Uzlaşmaya Tabi Suçlar Nelerdir? Tam Liste ve Süreç

Dosyanızdaki Suçun Uzlaşma Kapsamında Olup Olmadığını Nasıl Anlarsınız

İlk bakacağınız yer, size tebliğ edilen ifade davetiyesi veya iddianamedeki suç adıdır. “Kasten yaralama”, “hırsızlık”, “dolandırıcılık” gibi bir başlık görüyorsanız dosyanız büyük ihtimalle uzlaşma kapsamındadır. Suç adının yanında bir de kanun maddesi yazar; asıl belirleyici olan o maddedir. Aynı isimli suçun bazı fıkraları kapsam içinde, bazıları dışında kalabilir.

Kanun kapsamı ikiye ayırarak belirlemiş. Birinci ölçüt şikâyet şartıdır.

CMK 253/1-a: Soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı suçlar.

Şikâyete bağlı suç, mağdur şikâyetçi olmazsa savcının kendiliğinden soruşturamayacağı suçtur. Bu tür suçlarda kural olarak uzlaşma yolu açıktır. Malvarlığına yönelik veya sair kötülük tehdidi, konut dokunulmazlığı, güveni kötüye kullanmanın temel hâli gibi suçların şikâyete bağlı olması, aynı zamanda uzlaşma kapsamına girmelerini sağlar.

İkinci ölçüt ise kanunun kendi listesidir. CMK 253/1-b, şikâyete bağlı olup olmadığına bakmaksızın bazı suçları doğrudan uzlaşma kapsamına almıştır. Bu listeyi bir sonraki başlıkta tek tek göreceksiniz. Emin olamıyorsanız uzlaştırma bürosuna dosya numaranızla sorabilirsiniz; büro size suçun kapsamda olup olmadığını söyler.

Uygulamada En Sık Uzlaşmaya Gönderilen Suçlar

Türkiye’de uzlaştırma bürolarına gelen dosyaların büyük kısmını üç suç oluşturur: kasten yaralama, tehdit ve hırsızlık. Bunlara trafik kazalarından doğan taksirle yaralama dosyaları da eklenir. Komşu kavgaları, iş yeri tartışmaları, aile içi basit yaralamalar hep bu kategoriye düşer.

Kasten yaralama dosyalarında dikkat edilecek bir ayrıntı var. TCK 86’nın üçüncü fıkrası, yani suçun silahla, kamu görevlisine karşı veya üstsoya-altsoya karşı işlendiği nitelikli hâller uzlaşma dışındadır. Basit bir tokat veya itip kakma sonucu açılan dosya kapsamdadır; babasını darp eden kişinin dosyası değildir. TCK 87’deki neticesi sebebiyle ağırlaşmış yaralama, örneğin kemik kırığı oluşan yaralama da listede yer almaz ve uzlaşmaya gidilmez.

CMK 253/1-1: Kasten yaralama (üçüncü fıkra hariç, madde 86; madde 88),

Trafik kazaları pratikte en rahat uzlaşılan dosyalardır. Karşı tarafın tedavi ve araç zararı sigortadan karşılanmışsa, mağdur çoğu zaman uzlaşmayı hiç düşünmeden kabul eder. Taksirle yaralama TCK 89’da düzenlenmiştir ve tüm fıkralarıyla uzlaşma kapsamındadır.

Hırsızlık dosyalarında ise durum biraz farklıdır. TCK 141, yani hırsızlığın temel hâli kapsamdadır. Ancak nitelikli hırsızlık düzenleyen TCK 142 listede yer almaz. Market rafından ürün alan kişi uzlaşabilir, kilidi kırıp eve giren kişi uzlaşamaz.

Şikayete Bağlı Olmasa da Uzlaşma Kapsamına Giren Suçlar

Bazı suçlarda mağdur şikâyetten vazgeçse bile savcı soruşturmaya devam etmek zorundadır. Buna rağmen kanun bu suçları uzlaşma kapsamına almıştır. Yani şikâyetten vazgeçme dosyayı kapatmaz ama uzlaşma kapatır. Bu ayrım çok kişinin kafasını karıştırır.

Listede sayılan suçlar şunlardır: kasten yaralama (86/3 hariç) ve ihmali davranışla yaralama (TCK 88), taksirle yaralama, tehdidin birinci fıkrası, konut dokunulmazlığının ihlali, iş ve çalışma hürriyetinin ihlali, hırsızlık, güveni kötüye kullanma, dolandırıcılık, suç eşyasının satın alınması veya kabul edilmesi, çocuğun kaçırılması ve alıkonulması, ticari sır ve bankacılık sırrının açıklanması.

CMK 253/1-b: Şikâyete bağlı olup olmadığına bakılmaksızın, Türk Ceza Kanununda yer alan; 1. Kasten yaralama (üçüncü fıkra hariç, madde 86; madde 88), 2. Taksirle yaralama (madde 89), 3. Tehdit (madde 106, birinci fıkra), 4. Konut dokunulmazlığının ihlali (madde 116), 5. İş ve çalışma hürriyetinin ihlali (madde 117, birinci fıkra; madde 119, birinci fıkra (c) bendi), 6. Hırsızlık (madde 141), 7. Güveni kötüye kullanma (üçüncü fıkra hariç, madde 155), 8. Dolandırıcılık (madde 157), 9. Suç eşyasının satın alınması veya kabul edilmesi (madde 165), 10. Çocuğun kaçırılması ve alıkonulması (madde 234), 11. Ticari sır, bankacılık sırrı veya müşteri sırrı niteliğindeki bilgi veya belgelerin açıklanması (dördüncü fıkra hariç, madde 239), suçları.

Dolandırıcılık dosyalarında da nitelikli hâl sorunu çıkar. TCK 157’deki basit dolandırıcılık kapsamdadır; banka veya kredi kurumlarının araç olarak kullanılması gibi TCK 158’deki nitelikli hâller kapsam dışıdır. Aynı şekilde güveni kötüye kullanmanın üçüncü fıkrası hariç tutulmuştur.

Diğer kanunlarda yer alan suçlar için kural katıdır. CMK 253/2’ye göre şikâyete bağlı olanlar dışında, başka kanunlardaki bir suçun uzlaşmaya tabi olabilmesi için o kanunda açık hüküm bulunması gerekir. Çek kanunu, kaçakçılık kanunu gibi özel kanunlardaki suçlarda bu yüzden çoğunlukla uzlaşma yoktur.

Suç Uzlaşmalık Görünse Bile Kapsam Dışında Kalan Durumlar

Dosyanızdaki suç listede yazıyor diye rahatlamayın. Kanun, kapsamdaki bir suçun kapsam dışı bir suçla birlikte aynı mağdura karşı işlenmesi hâlinde uzlaşma hükümlerinin uygulanmayacağını söyler. Bu kural pratikte çok dosyayı uzlaşmadan çıkarır.

Somutlaştırayım. Bir kişiye hem hakaret ettiniz hem de yaraladınız. Yaralama uzlaşmaya tabidir; hakaret ise CMK 253/3 uyarınca açıkça kapsam dışıdır. Ama hakaret önödeme kapsamında olduğu için bu birleşimde yaralama bakımından uzlaşma yine uygulanır (CMK 253/3 son cümle); hakaret ise ayrıca önödemeye gider. Kural, önödemesi de olmayan bir suçla birleşmede işler: örneğin aynı kişiye ısrarlı takip ile basit tehdit birlikte isnat edildiyse tehdit için de uzlaşma yapılmaz.

Bir başka engel taraflara ulaşılamamasıdır. CMK 253/6’ya göre mağdura, şüpheliye veya kanuni temsilcilerine adreste bulunmama ya da yurt dışında olma gibi nedenlerle ulaşılamıyorsa, savcı uzlaştırmaya hiç gitmeden soruşturmayı sonuçlandırır. Bu yüzden adres beyanınızı güncel tutmanız önemlidir.

Uzlaşmanın Hiçbir Koşulda Uygulanmadığı Suçlar

Kanun üç suç grubunu şikâyete bağlı olsalar bile kesin biçimde uzlaşma dışında bırakmıştır.

CMK 253/3: (3) Soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı olsa bile, cinsel dokunulmazlığa karşı suçlarda, ısrarlı takip suçunda (madde 123/A) ve hakaret suçunda (madde 125) uzlaştırma yoluna gidilemez. Uzlaştırma kapsamına giren bir suçun, bu kapsama girmeyen bir başka suçla birlikte aynı mağdura karşı işlenmiş olması hâlinde de uzlaşma hükümleri uygulanmaz. Ancak önödeme kapsamına giren bir suç ile uzlaştırma kapsamına giren bir suçun birlikte aynı mağdura karşı işlenmiş olması hâlinde uzlaştırma kapsamındaki suç bakımından uzlaşma hükümleri uygulanır.

Hakaret suçunun 2021 sonrası kapsam dışına çıkarılması uygulamada büyük değişiklik yarattı. Eskiden hakaret dosyalarının çoğu uzlaştırma bürosunda kapanıyordu. Bugün hakaret dosyasında (kamu görevlisine görevinden dolayı hakaret hariç) önce önödeme uygulanır; ödeme yapılmazsa iddianame düzenlenir ve dosya mahkemeye gider. Mağdur şikâyetinden vazgeçerse dava düşer ama bu uzlaşma değildir, ayrı bir kurumdur.

Cinsel dokunulmazlığa karşı suçların tamamı, basit cinsel taciz dâhil, uzlaşma dışındadır. Israrlı takip suçu da 2022’de eklenen düzenlemeyle bu listeye girmiştir. Bu suçlarda taraflar aralarında anlaşsa bile savcılık dosyayı uzlaştırma bürosuna göndermez.

Aynı Dosyada Birden Fazla Suç veya Birden Fazla Şüpheli Varsa

Bir suç birden çok kişiyi mağdur etmişse, uzlaşma için hepsinin rıza göstermesi gerekir. CMK 253/7 bu konuda nettir: mağdurlardan biri bile kabul etmezse uzlaştırma yoluna gidilmez. Örneğin bir trafik kazasında birden fazla kişi taksirle yaralanmışsa (TCK 89/4) tek suç vardır; yaralananlardan biri kabul etmezse uzlaşma sağlanamaz ve dosya mahkemeye gider. Kavgada ise her mağdura karşı ayrı yaralama suçu oluştuğundan, anlaşan mağdurlar bakımından uzlaşma sonuç doğurur.

Şüpheli tarafında ise durum tersine işler. CMK 255’e göre birden çok kişi tarafından işlenen suçlarda yalnızca uzlaşan kişi uzlaşmadan yararlanır. Yani üç arkadaştan biri mağdurla anlaşırsa onun dosyası kapanır, diğer ikisi hakkında dava açılır. Şikâyetten vazgeçmede olduğu gibi otomatik bir yayılma yoktur.

Karşılıklı yaralama dosyalarında her iki taraf hem şüpheli hem mağdur konumundadır. Bu dosyalarda uzlaştırmacı iki ayrı teklif yapar ve iki taraf da kabul ederse anlaşma sağlanır. Uygulamada bu tip dosyalar en kolay uzlaşılan dosyalardır, çünkü kimse tek başına mahkemeye çıkmak istemez.

Kapsamdaki Bir Dosyada Süreç Adım Adım Nasıl İşler

Savcı önce dosyada kamu davası açmaya yetecek şüphe var mı ona bakar. Yeterli şüphe yoksa zaten takipsizlik verir, uzlaştırmaya hiç gerek kalmaz. Şüphe varsa ve suç kapsamdaysa dosya uzlaştırma bürosuna gönderilir.

CMK 253/4: (4) Soruşturma konusu suçun uzlaşmaya tâbi olması ve kamu davası açılması için yeterli şüphenin bulunması hâlinde, dosya uzlaştırma bürosuna gönderilir. Büro tarafından görevlendirilen uzlaştırmacı, şüpheli ile mağdur veya suçtan zarar görene uzlaşma teklifinde bulunur. Şüphelinin, mağdurun veya suçtan zarar görenin reşit olmaması halinde, uzlaşma teklifi kanunî temsilcilerine yapılır. Uzlaştırmacı, uzlaşma teklifini açıklamalı tebligat veya istinabe yoluyla da yapabilir. Şüpheli, mağdur veya suçtan zarar gören, kendisine uzlaşma teklifinde bulunulduktan itibaren yedi gün içinde kararını bildirmediği takdirde, teklifi reddetmiş sayılır.

Büro, Adalet Bakanlığı’nın listesindeki hukuk fakültesi mezunu bir uzlaştırmacıyı görevlendirir. Uzlaştırmacı sizi telefonla arar, teklifini yapar ve size yedi gün süre tanır. Bu süre içinde cevap vermezseniz teklifi reddetmiş sayılırsınız. Sessiz kalmak kabul değil, ret anlamına gelir.

Taraflar kabul ederse müzakere yapılır. CMK 253/13 gereğince müzakereler gizlidir ve avukatınız da katılabilir. Uzlaştırmacı, belgeler kendisine verildikten sonra en geç otuz gün içinde işi bitirmek zorundadır; büro bu süreyi her defasında yirmi günü geçmemek üzere en fazla iki kez uzatabilir. Anlaşma sağlanırsa uzlaştırmacı rapor düzenleyip büroya verir, büro da dosyayı savcıya gönderir.

Uzlaşma Sağlanınca ve Sağlanamayınca Dosyanız Ne Olur

Anlaşma sağlanır ve edimi hemen yerine getirirseniz savcı hakkınızda kovuşturmaya yer olmadığı kararı verir. Dosya kapanır, mahkemeye gitmezsiniz, ceza almazsınız. Adli sicil kaydınıza da bir şey işlenmez, çünkü ortada mahkûmiyet yoktur.

Ediminiz taksitliyse veya ileri tarihe bırakılmışsa savcı kamu davasının açılmasının ertelenmesine karar verir. Bu süre boyunca zamanaşımı işlemez. Yükümlülüğünüzü yerine getirmezseniz kamu davası açılır ve dosya baştan canlanır. Bir başka önemli sonuç, uzlaşma sağlandığında o suç nedeniyle tazminat davası açılamamasıdır; açılmış dava varsa feragat edilmiş sayılır.

Uzlaşma sağlanamazsa savcı normal yoluna devam eder ve iddianame düzenler. Burada kritik bir kural var: CMK 253/18’e göre uzlaştırma sonuçsuz kalırsa tekrar uzlaştırmaya gidilemez. Yani ret cevabınızı verdiğinizde ikinci bir şans yoktur. Tek istisna CMK 253/16’dır; teklifi reddetmiş olsanız bile, en geç iddianamenin düzenlendiği tarihe kadar mağdurla anlaşıp savcıya birlikte başvurabilirsiniz.

Yaşanmış Olaydan

Bir müvekkilim beni karakoldan çıktıktan iki gün sonra aradı. Apartmanın otoparkında komşusuyla park yeri yüzünden tartışmış, tartışma büyümüş, karşılıklı laf atmışlar ve itişme sırasında komşusunun kolunda morluk oluşmuş. Karakolda ifadesi alınırken önüne bir uzlaşma formu koymuşlar; oysa kanuna göre uzlaşma teklifini kolluk değil, uzlaştırma bürosunun görevlendirdiği uzlaştırmacı yapar (CMK 253/4). “İmzalarsam suçu kabul etmiş olurum” diye düşünüp “kabul etmiyorum” kutucuğunu işaretlemiş. Bana geldiğinde en çok korktuğu şey buydu; oysa asıl sorun tam tersiydi.

Ona ilk anlattığım şey, uzlaşma teklifini kabul etmenin suçu ikrar etmekle hiçbir ilgisi olmadığıydı. Kanun bunu ayırmış; müzakerede konuşulanlar delil olarak kullanılamıyor. İkinci anlattığım şey daha can sıkıcıydı. Karşılıklı hakaret de dosyaya girmişti ve hakaret suçu uzlaşma kapsamı dışında. Hakaret önödeme kapsamında olduğu için, aynı mağdura karşı işlenmiş olsa da yaralama bakımından uzlaşma yolu açıktı (CMK 253/3 son cümle); hakaret ise ayrıca önödemeye gidecekti. Yani reddettiği teklif kolluk tarafından yapıldığı için hukuken hatalıydı ve usulüne uygun bir uzlaştırma hâlâ mümkündü.

Savcılığa bu durumu dilekçeyle bildirdik. Yaralama için usulüne uygun uzlaştırma, hakaret için önödeme yolu açıktı; ama iki suç da şikâyete bağlı olduğu için en kısa çıkış şikâyetten vazgeçmeydi. Sonuçta iki taraf da karşılıklı şikâyetçiydi; komşuluk ilişkisinin devam edeceğini gören karşı taraf, iddianame düzenlenmeden önce şikâyetinden vazgeçti. Müvekkilim de vazgeçti. Şikâyetten vazgeçme üzerine savcılık hem hakaret hem yaralama yönünden kovuşturmaya yer olmadığına karar verdi. Ders şu: forma “kabul etmiyorum” işaretlemeden önce bir avukata sormanın maliyeti, o imzanın maliyetinden her zaman düşüktür.