Çocuğun Kaçırılması Suçu Cezası: TCK 234 ve Lahey Yolu

Çocuğun Kaçırılması Suçu Cezası Ne Kadar? Fıkra Fıkra Tablo

Ceza, failin kim olduğuna, cebir kullanılıp kullanılmadığına ve çocuğun yaşına göre üç fıkradan birine göre belirlenir. Fail akraba değilse ya da şartlar tutmuyorsa olay bu maddeden çıkar ve çok daha ağır olan kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçuna döner.

Kanunun birinci fıkrası, suçu kimin işleyebileceğini ve hangi yaştaki çocuğu koruduğunu açıkça sayar:

TCK 234/1: (1) Velayet yetkisi elinden alınmış olan ana veya babanın ya da üçüncü derece dahil kan hısmının, onaltı yaşını bitirmemiş bir çocuğu veli, vasi veya bakım ve gözetimi altında bulunan kimsenin yanından cebir veya tehdit kullanmaksızın kaçırması veya alıkoyması halinde, üç aydan bir yıla kadar hapis cezasına hükmolunur.

DİKKAT: Kanun metinleri https://mevzuat.gov.tr/ adresinden alınmaktadır.

Fıkradaki “veli, vasi veya bakım ve gözetimi altında bulunan kimse” ifadesi önemlidir. Çocuk velayet sahibi annenin yanında olabileceği gibi, mahkemenin yerleştirdiği bir koruyucu ailenin ya da bir kurumun yanında da olabilir; korunan şey, çocuk üzerindeki bu hukuki gözetim düzenidir. Çocuğun gitmeye razı olması suçu ortadan kaldırmaz.

Anne veya Baba Kendi Çocuğunu Kaçırırsa Suç Olur mu?

Velayeti elinde olan anne veya baba, kendi çocuğunu alıp başka bir yere götürdüğünde TCK 234/1’e göre cezalandırılmaz; madde yalnız velayeti elinden alınmış ebeveyni sayar. Uygulamada boşanma kararıyla velayet kendisine verilmeyen ebeveyn bu kapsamda değerlendirilir. Velayet anneye verilmişse, kişisel ilişki günü çocuğu alıp geri getirmeyen baba bu suçla karşılaşır; tersi de aynıdır.

Bu yüzden ilk sorduğum soru her zaman şudur: Velayet kimde ve bu, hangi kararla belli? Boşanma kararının kesinleşip kesinleşmediği, velayetin değiştirilmesi davası açılıp açılmadığı ve mahkemenin verdiği geçici tedbirler, failin kim olabileceğini doğrudan belirler.

Boşanma Davası Sürerken Çocuğu Alıp Gitmek Suç mu?

Evlilik devam ederken anne ve baba velayeti birlikte kullanır; bu nedenle eşlerden biri çocuğu alıp ayrı bir eve, başka bir şehre götürdüğünde TCK 234/1’in şartı oluşmaz. Boşanma davası sürerken mahkeme çocuğu geçici olarak eşlerden birinin yanına verebilir ve diğerine kişisel ilişki tanıyabilir. Bu karara uyulmazsa yol, çoğu zaman ceza dosyası değil, kararın adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğü aracılığıyla uygulanması ve gerekirse disiplin hapsi istenmesidir. Bu süreci çocuk teslimine muhalefet yazısında ayrıca anlattım. Geçici tedbirle velayet yetkisinin bir eşten fiilen alındığı dosyalarda ise ceza yolu tartışılabilir; burada kararın sözlerine birebir bakmak gerekir.

Dede, Babaanne, Teyze veya Amca Çocuğu Vermiyorsa

Üçüncü derece dahil kan hısımları, velayetin kimde olduğuna bakılmaksızın bu suçun faili olabilir. Babaanne, anneanne, dede, ağabey, abla, amca, dayı, hala ve teyze bu kapsamdadır. Uygulamada en sık gördüğüm tablo, babanın kişisel ilişki günü çocuğu kendi annesine bırakması ve babaannenin “çocuk burada mutlu” diyerek çocuğu velayet sahibi anneye vermemesidir. Bu durumda alıkoyma suçu babaanne bakımından oluşur; babanın da bu karara ortak olduğu ispatlanırsa o da sorumlu olur.

Akraba Olmayan Biri Kaçırırsa TCK 109 Uygulanır

Çocuğu akraba olmayan biri kaçırırsa TCK 234 değil, 1 yıldan 5 yıla kadar hapis öngören TCK 109 uygulanır; mağdur çocuk olduğu için ceza bir kat artar (109/3-f). Cebir, tehdit veya hile kullanılmışsa temel ceza 2 ile 7 yıl arasına çıkar ve artırımla birlikte ağır bir tabloya döner.

TCK 109, 234’ten iki noktada ayrılır. Birincisi faildir: 234 yalnız sayılan akrabalar için hafif bir ceza öngörür, 109 ise herkes için geçerlidir. İkincisi yaştır: 234/1 yalnız 16 yaşını bitirmemiş çocuğu korur. 16 ile 18 yaş arasındaki bir genci iradesine rağmen bir yerde tutmak, fail akraba olsa bile 109’a girebilir. 109’da uzlaştırma yoktur ve üst sınır yüksek olduğu için tutuklama da gündeme gelir. Bu suçun ayrıntılarını kişiyi hürriyetinden yoksun kılma cezası yazısında bulabilirsiniz.

Fail çocuğu cinsel amaçla kaçırmışsa 109/5’e göre ceza yarı oranında daha artar; ayrıca çocuğa yönelik cinsel suçlar ayrı ayrı cezalandırılır.

Evden Kaçan Çocuğu Yanında Tutmak Suç mu?

Evet, evden kendi isteğiyle kaçan bir çocuğu ailesine veya yetkili makamlara haber vermeden yanında tutmak, şikâyet üzerine 3 aydan 1 yıla kadar hapis gerektirir. Bu fıkrada failin akraba olması aranmaz; arkadaşın ailesi, sevgili, komşu ya da tanıdık herkes fail olabilir:

TCK 234/3: (3) Kanunî temsilcisinin bilgisi veya rızası dışında evi terk eden çocuğu, rızasıyla da olsa, ailesini veya yetkili makamları durumdan haberdar etmeksizin yanında tutan kişi, şikâyet üzerine, üç aydan bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.

Suçu önleyen şey haber vermektir. Evinize sığınan bir genç varsa, onu geri göndermek zorunda değilsiniz; ama ailesini ya da kolluğu bilgilendirmeniz gerekir. Çocuk evde şiddet veya ihmal yüzünden kaçtıysa, haberi aileye değil, doğrudan kolluğa veya Aile ve Sosyal Hizmetler il müdürlüğüne verin. Kendinizi korumanın en güvenli yolu, bildirimi yazılı ya da kayıtlı yapmaktır.

Sevgilisiyle Kaçan Kız veya Erkek Çocuk

Ailesinin rızası olmadan sevgilisinin yanına giden 18 yaşından küçük bir çocuğu yanında tutan kişi, 234/3 bakımından sorumlu olabilir. Dosya çoğu zaman bununla kalmaz: aralarında cinsel ilişki varsa, yaşa göre reşit olmayanla cinsel ilişki veya çocuğun cinsel istismarı suçları gündeme gelir ve bu suçların cezası 234’ten kat kat ağırdır. “Kendi isteğiyle geldi” savunması bu dosyalarda sonucu değiştirmez.

Şikâyet, Uzlaştırma, Tutuklama ve HAGB Nasıl İşler?

TCK 234’ün üç fıkrası da CMK 253/1-b’ye göre uzlaştırma kapsamındadır; dava açılmadan önce savcılık tarafları uzlaştırmaya gönderir. 234/1 ve 234/2 şikâyete bağlı olmadığı için savcılık suçu öğrendiği anda soruşturma başlatır; şikâyetten vazgeçmek dosyayı tek başına kapatmaz. 234/3 ise şikâyete bağlıdır: kanuni temsilci, fiili ve faili öğrendiği günden itibaren 6 ay içinde şikâyet etmezse soruşturma yapılamaz (TCK 73/1).

Uzlaştırmada edim çoğu zaman çocuğun derhal teslimi, kişisel ilişki takvimine uyma taahhüdü veya bir tazminattır. Edim hemen yerine getirilirse kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir; ileri tarihli, taksitli ya da kişisel ilişki takvimine uyma gibi süreklilik taşıyan edimde kamu davasının açılması ertelenir. Uzlaştırma teklifine nasıl yaklaşacağınızı uzlaşmaya tabi suçlar yazısında ayrıntılı anlattım. Çocuk kaçırmayla birlikte aynı mağdura karşı uzlaştırmaya tabi olmayan başka bir suç, örneğin silahla tehdit (TCK 106/2) de işlenmişse uzlaştırma hiç yapılmaz (CMK 253/3).

Cezanın üst sınırı en ağır hâlde bile 2 yıl olduğu için CMK 100/4’teki tutuklama yasağı uygulanır; bu suç tek başınaysa kimse tutuklanmaz. Hâkim yine de adli kontrol kararı verebilir (CMK 109/2); çocuğun yurt dışına götürülme riski varsa en sık verilen yükümlülük yurt dışına çıkış yasağıdır (CMK 109/3-a). Yargılama sonunda ceza 2 yıl veya altında kalacağından hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB), erteleme ve 1 yıl ve altındaki cezalarda adli para cezasına çevirme mümkündür. Dava asliye ceza mahkemesinde görülür.

Mahkûmiyet Velayeti Etkiler mi?

Etkiler. Kasıtlı bir suçtan hapis cezası alan kişi, infaz tamamlanana kadar velayet hakkını kullanamaz (TCK 53/1-c, 53/2); ceza ertelenirse veya koşullu salıverilme gerçekleşirse kendi çocuğu üzerindeki velayet bakımından bu sonuç doğmaz (53/3). Bundan bağımsız olarak, çocuğu alıkoyan ebeveynin davranışı aile mahkemesinde velayetin değiştirilmesi veya kişisel ilişkinin daraltılması için güçlü bir gerekçe olur.

Çocuk Yurt Dışına Götürüldüyse Ne Yapılır?

Çocuk yurt dışına götürüldüyse ceza şikâyetinin yanında, Adalet Bakanlığı’na 5717 sayılı Kanun ve 1980 tarihli Lahey Sözleşmesi’ne göre iade başvurusu yapılır. Türkiye bu sözleşmeye taraftır ve Lahey yolu, çocuğu ceza davasından çok daha hızlı geri getirebilir.

5717 sayılı Kanun’a göre merkezi makam Adalet Bakanlığı’dır; başvuruları bugün Bakanlığın Dış İlişkiler ve Avrupa Birliği Genel Müdürlüğü yürütür ve Kanun gereği işlemler mahallî Cumhuriyet başsavcılıkları aracılığıyla yapılır. Kanun 16 yaşından küçük çocuklara uygulanır; davalara aile mahkemesi bakar, dava basit yargılama usulüyle ve ivedilikle görülür, adli tatilde de devam eder ve harçtan muaftır. Çocuk Türkiye’ye kaçırıldıysa mahkeme yurt dışına çıkışın durdurulması, pasaport verilmesinin askıya alınması gibi tedbirler alabilir. Uygulamada sözleşmenin en kritik kuralı zamandır: kaçırmadan itibaren bir yıl içinde yapılan başvurularda iade kuraldır; bir yıl geçtikten sonra çocuğun yeni çevresine uyum sağladığı ileri sürülebilir.

Lahey yolu velayeti çözmez; yalnız çocuğun mutad meskenine, yani kaçırılmadan önce yaşadığı ülkeye dönmesini sağlar. Velayet o ülkenin mahkemesinde konuşulur. Çocuğu götüren kişi hakkında Türkiye’de verilen yakalama kararının yurt dışında nasıl uygulanacağı ise ayrı bir süreçtir ve kırmızı bülten ile suçluların iadesi kurallarına tabidir.

Çocuğunuz Alıkonulduysa İlk 24 Saatte Ne Yapmalısınız?

İlk iş, velayetin ya da çocuğun yanınızda kalmasına ilişkin kararın bir örneğiyle birlikte en yakın kolluğa veya Cumhuriyet başsavcılığına başvurmaktır. Çocuğun nerede olduğunu biliyorsanız adresi, bilmiyorsanız son görüldüğü yeri ve yanında kimin olduğunu söyleyin.

• Kararı yanınıza alın: boşanma kararı, velayet kararı, geçici tedbir kararı veya kişisel ilişki takvimi
• Yazışmaları saklayın: “çocuğu vermeyeceğim” türünden mesajlar, sesli notlar ve arama kayıtları alıkoyma kastının en güçlü delilidir
• Yurt dışı riskini hemen söyleyin: karşı tarafın yabancı uyruklu olması, pasaport çıkarması veya bilet alması, yurt dışına çıkış yasağı talebini acil hâle getirir
• Teslim kararını uygulatın: ceza şikâyetiyle aynı gün adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğüne başvurarak teslim işlemini başlatın
• Şiddet varsa koruma isteyin: karşı taraf sizi veya çocuğu tehdit ediyorsa 6284 sayılı Kanun’a göre koruma kararı da talep edin

Şikâyeti yazılı vermek isterseniz suç duyurusu dilekçesi yazısındaki yapıyı kullanabilirsiniz. Karşı tarafa tehdit içeren mesaj atmayın ve çocuğu zorla geri almaya kalkmayın; bu, sizin hakkınızda da dosya açılmasına yol açar.

Suçlanan Taraftaysanız Savunmada Neye Bakılır?

Savunmanın ilk sorusu, sizin bu suçun faili olabilecek kişilerden olup olmadığınızdır. Velayet sizde ya da ortaksa, akraba değilseniz veya çocuk 16 yaşını bitirmişse TCK 234/1 uygulanmaz; bu, dosyanın başka bir maddeye mi döneceğini yoksa kapanacağını mı belirler.

İkinci soru kasttır. Kişisel ilişki dönüşünde trafik, hastalık veya çocuğun ani ateşlenmesi yüzünden birkaç saatlik gecikme, alıkoyma kastı göstermez; bunu belgeyle ve karşı tarafa zamanında verilen haberle ispatlamanız gerekir. Üçüncü soru gerekliliktir: çocuğu velayet sahibinin yanında ağır ve yakın bir tehlike beklediği için, örneğin şiddet nedeniyle yanınızda tuttuysanız zorunluluk hâli (TCK 25/2) tartışılır. Bu savunmanın dinlenmesi için tehlikeyi derhal kolluğa veya savcılığa bildirmiş olmanız gerekir; çocuğu haftalarca saklayıp sonradan şiddet iddia etmek savunmayı zayıflatır.

Yaşanmış Olaydan

Bir anne, boşanmadan sonra velayeti kendisine verilen 7 yaşındaki oğlunun, babasıyla geçirdiği bayram tatilinden dönmediğini anlatarak bana geldi. Baba çocuğu kendi annesinin yanına bırakmış, babaanne de “çocuk burada okula alışır” diyerek iki haftadır çocuğu teslim etmiyordu. Telefonları açılmıyor, çocukla görüntülü görüşmeye bile izin verilmiyordu.

Aynı gün iki yol açtık. Velayet kararıyla adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğüne teslim başvurusu yaptık; ayrıca çocuk 12 yaşını bitirmediği için babaanne ve baba hakkında TCK 234/1 ve 234/2’den şikâyette bulunduk. Babaannenin “çocuğu vermeyeceğim” yazdığı mesajları ve tatil dönüş tarihini gösteren kişisel ilişki kararını dosyaya koyduk. Çocuk yaklaşık on gün sonra müdürlük aracılığıyla teslim edildi.

Savcılık dosyayı uzlaştırmaya gönderdi. Annenin en çok istediği şey, aynı şeyin tekrar yaşanmamasıydı; uzlaştırmacı huzurunda babaannenin bir daha kişisel ilişkiye dahil olmaması ve babanın çocuğu teslim saatlerine uyması üzerinde anlaşıldı, taraflar ayrıca belirli bir tazminatın derhal ödenmesinde uzlaştı. Ödeme yapıldı; ancak teslim saatlerine uyma yükümlülüğü süreklilik taşıdığı için savcılık kamu davasının açılmasını erteledi. Anne bundan sonra kişisel ilişkinin düzenlenmesi için aile mahkemesine başvurdu; o dosyada bu olay, babanın kişisel ilişki günlerinin yeniden düzenlenmesinde belirleyici oldu.