyada memuriyetin akıbeti başka kurallara bağlıdır ve bunu HAGB alan memur yazısında ayrıca ele aldım.
Somut olayınızı birlikte değerlendirelim
Her dosya kendi ayrıntısında saklıdır; genel bilgi sizin olayınızın yerini tutmaz.
Uygulamada en çok sorulanlar
Açığa alınan memurlar bana çoğunlukla hangi ödemelerin geri geleceğini, kesilen üçte birin ne zaman ödeneceğini, faiz alıp alamayacaklarını, tahliyeden sonra ne yapmaları gerektiğini ve lojman gibi sosyal haklarının korunup korunmadığını soruyor.
Beraat ettim; ek ders ve döner sermaye de ödenir mi?
Kural olarak hayır; DMK 141’e göre geri ödenen, kesilen aylık ve süren sosyal haklardır. Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu, kovuşturmaya yer olmadığı kararıyla göreve dönen hastane personelinin açıkta kaldığı döneme ait performansa dayalı döner sermaye ek ödemesi istemini reddeden Daire kararını onadı. Gerekçe, bu ödemenin hizmete fiilen katkı şartına bağlı olmasıydı. Kararda karşı oy, idarenin kendi tedbiri nedeniyle çalışamayan personelin ek ödemesinin faiziyle ödenmesi gerektiği görüşündeydi; yani konu kurulda da oybirliğiyle çözülmüş değildir.
Açığa alma işleminin kendisi hukuka aykırıysa ona karşı ayrıca dava açmak da değerlendirilmelidir. Açığa alma işlemine karşı dava süresi tebliğden 60 gündür (İYUK 7); dava, son görev yaptığınız yerdeki idare mahkemesinde açılır.
Kesilen üçte bir ne zaman ödenir?
Kesilen üçte bir, 143. maddedeki karar kesinleşince ödenir; idare sizi daha önce göreve iade etmiş olsa bile kural değişmez. Danıştay, 144. maddeye göre beraat beklenmeden göreve iade edilen memura kesilen paranın ancak beraat kararı kesinleşince ödenebileceğini, bu durumda idarenin ödemeyi kendiliğinden yapması gerektiğini kabul ediyor. İdare hareketsiz kalırsa İYUK 10’a göre başvurup sonuca göre dava açabilirsiniz; Danıştay bu davada süreyi göreve iade tarihinden değil, beraatin kesinleşmesinden sonraki başvurudan hesapladı.
Beraat kararının türleri ve kesinleşme şerhinin nasıl alınacağı için beraat kararı ne demek yazısına bakabilirsiniz. Kesinleşmeden önce yapılan ödeme talebi reddedilirse bu, hakkınızın kaybolduğu anlamına gelmez; kesinleşmeden sonra yeniden başvurun.
Kesilen paraya faiz işler mi?
İşleyebilir, ama başlangıç tarihi sizin hareketinize bağlıdır. Danıştay, idari işlem nedeniyle uğranılan zararın tazmininde yasal faizin başlangıcı olarak idareye başvuru varsa başvuru tarihinin, yoksa dava tarihinin esas alınacağını kabul ediyor. Aynı kararda belediyede ödenen sosyal denge tazminatının, fiilen çalışılmayan dönemlerde ödenip ödenmeyeceğinin 657’deki genel kurallara göre belirlenmesi gerektiğini, görevden uzaklaştırmada aylıktan üçte bir kesinti yapılıp göreve iadede geri ödeneceğini de söylüyor.
Bu yüzden iade başvurunuzu geciktirmeyin ve dilekçede “yasal faiziyle birlikte” ödenmesini açıkça isteyin. Kurum ödeme yapmazsa dava, işlemin iptali ve parasal hakların tazmini istemiyle birlikte açılır; bunun için tam yargı davası kavramına bakabilirsiniz.
Tutuklandım ve tahliye oldum; maaşım üçte iki yatıyor, göreve dönmeli miyim?
Evet, hakkınızda yazılı bir açığa alma kararı yoksa göreve dönmelisiniz. DMK 141 tutukluluk ve açığa almayı aynı orana bağladığı için maaşın üçte iki yatmaya devam etmesi sizi açıkta olduğunuza inandırabilir. Konu tartışmalıdır: Danıştay 12. Daire, tahliyeden sonra göreve dönmeyen jandarma personelinin çekilmiş sayılmasını iptal eden bölge idare mahkemesi kararını oyçokluğuyla onadı, yalnız faizin dava tarihinden işletilmesi gerektiğini düzeltti; aynı kararda karşı oy, yazılı açığa alma bildirimi olmadıkça göreve dönme yükümlülüğünü vurguladı.
Bu belirsizliği taşımayın. Tahliye olduğunuz gün kurumunuza yazılı başvurup göreve başlamak istediğinizi bildirin ve evrak kayıt numarası alın. İzinsiz ve kesintisiz 10 gün göreve gitmemek DMK 94’e göre çekilmiş sayılma sonucunu doğurabilir. Tutukluluk dönemine özgü kuralları tutuklanan memurun maaşı yazısında ayrıca anlattım.
Dikkat: Maaşın eksik yatması bir açığa alma kararı değildir. Görevden uzaklaştırma yazılı bir işlemdir ve size tebliğ edilir; tebligat görmediyseniz durumunuzu yazılı sorun.
Açıktayken lojmandan çıkarılabilir miyim?
Yalnız açığa alındığınız ya da tutuklandığınız için çıkarılamazsınız; sosyal haklar 141. maddeye göre sürer. Danıştay, görevden uzaklaştırılan veya tutuklanan memurların sosyal haklardan yararlanmaya devam edeceğini, bu kapsamda açığa alınan ya da tutuklanan askerî personelin lojmanda oturma hakkının sonlandırılamayacağını kabul ediyor ve iddianamenin kabulüyle tahliyeyi öngören yönerge hükmünü iptal ediyor.
Olağanüstü hâl döneminde çıkarılan 375 sayılı KHK’nın geçici 35. maddesi bazı kamu görevlileri için ayrı bir tahliye kuralı içerir; Danıştay bu kararda TSK personeli yönünden göreve son verilmesini aradı. Kurumunuz tahliye istiyorsa yazının dayanağını kontrol edin ve 60 günlük dava süresini kaçırmayın.
İlgili maddeler
DMK 141, görevden uzaklaştırmayı düzenleyen 137 ile 145. maddeler arasındaki zincirin parasal halkasıdır.
- DMK 137: Görevden uzaklaştırmayı ihtiyati tedbir olarak tanımlar; soruşturmanın her aşamasında alınabilir.
- DMK 145: Disiplin soruşturmasında en çok 3 ay süreyi, ceza kovuşturmasında 2 ayda bir incelemeyi düzenler.
- DMK 143: Göreve iadenin zorunlu olduğu dört hâli sayar; kesilen üçte birin ödenmesi bu hâllere bağlıdır.
- DMK 144: Fiil hizmete devama engel değilse tedbirin her zaman kaldırılabileceğini düzenler.
- DMK 147: “Aylık” kavramını tanımlar; iadenin kapsamı bu tanıma göre belirlenir.
- DMK 98: Memurluğun sona erme hâllerini, 94’teki çekilmiş sayılma dahil, sayar.
- DMK 48: Memuriyete engel mahkûmiyetleri belirler; bu durumda tedbir kaldırılmaz, memuriyet sona erer.
Danıştay Kararları
Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu, 03.02.2025 tarihli, 2023/2235 E., 2025/183 K.
İstanbul’da bir eğitim araştırma hastanesinde çalışan personel açığa alınmış, hakkındaki ceza soruşturması kovuşturmaya yer olmadığı kararıyla bitince göreve dönmüştü. Açıkta kaldığı yaklaşık bir yıla ait döner sermaye ek ödemesini istedi, idare reddetti. Danıştay 12. Daire, performansa dayalı ek ödemenin hizmete fiilen katkı şartına bağlı olduğunu, açıkta fiilen görev yapılmadığını belirterek davayı reddetti. İdari Dava Daireleri Kurulu bu kısmı oyçokluğuyla onadı; karşı oy, ek ödemenin faiziyle ödenmesi gerektiği görüşündeydi.
… hizmete katkıda bulunmayan, başka bir deyişle sağlık hizmeti verilen tesislerde fiilen katkı sağlamayan personelin, performansa bağlı olarak ödenmesi öngörülen ek ödemeden yararlanmasına olanak bulunmadığından ve davacının açığa alındığı 15/02/2017 – 24/01/2018 tarihleri arasında fiilen görev yapmadığı açık olduğundan …
… Temyizen incelenen kararın davanın reddine ilişkin kısmı usul ve hukuka uygun olup, temyiz dilekçesinde ileri sürülen iddialar kararın bu kısmının bozulmasını gerektirecek nitelikte görülmemiştir. …
Danıştay 5. Daire, 26.03.1996 tarihli, 1995/3829 E., 1996/1282 K.
Sağlık memuru 1981’de tutuklanınca açığa alınmış, beraat kararı beklenmeden 1986’da göreve iade edilmişti. İdare kesilen maaşın ancak yargı kararından sonra ödeneceğini bildirdi; beraat kesinleşince yapılan başvuru cevapsız kaldı ve 58. günde dava açıldı. İdare mahkemesi davayı süreden reddetti. Danıştay 5. Daire, kesilen paranın beraat kesinleşince idarece kendiliğinden ödenmesi gerektiğini, cevapsız kalan başvurudan sonra açılan davanın süresinde olduğunu belirterek kararı bozdu. Bugün İYUK 10’daki cevap süresi 30 gündür.
… 144. madde uyarınca göreve iade edilenlerin, görevden uzakta geçirdikleri süre için aylıklarından yapılan kesintilerin ödenmesi ve bu sürenin intibaklarından değerlendirilmesi ancak, 143. maddede sayılan durumların gerçekleşmesi (olayda beraat kararının kesinleşmesi) ile mümkündür. Diğer bir anlatımla, haklarında verilecek beraat kararı kesinleşmeden ilgililerin görevlerine iade edilmeleri konusunda idareye takdir yetkisi verildiği halde, bu takdir yetkisinden hareketle görevlerine iade edilenlerin aylıklarından yapılan kesintilerin ödenmesi için haklarındaki beraat kararının kesinleşmesi zorunlu kılınmıştır. …
Danıştay 12. Daire, 14.06.2022 tarihli, 2022/1889 E., 2022/3686 K.
Büyükşehir belediyesinde çalışırken KHK ile kamu görevinden çıkarılan ve Olağanüstü Hal İşlemleri İnceleme Komisyonu kararıyla göreve iade edilen memur, ayrı kaldığı döneme ait sosyal denge tazminatını istedi. Sendikayla yapılan sözleşme, tazminatı fiilen çalışılan süreye bağlıyordu. Danıştay 12. Daire, fiilen çalışılmayan dönemlerde ödemenin 657’deki genel hükümlere göre belirlenmesi gerektiğini belirterek sözleşme hükmünün iptalini onadı; faizin her ödemenin hak edildiği tarihten değil başvuru tarihinden işleyeceğini belirterek kararı düzelterek onadı.
… görevden uzaklaştırılan personelin ise aylıklarında üçte biri oranında kesinti yapılacağı, göreve iade edilmesi halinde de, yapılan kesintinin geri ödeneceği anlaşılmaktadır. …
… uygulanacak yasal faizin başlangıç tarihi olarak; idareye başvuru varsa başvuru tarihinin, başvuru yoksa davanın açıldığı tarihin esas alınması gerektiği hususu, Danıştay içtihatlarıyla istikrar kazanmıştır. …
Danıştay 12. Daire, 24.11.2025 tarihli, 2023/4252 E., 2025/5191 K.
Jandarma Genel Komutanlığına bağlı personel yaklaşık üç buçuk ay tutuklu kaldı, tahliyeden sonra göreve başlamadı ve iki ay sonra açığa alındı; bu arada 10 gün göreve gelmediği için çekilmiş sayıldı. Bölge idare mahkemesi, maaşın üçte ikisinin yatmaya devam ettiğini ve idarenin göreve dönmesini bildirmediğini dikkate alarak işlemi iptal etti. Danıştay 12. Daire bu kararı oyçokluğuyla onadı; yalnız yoksun kalınan parasal haklara faizin hak ediş tarihinden değil dava tarihinden işletilmesi gerektiğini belirterek düzeltti. Karşı oy, yazılı açığa alma bildirimi olmadıkça göreve dönmek gerektiği görüşündeydi.
… Temyizen incelenen karar usul ve hukuka uygun olup, dilekçede ileri sürülen temyiz nedenleri kararın bozulmasını gerektirecek nitelikte görülmemiştir. …
… Bu durumda, Bölge İdare Mahkemesince, dava konusu işlem nedeniyle davacının yoksun kaldığı parasal haklarına uygulanacak yasal faizin başlangıç tarihi olarak dava tarihi (21/10/2020) esas alınması gerekirken …
Danıştay 12. Daire, 07.11.2022 tarihli, 2019/7144 E., 2022/5157 K.
Türk Silahlı Kuvvetlerinde görevli personel, hakkındaki iddianamenin kabul edilmesi üzerine yönerge hükmüne dayanılarak tahsisli kamu konutundan tahliye edilmek istendi. Danıştay 12. Daire, ilk derece mahkemesi sıfatıyla, açığa alınan ya da tutuklanan personelin sosyal haklardan yararlanmaya devam edeceğini, mevzuatın tahliye için göreve son verilmesini aradığını belirtti. Yönerge ibaresini oyçokluğuyla, tahliye işlemini oybirliğiyle iptal etti.
… görevinden uzaklaştırılan, görevi ile ilgili olsun veya olmasın herhangi bir suçtan tutuklanan veya gözaltına alınan memurların, kanun koyucu tarafından kendilerine tanınan sosyal haklardan yararlanmaya devam edeceği; bu kapsamda, açığa alınan ya da tutuklanan subay, astsubay ve askeri memurların da lojmanda ikamet hakkının sonlandırılamayacağı anlaşılmaktadır. …
Sık Sorulan Sorular
DMK 141’e göre açığa alınan memura maaşın ne kadarı ödenir?
Aylığın üçte ikisi ödenir, üçte biri kesilir. Aile yardımı gibi sosyal hak ve yardımlar kesintisiz devam eder.
Tutuklanan memurun maaşı kesilir mi?
Tamamen kesilmez; tutukluluk ve gözaltı süresince de aylığın üçte ikisi ödenir. Kesilen kısım, 143. maddedeki sonuçlardan biri kesinleşince geri ödenir.
Kesilen üçte biri almak için ne yapmalıyım?
Beraat, kovuşturmaya yer olmadığı ya da çıkarma dışında bir disiplin cezası kararı kesinleşince, kesinleşme şerhli kararla kurumunuza yazılı başvurun. 30 gün içinde cevap gelmezse istek reddedilmiş sayılır ve 60 gün içinde dava açabilirsiniz.
Açıkta geçen süre kademe ilerlemesinden düşer mi?
143. maddedeki hâllerden biri gerçekleşirse düşmez; açıkta geçen süre derecedeki kademe ilerlemesinde değerlendirilir. Bu hâller gerçekleşmezse değerlendirme yapılmaz.
HAGB kararı çıkınca kesilen maaş ödenir mi?
143. madde HAGB’yi ayrı bir hâl olarak saymaz; HAGB’nin kesilen üçte birin iadesine etkisi kanunda açıkça düzenlenmemiştir. Dosyanın ayrıntısına göre memuriyet ve ödeme durumu ayrıca değerlendirilir.
Açıktayken başka bir işte çalışabilir miyim?
Hayır, açıkta da memur sıfatınız sürer ve memurlara getirilen ticaret ve serbest meslek yasakları devam eder. Özel bir işte çalışmak ayrı bir disiplin sorununa dönüşebilir.
