DMK 137: Görevden Uzaklaştırma (Açığa Alma), Madde Metni

DMK 137 madde metni (güncel)

Değişiklik geçmişi

DMK 137, 1965’teki ilk metniyle yürürlüktedir ve bugüne kadar hiç değişmedi; resmi metinde maddeye ait bir değişiklik notu yoktur. Tedbirin sonuçlarını düzenleyen iki madde ise sonradan değişti.

Madde ne diyor? Fıkra fıkra açıklama

DMK 137 iki cümleden oluşur: ilki tedbirin ne olduğunu ve hangi şartla alınacağını, ikincisi ne zaman alınabileceğini söyler. Kimin alacağı, ne kadar süreceği ve maaşa etkisi 138 ile 145. maddeler arasındadır; bunları özet tabloda ve uygulama bölümünde bir arada veriyorum.

1. fıkra: ihtiyati tedbir ve “görevi başında kalmasında sakınca”

Görevden uzaklaştırma, memurun hakkındaki iddia araştırılırken kamu hizmetinin ve soruşturmanın zarar görmemesi için onu geçici olarak görevden ayırır. Kanun bu tedbiri bir ceza olarak değil, “ihtiyati bir tedbir” olarak tanımlar. Ceza olmadığı için hakkınızda bir disiplin suçunun sabit olduğunu göstermez; geçici olduğu için de kanun ona süre ve soruşturma şartı bağlar.

Maddedeki iki ölçü birlikte okunur: devlet kamu hizmetlerinin bunu gerektirmesi ve memurun görevi başında kalmasının sakınca doğurması. Sakınca soyut olamaz. Memurun delilleri karartma, tanıkları etkileme, iddia konusu işi yürütmeye devam etme ya da hizmete duyulan güveni sarsma ihtimali gibi somut bir gerekçe kararda görünmelidir. Uygulamada kurumlar çoğu zaman yalnız “hakkında soruşturma başlatıldığından” diye yazıyor; bu tek başına tedbirin şartlarını göstermez ve davada ilk sorgulanacak nokta budur.

Tedbir alındı diye memurun suçu sabit olmaz. Masumiyet karinesi açığa alınan memur için de geçerlidir ve idare, açıkta olmayı tek başına memur aleyhine bir sonuç gerekçesi yapamaz. Bunu Danıştay’ın bir kararıyla aşağıda gösteriyorum.

2. fıkra: soruşturmanın herhangi bir safhasında

Tedbir soruşturmanın başında, ortasında ya da sonunda alınabilir. Disiplin soruşturmasına dayanan tedbir ile ceza kovuşturmasına dayanan tedbir ayrı rejimlere tabidir: hakkında mahkemede ceza kovuşturması yapılan memur da 138. maddedeki yetkililerce görevden uzaklaştırılabilir (DMK 140), ama süre kuralı farklıdır (DMK 145). Tedbir kararında dayanağın disiplin soruşturması mı yoksa ceza kovuşturması mı olduğu bu yüzden ilk kontrol edilecek şeydir.

Tedbiri alan amir, sonrasında da sorumluluk altındadır. Görevden uzaklaştırmayı izleyen 10 iş günü içinde soruşturmaya başlanması şarttır; derhal soruşturmaya başlamayan, tedbiri keyfi olarak ya da garaz veya kin nedeniyle aldığı soruşturmayla anlaşılan amirler hukuki, mali ve cezai sorumluluğa tabidir (DMK 139). Soruşturma sonunda çıkarma cezası ya da cezai bir işlem gerekmiyorsa tedbir derhal kaldırılır; kaldırmayan görevli için de aynı sorumluluk işler (DMK 142).

Uygulamada en çok sorulanlar

Görevden uzaklaştırma dosyalarında en sık sorulanlar tedbirin aleyhe kullanılması, maaş ve tazminatlar, açıkta geçen sürenin emekliliğe etkisi, açıktayken seyahat, tedbirin bitişi ve davanın nerede açılacağıdır.

Açığa alındım; bu, suçlu sayıldığım anlamına mı gelir?

Hayır, açığa alma bir tedbirdir ve memur hakkında hüküm verilene kadar masumiyet karinesi geçerlidir. Danıştay, her kamu görevlisinin haklı ya da haksız bir suç isnadı nedeniyle görevden uzaklaştırılabileceğini, masumiyet karinesi gereği hüküm verilene kadar herkesin masum olduğunu vurguluyor ve görevden uzaklaştırılmış olmayı tek başına sözleşmeyi yenilememe gerekçesi saymıyor.

Pratikte bunun anlamı şudur: açıkta olduğunuz dönemde idarenin size karşı kurduğu başka bir işlem (sözleşmenin yenilenmemesi, görevlendirmenin sona erdirilmesi gibi) yalnız “açıkta olduğu” gerekçesine dayanıyorsa hukuka aykırılık ihtimali yüksektir. Disiplin soruşturmasında savunmanızı nasıl hazırlayacağınızı memur hakkında soruşturma açıldığında yapılacakları anlattığım yazıda ele aldım.

Açıktayken maaşın ne kadarı ödenir, tazminatlar kesilir mi?

Aylığın üçte ikisi ödenir; sosyal hak ve yardımlar sürer (DMK 141). Aynı kural, görevle ilgili olsun olmasın bir suçtan tutuklanan ya da gözaltına alınan memura da uygulanır. Fiilen çalışmaya bağlı ödemeler (ek ders, nöbet, fiilî çalışmaya bağlı ek ödeme) ise genellikle bu dönemde yapılmaz; her kalemin durumu kendi mevzuatına göre belirlenir. Hangi kalemin ödendiğini ve beraatten sonra neyin geri alınabildiğini ayrıntılı olarak açığa alınan memur maaş alır mı yazısında tablo hâlinde verdim.

Belediyelerde ödenen sosyal denge tazminatı ayrı tartışılır, çünkü kesinti hâllerini çoğu zaman sendikayla yapılan sözleşme belirler. Danıştay, görevden uzaklaştırma gibi fiilen çalışılmayan dönemlerde sosyal denge tazminatının ödenip ödenmeyeceğinin 657 sayılı Kanun’daki genel hükümlere göre belirlenmesi gerektiğini kabul ediyor; “fiilen çalıştığı sürece” diyen sözleşme hükmünün iptalini onaylıyor. Sözleşmeniz bu yönde bir kesinti öngörüyorsa itiraz edilebilir.

Tutukluluk nedeniyle görevden uzak kalan memurun durumu, maaşla birlikte kadro ve tahliye sonrası göreve dönüş açısından da farklılık gösterir; bunu ceza tarafından tutuklanan memurun maaşı yazısında anlattım.

Açıkta geçen süre emeklilikten ve kademeden düşer mi?

Göreve iade edildiyseniz düşmez. 143. maddedeki hâllerden biri gerçekleşirse kesilen üçte bir ödenir ve açıkta geçen süre derecedeki kademe ilerlemesinde değerlendirilir (DMK 141). Danıştay, görevine iade edilen ve aylığından tam emekli keseneği alınan memurun açıkta geçen süresinin emeklilik hizmet süresine sayılması gerektiğini kabul ediyor; açıkta yarım kesilen keseneğin iadeyle tam keseneğe dönüştüğünü belirtiyor.

Göreve iade sizi otomatik olarak eski bordronuza kavuşturmayabilir. İadeden sonra kurumdan, açıkta geçen dönemin kesintilerinin ve hizmet süresinin nasıl işlendiğini yazılı olarak isteyin; eksik işlem varsa ayrıca başvuru ve dava gerekir.

Açıktayken başka şehre gidebilir miyim?

Kurumun izin kuralları açıktaki memur için de geçerlidir; ama idare il dışına çıkışı tümden yasaklayamaz. Danıştay, tedbirin ne kadar süreceği belli olmadığından il dışına çıkışı hiçbir koşulda kabul etmeyen bir genelgenin, uzun süre açıkta kalan personeli bulunduğu ile bağlayacağını kabul ediyor; açıktaki polis memurunun ailesinin yanında kalma talebini somut gerekçe göstermeden reddeden işlemi de iptal ediyor.

Açıktayken memur sıfatınız sürer; memurlara yasak olan ticaret ve kazanç getirici faaliyet yasağı da devam eder. Tebligat adresinizi kuruma güncel bildirin; 2 ayda bir yapılan inceleme kararları ve soruşturma yazıları o adrese gelir.

Tedbir ne zaman biter, göreve ne zaman dönülür?

Disiplin soruşturması nedeniyle alınan tedbir en çok 3 ay sürer ve bu sürede karar verilmezse memur göreve başlatılır (DMK 145). Ceza kovuşturmasına dayanan tedbirde kanun azami süre koymaz; amir her 2 ayda bir durumu inceleyip göreve dönüp dönmeme hakkında karar verir ve bunu yazıyla tebliğ eder. Bu inceleme yapılmıyor ya da tebliğ edilmiyorsa, bunu yazılı olarak isteyin ve gerekirse dava konusu yapın.

Soruşturma ya da yargılama sonunda memurluktan çıkarma dışında bir disiplin cezası verilmesi, yargılamanın men’i veya beraat, hükümden önce genel af ya da memurluğa engel olmayan ertelenmiş bir mahkûmiyet hâlinde, karar kesinleşince tedbir kaldırılır (DMK 143). Soruşturmaya konu fiiller hizmete devama engel değilse tedbir her zaman kaldırılabilir (DMK 144). Disiplin cezasıyla biten dosyada cezaya itiraz ve dava yolunu memura disiplin cezası verildiğinde yapılacakları anlattığım yazıda bulabilirsiniz; beraatin türleri için beraat kararı yazısına bakın.

Tutuklanıp tahliye edilen memur açıkta sayılır mı?

Tutukluluk ile görevden uzaklaştırma ayrı şeylerdir, ama 141. madde maaş yönünden ikisini aynı kurala bağlar: tutuklanan ya da gözaltına alınan memura da bu süre içinde aylığının üçte ikisi ödenir. Tahliye olduğunuzda, hakkınızda ayrıca bir görevden uzaklaştırma kararı alınıp tebliğ edilmediyse durumunuzu yazıyla kurumunuza bildirin ve göreve başlama talimatını isteyin. İzinsiz ya da kurumca kabul edilen bir mazeret olmadan görevin kesintisiz 10 gün terk edilmesi, yazılı başvuru aranmaksızın memurluktan çekilme isteğinde bulunmuş sayılmaya yol açar (DMK 94).

Tahliyeden sonra kurum ceza kovuşturması sürdüğü için sizi 140. maddeye göre görevden uzaklaştırabilir. Bu durumda tedbir artık tutukluluğa değil kovuşturmaya dayanır ve 145. maddedeki 2 ayda bir inceleme kuralı işler. İki dönemi ayırarak kaydedin: tutuklulukta geçen süre ile tahliyeden sonra açıkta geçen süre, iade ve maaş farkı hesabında ayrı belgelenir.

Açığa alma kararına dava nerede, kaç gün içinde açılır?

Tedbir kararının iptali için tebliğden itibaren 60 gün içinde idare mahkemesinde dava açılır (İYUK 7). Görevden uzaklaştırma davalarında yetkili mahkeme memurun son görev yaptığı yerdeki idare mahkemesidir (İYUK 33/2).

Dava açılması tedbiri kendiliğinden durdurmaz; durdurma için ayrıca yürütmenin durdurulması istenmelidir ve bunun için telafisi güç zarar ile açık hukuka aykırılık birlikte aranır (İYUK 27/2). Tedbir dava açılmadan da kaldırılabileceği için, davayı açarken kurum içinde tedbirin kaldırılmasını isteyen bir dilekçe vermek çoğu dosyada işe yarar.

İlgili maddeler

DMK 137, görevden uzaklaştırma bölümündeki öteki maddelerle birlikte uygulanır.

• DMK 138: Görevden uzaklaştırmaya yetkilileri sayar; vali ve kaymakamın tedbiri memurun kurumuna derhal bildirilir.
• DMK 139: Tedbiri izleyen 10 iş günü içinde soruşturmaya başlama şartını ve keyfi tedbir alan amirin sorumluluğunu düzenler.
• DMK 140: Hakkında ceza kovuşturması yapılan memurun da görevden uzaklaştırılabileceğini söyler.
• DMK 141: Açıktaki ve tutuklu memura aylığın üçte ikisinin ödenmesini, iadede kesilen üçte birin ödenmesini düzenler.
• DMK 142 ve 144: Tedbirin derhal kaldırılacağı ve her zaman kaldırılabileceği hâlleri düzenler.
• DMK 143: Kesinleşince göreve iadeyi zorunlu kılan hâlleri sayar.
• DMK 145: Disiplin soruşturmasında 3 aylık azami süreyi, ceza kovuşturmasında 2 ayda bir inceleme yükümlülüğünü getirir.
• İYUK 33: Görevden uzaklaştırma davasında son görev yeri, parasal haklar davasında görev yapılan yer idare mahkemesini yetkili kılar.

Danıştay Kararları

Danıştay 12. Daire, 24.11.2021 tarihli, 2021/4306 E., 2021/6122 K.

Sözleşmeli jandarma uzman onbaşı olan davacının sözleşmesi, görevden uzaklaştırılması ve meslekten çıkarma cezası teklif edilmesi nedeniyle kendisinden istifade edilemeyeceği gerekçesiyle yenilenmemişti; dosya kendi personel kanunu olan 3269 sayılı Kanun’a tabiydi. Danıştay, disiplin teklifinin çelişkili tanık ifadelerine dayandığını, görevden uzaklaştırılmış olmanın masumiyet karinesi karşısında tek başına gerekçe olamayacağını, kaldı ki suç isnadı hakkında kovuşturmaya yer olmadığı kararı verildiğini belirterek davanın reddine ilişkin kararı bozdu.

… kamu görevlisi olan herkes hayatının bir döneminde haklı ya da haksız suç isnadına maruz kalması neticesinde görevden uzaklaştırılabilir. Hukukun evrensel ilkelerinden olan; masumiyet karinesi gereğince hakkında hüküm verilene kadar herkes masumdur. …

↑ Metne dön

Danıştay 12. Daire, 26.05.2021 tarihli, 2018/3775 E., 2021/3157 K.

İlçe emniyet müdürlüğünde görevli polis memuru 657 sayılı Kanun’un 137 ve 138. maddelerine göre görevden uzaklaştırılmış, açıkta kalacağı süreyi ailesinin yaşadığı ilde geçirme talebi, açıktaki personelin il dışına çıkmasını kabul etmeyen bir genelge gerekçe gösterilerek reddedilmişti. Danıştay ilk derece mahkemesi sıfatıyla genelgenin bu hükümlerini ve ret işlemini iptal etti; açıktaki personelin de izin almak koşuluyla il dışına çıkabileceğini kabul etti.

… Oysa, görevden uzaklaştırmanın ne kadar süreceği, ilgilinin görevi başına ne zaman döneceği belirli olmadığından, dava konusu Genelgenin bu haliyle uygulanması durumunda, çok uzun süreler görevden uzak kalan personelin bu süre zarfında bulunduğu ilden hiç bir koşulda ayrılamaması sonucunu doğuracağı anlaşılmaktadır. …

↑ Metne dön

Danıştay 12. Daire, 09.10.2025 tarihli, 2022/3942 E., 2025/4261 K.

Büyükşehir belediyesinde çalışan ve olağanüstü hal döneminde kamu görevinden çıkarılıp sonra göreve iade edilen davacıya, kamu görevinden ayrı kaldığı döneme ait sosyal denge tazminatı, sözleşmedeki “fiilen çalıştığı sürece” hükmü gerekçe gösterilerek ödenmemişti. Danıştay, 657 sayılı Kanun’un izinler ve görevden uzaklaştırma (141. madde) dahil fiilen çalışılmayan dönemlere ilişkin hükümlerinin gözetilmesi gerektiğini belirterek sözleşme hükmünün iptaline ilişkin kısmı onadı; parasal kısmı faiz başlangıcını düzelterek onadı.

… görevden uzaklaştırma gibi sebeplerle işyerinde fiilen çalışılmayan dönemlerde, memurlara sosyal denge tazminatı ödenip ödenmeyeceğinin, aksine bir yasal düzenleme bulunmadıkça, 657 sayılı Kanun’da yer alan genel hükümlere göre belirlenmesi ve imzalanacak sosyal denge tazminatı sözleşmelerinin de anılan Kanun’a uyumlu düzenlemeler içermesi gerektiği sonucuna ulaşılmıştır. …

↑ Metne dön

Danıştay 12. Daire, 09.12.2021 tarihli, 2018/5228 E., 2021/6475 K.

Hemşire olan davacı adli bir soruşturma nedeniyle yaklaşık 13 ay görevden uzaklaştırılmış, sonra göreve iade edilmişti; idare açıkta geçen süreyi emeklilik hizmet süresine saymamıştı. Danıştay, açıktaki memurdan yarım emekli keseneği alındığını, iade hâlinde bunun tam keseneğe dönüştüğünü ve kesilen üçte birin ödendiğini belirterek açıkta geçen sürenin emeklilik hizmetine sayılması gerektiğine karar verdi ve iptal kararını onadı.

… görevden uzaklaştırma tedbirinin kaldırılarak görevlerine iade edilmeleri halinde ise, açıkta geçen dönemde aylıklardan 1/3 oranında yapılan kesintinin kendilerine iade edileceği ve 1/2 oranında uygulanan emekli keseneklerinin de tam keseneğe dönüştürüleceği, dolayısıyla görevine iade edilerek aylıklarından tam kesenek alınan memurların, açıkta geçen sürelerinin emeklilik hizmet süresine sayılması gerektiği sonucuna ulaşılmıştır. …

↑ Metne dön

Danıştay 12. Daire, 24.06.2024 tarihli, 2024/2577 E., 2024/3099 K.

Büyükşehir belediyesinde mimar olan davacı 2016’da görevden uzaklaştırılmış, ardından kamu görevinden çıkarılmış, olağanüstü hal komisyonunun kararıyla göreve iade edilmişti. Açıkta ve ihraçta geçen döneme ait mali hakları için açtığı davada iki idare mahkemesi arasında yetki uyuşmazlığı çıktı. Danıştay, parasal haklara ilişkin bu davada İYUK 33/3 uyarınca davacının görev yaptığı yerdeki idare mahkemesinin yetkili olduğuna karar verdi.

… Bu durumda; kamu görevlisi olan davacının parasal haklarına ilişkin uyuşmazlığın görüm ve çözümünde, 2577 sayılı Kanun’un 33. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca, davacının görev yaptığı yerdeki İstanbul İdare Mahkemesi yetkili bulunmaktadır. …

↑ Metne dön