Hukuka uygunluk nedenleri

Bir davranış kanundaki suç tanımına birebir uysa bile, hukuk düzeni bazı durumlarda o davranışa izin verir. Polisin yakalama kararı olan kişiyi kelepçelemesi, saldırıya uğrayan kişinin kendini savunması ya da mal sahibinin eşyasına zarar verilmesine rıza göstermesi bu tür durumlardır. Hukuka uygunluk nedeni varsa fiil baştan suç oluşturmaz; sonuç beraattir.

Kanundaki yeri

Türk Ceza Kanunu bu nedenleri üç maddede sayar. TCK m. 24, kanunun hükmünü yerine getiren kişiye ceza verilmeyeceğini ve yetkili merciin verdiği, yerine getirilmesi görev gereği zorunlu emri uygulayanın sorumlu olmayacağını söyler; ancak konusu suç olan emir hiçbir koşulda yerine getirilemez. TCK m. 25/1 meşru savunmayı düzenler: kendinize ya da başkasına yönelmiş haksız bir saldırıyı o anda ve saldırıyla orantılı biçimde defetmek. TCK m. 26 ise hakkın kullanılmasını ve kişinin üzerinde mutlak tasarruf edebileceği bir hakka ilişkin rızasını hukuka uygunluk nedeni sayar. Zorunluluk hâli de aynı maddede (TCK m. 25/2) yer alır, ama Ceza Muhakemesi Kanunu onu kusuru kaldıran nedenler arasında sayar (CMK m. 223/3-b).

Uygulamada ne anlama gelir

Mahkeme olayda hukuka uygunluk nedeni bulunduğunu kabul ederse beraat kararı verir (CMK m. 223/2-d). Savunma bu noktayı soruşturma aşamasında da ileri sürebilir; neden açıkça ortadaysa savcılık dava açmadan dosyayı kapatabilir. Sınır aşılırsa durum değişir: sınır kast olmaksızın aşılmışsa ve fiilin taksirli hâli cezalandırılıyorsa, taksirli suçun cezası altıda birden üçte bire kadar indirilerek verilir (TCK m. 27/1); meşru savunmada sınırın mazur görülebilecek bir heyecan, korku veya telaşla aşılması hâlinde ise ceza verilmez (TCK m. 27/2). Meşru savunmanın koşulları meşru müdafaa şartları rehberinde ayrıntılı anlatılıyor.

Örnek

Gece evine giren ve elinde bıçak olan birine karşı ev sahibi sopayla vurarak saldırıyı durdurur. Saldırı haksız, gerçek ve o anda sürmekte olduğundan ve tepki saldırıyla orantılı kaldığından fiil meşru savunma sayılır. Saldırgan yere düştükten ve tehlike geçtikten sonra vurmaya devam edilseydi, sonraki darbeler için meşru savunma artık tartışmalı hâle gelirdi.

Sık karıştırılan

Hukuka uygunluk nedenleri, kusurluluğu kaldıran nedenlerle karıştırılır. Akıl hastalığı, karşı konulamaz cebir veya tehdit (TCK m. 28) ve kaçınılmaz hata gibi durumlarda fiil hukuka aykırı olmaya devam eder, ama fail kınanamadığı için cezalandırılmaz. Bu durumda verilen karar beraat değil, ceza verilmesine yer olmadığı kararıdır (CMK m. 223/3).