Ceza İndirimi Sebepleri: Cezanızı Düşüren Haller ve Oranlar

Hâkim Cezayı Hangi Sırayla Hesaplar?

Ceza hesabında sıra rastgele değildir; kanun bunu açıkça yazmıştır. Sıra değişirse sonuç da değişir, bu yüzden kararınızı aldığınızda ilk kontrol edeceğiniz şey hesabın doğru sırayla yapılıp yapılmadığıdır.

TCK 61/5: (5) Yukarıdaki fıkralara göre belirlenen ceza üzerinden sırasıyla teşebbüs, iştirak, zincirleme suç, haksız tahrik, yaş küçüklüğü, akıl hastalığı ve cezada indirim yapılmasını gerektiren şahsi sebeplere ilişkin hükümler ile takdiri indirim nedenleri uygulanarak sonuç ceza belirlenir.

DİKKAT: Kanun metinleri https://mevzuat.gov.tr/ adresinden alınmaktadır.

Bir örnekle gösterelim. Mahkeme 6 yıl temel ceza belirledi. Suç teşebbüs aşamasında kaldı ve yarı oranında indirim yapıldı: 3 yıl. Haksız tahrik kabul edildi, dörtte bir indirildi: 2 yıl 3 ay. En sonda iyi hal indirimi uygulandı: 1 yıl 10 ay 15 gün. Başta 6 yıl konuşulan dosya, iki yılın altına inmiş oldu. Bu da hükmün açıklanmasının geri bırakılması ya da cezanın ertelenmesi kapısını açar.

Cezayı Tamamen Ortadan Kaldıran Haller: Meşru Müdafaa

Meşru müdafaa bir indirim değildir; şartları varsa hiç ceza verilmez. Bu yüzden listenin en başında durur. Ama aynı zamanda en sık yanlış anlaşılan kurumdur. Kendinizi savunmuş olmanız tek başına yetmez; saldırının o anda sürüyor olması ve tepkinizin saldırıyla orantılı kalması gerekir.

TCK 25/1: (1) Gerek kendisine ve gerek başkasına ait bir hakka yönelmiş, gerçekleşen, gerçekleşmesi veya tekrarı muhakkak olan haksız bir saldırıyı o anda hal ve koşullara göre saldırı ile orantılı biçimde defetmek zorunluluğu ile işlenen fiillerden dolayı faile ceza verilmez.

Saldırı bittikten sonra vurmak meşru müdafaa sayılmaz. Uygulamada en çok bu noktada kaybedilir. Şartları tek tek meşru müdafaa yazısında anlattım. Kavgada ilk kimin vurduğunun neden tek başına belirleyici olmadığını da ayrı bir yazıda ele aldım.

Haksız Tahrik: Cezanın Dörtte Birinden Dörtte Üçüne Kadar

Karşı tarafın haksız bir davranışı yüzünden öfkeye ya da derin üzüntüye kapılıp suç işlediyseniz, mahkeme cezanızı indirmek zorundadır. Takdir sadece oranda: dörtte bir ile dörtte üç arası.

TCK 29/1: (1) Haksız bir fiilin meydana getirdiği hiddet veya şiddetli elemin etkisi altında suç işleyen kimseye, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası yerine onsekiz yıldan yirmidört yıla ve müebbet hapis cezası yerine oniki yıldan onsekiz yıla kadar hapis cezası verilir. Diğer hallerde verilecek cezanın dörtte birinden dörtte üçüne kadarı indirilir.

Oranı belirleyen şey size yapılan haksızlığın ağırlığıdır ve bunu ispat etmek size düşer. Mesajlar, tanıklar, kamera kayıtları ve eski şikayet dosyaları bu yüzden önemlidir. Haksız tahrik indiriminin oranları ve örnek hesaplar ayrı bir yazıda.

Suç Tamamlanmadıysa: Teşebbüs İndirimi

Suçu işlemeye başladığınız halde elinizde olmayan bir sebeple tamamlayamadıysanız, tamamlanmış suçun cezası verilmez. İndirim oranı, ortaya çıkan zararın ya da tehlikenin ağırlığına göre değişir.

TCK 35/2: (2) Suça teşebbüs halinde fail, meydana gelen zarar veya tehlikenin ağırlığına göre, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası yerine ondört yıldan yirmibir yıla kadar, müebbet hapis cezası yerine on yıldan onsekiz yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Diğer hallerde verilecek cezanın dörtte birinden dörtte üçüne kadarı indirilir.

Kendi isteğinizle vazgeçtiyseniz durum daha da lehinizedir; bu durumda teşebbüsten dolayı ceza verilmez. Vazgeçme ile teşebbüsün farkını ve hangi durumda hangisinin uygulandığını suça teşebbüs yazısında anlattım.

Suça Yardım Ettiyseniz: Cezanın Yarısı

Suçu işleyen siz değil de ona yardım eden sizseniz, fail ile aynı cezayı almazsınız. Kanun yardım edenin cezasını yarıya indirir ve bir üst sınır da koyar.

TCK 39/1: (1) Suçun işlenmesine yardım eden kişiye, işlenen suçun ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektirmesi halinde, onbeş yıldan yirmi yıla; müebbet hapis cezasını gerektirmesi halinde, on yıldan onbeş yıla kadar hapis cezası verilir. Diğer hallerde cezanın yarısı indirilir. Ancak, bu durumda verilecek ceza sekiz yılı geçemez.

Burada asıl mücadele, dosyada sizin “yardım eden” mi yoksa “birlikte fail” mi sayılacağınızdır. Birlikte fail sayılırsanız indirim yoktur. Rolünüze göre değişen dört sonucu suça ortak olmak yazısında ayrıntılı olarak bulabilirsiniz.

Yaş Küçüklüğü: Yarı ya da Üçte Bir İndirim

Suç tarihinde 18 yaşından küçükseniz ceza, yaşınıza göre belirlenmiş bir oranda düşer. 12 yaşından küçükler hakkında ceza verilmez, sadece güvenlik tedbiri uygulanır.

TCK 31/3: (3) Fiili işlediği sırada onbeş yaşını doldurmuş olup da onsekiz yaşını doldurmamış olan kişiler hakkında suç, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektirdiği takdirde ondokuz yıldan yirmiyedi yıla; müebbet hapis cezasını gerektirdiği takdirde onbeş yıldan onsekiz yıla kadar hapis cezasına hükmolunur. Diğer cezaların üçte biri indirilir ve bu hâlde her fiil için verilecek hapis cezası onbeş yıldan fazla olamaz.

12-15 yaş arasında indirim yarı oranındadır ve çocuğun fiilin anlamını kavrayıp kavrayamadığı ayrıca incelenir. Yaş gruplarına göre hesap örneklerini yaş küçüklüğü indirimi yazısında verdim.

Zararı Giderdiyseniz: Etkin Pişmanlık

Bazı suçlarda kanun, suçtan sonra zararı gidermenizi ya da yetkililere bilgi vermenizi ödüllendirir. En sık karşılaşılan örnek malvarlığına karşı suçlardır.

TCK 168/1: (1) Hırsızlık, mala zarar verme, güveni kötüye kullanma, dolandırıcılık, hileli iflâs, taksirli iflâs (…) suçları tamamlandıktan sonra ve fakat bu nedenle hakkında kovuşturma başlamadan önce, failin, azmettirenin veya yardım edenin bizzat pişmanlık göstererek mağdurun uğradığı zararı aynen geri verme veya tazmin suretiyle tamamen gidermesi halinde, verilecek cezanın üçte ikisine kadarı indirilir.

Zamanlama kritik: kovuşturma başlamadan önce gösterilen pişmanlık en yüksek indirimi getirir, sonra gösterilen pişmanlıkta oran düşer. Hırsızlık ve nitelikli dolandırıcılık yazılarında bu hesabı örnekledim. Uyuşturucu dosyalarındaki etkin pişmanlık ise bambaşka işler; onu ayrıca anlattım.

Son Halka: İyi Hal İndirimi

Bütün indirimler yapıldıktan sonra hâkim, kalan cezayı altıda bir oranında bir kez daha indirebilir. Buna takdiri indirim ya da halk arasında iyi hal indirimi denir.

TCK 62/1: (1) Fail yararına cezayı hafifletecek takdiri nedenlerin varlığı halinde, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası yerine, müebbet hapis; müebbet hapis cezası yerine, yirmibeş yıl hapis cezası verilir. Diğer cezaların altıda birine kadarı indirilir.

Bu indirim duruşmadaki tavrınıza, geçmişinize, pişmanlığınıza ve zararı giderip gidermediğinize bakılarak verilir. Uygulanmadığında gerekçesinin kararda yazılması gerekir. İyi hal indiriminin ne zaman verilip ne zaman verilmediğini ayrı bir yazıda ele aldım.

Cezayı Artıran Haller: Zincirleme Suç ve Tekerrür

Hesabın bir de öbür yüzü var. Aynı kişiye karşı aynı suçu farklı zamanlarda birden fazla işlediyseniz her biri için ayrı ceza verilmez, ama tek ceza artırılır.

TCK 43/1: (1) Bir suç işleme kararının icrası kapsamında, değişik zamanlarda bir kişiye karşı aynı suçun birden fazla işlenmesi durumunda, bir cezaya hükmedilir. Ancak bu ceza, dörtte birinden dörtte üçüne kadar artırılır. Bir suçun temel şekli ile daha ağır veya daha az cezayı gerektiren nitelikli şekilleri, aynı suç sayılır. Mağduru belli bir kişi olmayan suçlarda da bu fıkra hükmü uygulanır.

Zincirleme suç çoğu zaman ayrı ayrı ceza almaktan daha lehinizedir; zincirleme suç yazısında bunun nedenini anlattım. Tekerrür ise cezanın miktarını değil infazını ağırlaştırır: mükerrirlere özgü infaz rejimi uygulanır ve cezaevinde geçecek süre uzar. Bunu mükerrir yazısında ayrıntılı olarak bulabilirsiniz.

Dosyayı Bütünüyle Bitiren Haller

Bazı durumlar ceza indirmez, davanın kendisini sona erdirir. Bunları bilmek, savunmanın yönünü baştan değiştirebilir.

• Uzlaşma: Uzlaşma kapsamındaki suçlarda anlaşma sağlanırsa dosya kapanır. Hangi suçların kapsamda olduğunu uzlaşmaya tabi suçlar listesinde bulabilirsiniz.
• Şikayetten vazgeçme: Şikayete bağlı suçlarda mağdur vazgeçerse dava düşer. Vazgeçmenin şartları ve sonuçları ayrı bir yazıda.
• Zamanaşımı: Kanunun öngördüğü süre geçmişse kamu davası düşer. Zamanaşımı sürelerini ve hesabını ayrıca anlattım.
• Kamu davasının açılmasının ertelenmesi: Savcı belirli şartlarda dava açmayı beş yıl erteleyebilir. Ayrıntıları bu yazıda bulabilirsiniz.

Kararınızda İndirim Yanlış Uygulandıysa Ne Yaparsınız?

Ceza hesabındaki hata, istinafta en sık bozma sebeplerinden biridir. Kararı elinize aldığınızda üç şeye bakın.

1. Sıra: İndirimler TCK 61/5’teki sırayla mı yapılmış? Takdiri indirim en sonda mı?
2. Gerekçe: Haksız tahrik ya da teşebbüste oran neden alt ya da üst sınırda tutulmuş? Kararda bunun gerekçesi yazıyor mu?
3. Atlanan indirim: Dosyada zararın giderildiğine ya da tahrike dair delil olduğu halde mahkeme bunu hiç tartışmamış mı?

Bunlardan biri varsa gerekçeli kararın tebliğinden itibaren iki hafta içinde istinaf (gerekirse temyiz) yoluna başvurun. Kararın kesinleşip infaza gitmesinden sonra elinizdeki seçenekler daralır; hesabı ancak o noktada fark edenler için infaz hesaplama yazısı en azından cezaevinde ne kadar kalacağınızı netleştirir.

Yaşanmış Olaydan

Bir müvekkilim, kendisine laf atan bir grupla tartışmanın ardından elindeki çakıyla karşı taraftan birini kolundan yaraladı. İddianame kasten yaralamanın silahla işlenen hâli üzerinden açıldı (TCK 86/1 ve 86/3-e). Silah artırımı nedeniyle şikâyetten vazgeçme ve uzlaştırma yolu kapalıydı; dosyaya bakan herkes cezanın iki yılın üstünde çıkacağını ve hapis riskinin gerçek olduğunu söylüyordu.

Biz savunmayı iki indirim üzerine kurduk. İlki haksız tahrikti: olay yerindeki kamera kaydı ve iki tanık, tartışmayı karşı tarafın başlattığını ve müvekkilime önce yumrukla saldırıldığını gösteriyordu. İkincisi takdiri indirimdi: müvekkilim ilk ifadesinden itibaren olayı saklamadan anlatmış, yaralananın hastane masraflarını karşılamış ve duruşmalarda pişmanlığını açıkça dile getirmişti.

Mahkeme temel cezayı alt sınırdan 1 yıl 6 ay belirledi, silah nedeniyle yarı oranında artırarak 2 yıl 3 aya çıkardı. Ardından haksız tahrik nedeniyle dörtte bir indirimle ceza 1 yıl 8 ay 7 güne, TCK 62 uyarınca altıda bir indirimle 1 yıl 4 ay 25 güne indi. Sonuç ceza iki yılın altında kaldığı ve müvekkilimin sabıkası olmadığı için hükmün açıklanması geri bırakıldı. İki yılın üstünden başlayan hesap, indirimler doğru sırayla ve delille savunulunca cezaevine girmeden kapanan bir dosyaya dönüştü.