Suçüstü Hali Nedir? Üç Durum, Yakalama ve Gözaltı

Suçüstü Hali Nedir? Kanundaki Üç Durum

Suçüstü, kanunun saydığı üç durumla sınırlıdır ve her birinde fiil ile yakalama arasındaki zaman çok kısadır. Tanım şöyledir:

CMK 2/1-j: Suçüstü: 1. İşlenmekte olan suçu, 2. Henüz işlenmiş olan fiil ile fiilin işlenmesinden hemen sonra kolluk, suçtan zarar gören veya başkaları tarafından takip edilerek yakalanan kişinin işlediği suçu, 3. Fiilin pek az önce işlendiğini gösteren eşya veya delille yakalanan kimsenin işlediği suçu,

DİKKAT: Kanun metinleri https://mevzuat.gov.tr/ adresinden alınmaktadır.

• İşlenmekte olan suç: Kişi bir dükkândan mal alırken, birine vururken ya da aracı alkollü kullanırken görülür.
• Takip edilerek yakalama: Kapkaç yapan kişi, mağdurun bağırması üzerine çevredekiler tarafından kovalanıp birkaç sokak ötede yakalanır. Takibin kopmamış olması önemlidir.
• Eşya veya delille yakalama: Olaydan dakikalar sonra, olay yerine yakın bir noktada, üzerinde çalınan cüzdan veya kanlı bıçakla bulunan kişi. Eşya, fiilin “pek az önce” işlendiğini göstermelidir.

Ne Zaman Suçüstü Sayılmaz?

Olaydan günler sonra kamera kaydından teşhis edilen, ihbar üzerine evinde bulunan ya da takibi kesilmiş kişi suçüstü yakalanmış sayılmaz. Bu durumlarda yakalama, kolluğun genel yetkisine dayanır: tutuklama kararı veya yakalama emri gerektiren ve gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde kolluk, savcıya veya amirine derhal ulaşamıyorsa yakalama yapabilir (CMK 90/2). Aksi hâlde savcının talebiyle hâkimden yakalama emri istenir; bu süreci hakkımda yakalama kararı çıktı yazısında anlattım.

Kesintisiz Suçlarda Suçüstü

Uyuşturucu bulundurma, ruhsatsız silah taşıma veya bir kişiyi alıkoyma gibi suçlar, fiil sürdükçe işlenmeye devam eder; kişi bu sırada yakalanırsa suçüstü kabul edilir. Örgüt üyeliği gibi suçların da bu şekilde değerlendirilip değerlendirilemeyeceği tartışmalıdır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, ağır cezalık suçüstü kavramının örgüt üyeliğine geniş yorumla uygulanmasını, hâkimlerin tutuklanmasıyla ilgili bazı kararlarında Sözleşme’ye aykırı bulmuştur.

Suçüstünde Herkes Yakalama Yapabilir mi?

Evet, suçu işlerken görülen ya da suçüstü fiil nedeniyle izlenirken kaçabilecek veya kimliği belirlenemeyen kişiyi herkes geçici olarak yakalayabilir. Yetki ve şartları kanunda açıkça yazılıdır:

CMK 90/1: (1) Aşağıda belirtilen hâllerde, herkes tarafından geçici olarak yakalama yapılabilir:

• a) Kişiye suçu işlerken rastlanması.
• b) Suçüstü bir fiilden dolayı izlenen kişinin kaçması olasılığının bulunması veya hemen kimliğini belirleme olanağının bulunmaması.

“Geçici” kelimesi önemlidir. Yakalayan vatandaş, kişiyi yalnızca kolluk gelene kadar tutabilir; onu bir yere kapatamaz, sorgulayamaz, cezalandıramaz. Yakalanan kişi kolluğa teslim edilir ve olay hakkında savcıya hemen bilgi verilir (CMK 90/5). Yakalama sırasında gerekenden fazla güç kullanmak, yakalayanı yaralama veya kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçlamasıyla karşı karşıya bırakabilir.

Kolluk, yakaladığı kişinin kaçmasını ve zarar vermesini önleyecek tedbirleri aldıktan sonra ona kanuni haklarını derhal bildirir (CMK 90/4). Yakalama, Gözaltına Alma ve İfade Alma Yönetmeliği’ne göre kaçma veya zarar verme belirtisi gösteren kişiye kelepçe takılabilir; yakalanan kişiye yakalama nedeni, susma hakkı ve avukat hakkı mümkünse yazılı olarak anlatılır.

Şikâyete Bağlı Suçlarda Suçüstü Yakalama

Şikâyete bağlı bir suçta kural olarak mağdurun şikâyeti olmadan dosya ilerlemez; ama mağdur bir çocuksa ya da hastalık, engellilik veya güçsüzlük nedeniyle kendini idare edemeyecek durumdaysa, suçüstü hâlinde yakalama şikâyete bağlı değildir (CMK 90/3). Örneğin bakım evinde yaşlı birine yönelik bir saldırıda fail, şikâyet beklenmeden yakalanabilir.

Suçüstü Yakalanınca Gözaltı Süresi Ne Kadar?

Gözaltı süresi yakalama anından itibaren en çok yirmi dört saattir; en yakın hâkime götürme için gereken yol süresi on iki saati geçemez (CMK 91/1). Suçüstü hali gözaltı kararını kimin verdiğini değiştirir. Kanunda sayılan suçlarda toplam süreyi de uzatabilir: kolluk amirinin kararıyla gözaltına alınan kişi en geç kırk sekiz saat, toplu suçlarda dört gün içinde hâkim önüne çıkarılır (CMK 91/4).

Kural olarak gözaltına savcı karar verir. Kanun, suçüstü hallerle sınırlı olarak bazı suçlarda bu yetkiyi mülki amirlerin belirleyeceği kolluk amirlerine de tanır (CMK 91/4): toplumsal olaylarda işlenen cebir ve şiddet suçları, kasten öldürme, kasten yaralama, cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı, hırsızlık, yağma, uyuşturucu ticareti, Terörle Mücadele Kanunu’ndaki suçlar ve kaçakçılık suçları bunlardandır. Kolluk amiri bu suçlarda yirmi dört saate kadar, şiddetin yaygınlaştığı toplumsal olaylarda ve toplu suçlarda kırk sekiz saate kadar gözaltı kararı verebilir. Süre bitmeden savcıya bilgi verilir ve kişi bırakılmazsa en geç kırk sekiz saat, toplu suçlarda dört gün içinde hâkim önüne çıkarılır.

Savcının gözaltı süresini uzatması ise ayrı bir yetkidir. Üç veya daha fazla kişiyle işlenen suçlarda savcı, her defasında bir günü geçmemek üzere üç gün süreyle uzatma emri verebilir (CMK 91/3). Sürelerin ayrıntısı gözaltı süresi ne kadar yazısında; gözaltı kararına karşı sulh ceza hâkimine başvuru yolu ise gözaltına itiraz yazısında.

Suçüstü Halinde Polis Eve Girebilir mi? Arama ve Gece Kuralı

Suçüstü hali, konut araması için hâkim kararı veya savcının yazılı emri şartını kaldırmaz; kaldırdığı kural, gece vakti arama yasağıdır. Konut, işyeri ve kapalı yerlerde gece arama yapılamaz, ama suçüstü veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde bu yasak uygulanmaz:

CMK 118/2: (2) Suçüstü veya gecikmesinde sakınca bulunan hâller ile yakalanmış veya gözaltına alınmış olup da firar eden kişi veya tutuklu veya hükümlünün tekrar yakalanması amacıyla yapılan aramalarda, birinci fıkra hükmü uygulanmaz.

Konutta arama hâkim kararıyla ya da gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının yazılı emriyle yapılır (CMK 119/1). Suçüstü olayları çoğu zaman gecikmesinde sakınca bulunan hâl olarak değerlendirilir ve savcı telefonla bilgilendirilip yazılı emir çıkarılır. Kolluğun içeride süren bir saldırıyı durdurmak için müdahale etmesi ile delil bulmak için arama yapması ayrı şeylerdir; arama için karar veya yazılı emir aranır. Konuta girişin şartlarını evime polis hangi şartlarda girebilir yazısında, sokakta veya araçta yapılan üst aramasını ise üst araması nasıl yapılır yazısında ayrıntılı anlattım.

Suçüstü Yakalanan Kişi Tutuklanır mı?

Suçüstü yakalanmak tek başına tutuklama sebebi değildir; tutuklama için kuvvetli suç şüphesini gösteren somut deliller ve kaçma veya delil karartma gibi bir tutuklama nedeni gerekir (CMK 100/1). Suçüstü halinin etkisi, delilin genellikle güçlü olmasıdır: görgü tanığı, olay yerindeki eşya ve kamera kaydı kuvvetli şüpheyi kolayca oluşturur.

Hâkim yine de ölçülülüğe bakar. Suçun işin önemi ve beklenen cezayla orantısız olması hâlinde tutuklama kararı verilemez; adli kontrol daha hafif bir seçenek olarak değerlendirilir. Hangi hâllerde tutuklama yoluna gidildiğini tutuklama hangi hallerde uygulanır yazısında okuyabilirsiniz. Uygulamada suçüstü dosyalarında en sık gördüğüm hata, kişinin kolluktaki ilk anlatımında olayın tamamını kendi aleyhine özetlemesidir; susma hakkı bu aşamada da geçerlidir.

Ağır Cezalık Suçüstü: Milletvekili, Avukat, Vali ve Kaymakam

Ağır cezalık suçüstü, ağır ceza mahkemesinin görevine giren bir suçun suçüstü hâlinde yakalanmasıdır ve özel soruşturma güvencesi olan kişilerde bu güvenceyi büyük ölçüde devre dışı bırakır. Kanunlar bu kavrama birkaç yerde ayrı sonuç bağlar.

• Milletvekili: Anayasa’nın 83. maddesi, milletvekilinin Meclis kararı olmadıkça tutulamayacağını, sorguya çekilemeyeceğini ve yargılanamayacağını düzenler; ağır cezayı gerektiren suçüstü hali bu korumanın dışındadır.
• Avukat: Avukatlık Kanunu’nun 58. maddesine göre ağır cezayı gerektiren suçüstü hâlleri dışında avukatın üzeri aranamaz.
• Vali ve kaymakam: Kişisel suçlarında soruşturma ve kovuşturma, bölge adliye mahkemesinin bulunduğu yerdeki başsavcılık ve ağır ceza mahkemesine aittir; ağır ceza mahkemesinin görevine giren suçüstü hâllerinde soruşturma genel hükümlere göre yapılır (CMK 161/6).
• Hâkim ve savcı: Kendi kanunlarında, ağır cezayı gerektiren suçüstü hâlinde soruşturmanın genel hükümlere göre yapılmasına imkân veren bir istisna bulunur.

Ceza infaz kurumuna girerken de aynı ölçüt kullanılır: milletvekilleri, hâkim ve savcılar, avukatlar ve kanunda sayılan diğer kişilerin üstü, ağır cezayı gerektiren suçüstü hâlleri dışında elle aranamaz (5275 sayılı Kanun m.86).

Suçüstü Davası Daha Hızlı mı Görülür? Eski Kanun ve Seri Muhakeme

Hayır, bugün suçüstü yakalanan kişinin davası için ayrı ve hızlı bir yargılama usulü yoktur; dava, diğer dosyalar gibi iddianameyle açılır ve genel hükümlere göre görülür. 1936 tarihli 3005 sayılı Meşhud Suçların Muhakeme Usulü Kanunu bu amaçla çıkarılmıştı; 1 Nisan 2005’te yeni CMK ile birlikte yürürlükten kaldırıldı (5320 sayılı Kanun m.18).

Bugün “hızlı” yargılama sonucu doğuran usuller suçüstüne değil, suçun türüne ve cezanın miktarına bağlıdır. Seri muhakeme usulü kanunda sayılan belirli suçlar için uygulanır (CMK 250/1) ve şüphelinin kabulüne bağlıdır; ayrıntısını seri muhakeme usulü kabul etmeli miyim yazısında anlattım. Duruşmasız karar verilen basit yargılama usulü de suçüstüne bağlı değildir. Suçüstü dosyalarında sürenin kısa olması, delillerin olay günü toplanmış olmasından kaynaklanır.

Suçüstü Yakalandınız: İlk Saatlerde Ne Yapmalısınız?

Suçüstü yakalandıysanız direnmeyin, kimliğinizi söyleyin, avukat isteyin ve avukat gelmeden olay hakkında ayrıntılı anlatıma girmeyin. Kolluk yakaladığı kişiye kanuni haklarını derhal bildirmek zorundadır ve yakınınıza da haber verilir (CMK 95/1).

Olay anını görmüş tanıkların adlarını, olay yerindeki kameraları ve varsa yaralanmanızı avukatınıza söyleyin; bunlar ilk saatlerde kaybolabilecek delillerdir. Gözaltındaki bir yakınınız için atılacak adımları yakınım gözaltına alındı, ilk 24 saat yazısında sıraladım.

Yaşanmış Olaydan

Bir süre önce bir müvekkil, bir kafenin önünde çıkan kavgayı ayırmaya çalışırken olay yerine gelen polis tarafından yakalandı. Kavganın tarafları onu da vuranlardan biri olarak gösterdi; kasten yaralama suçüstü yakalama kapsamında sayıldığı için gözaltı kararını kolluk amiri verdi ve müvekkil gece nezarethanede kaldı.

Sabah emniyete gittiğimde müvekkilin ilk anlatımı henüz alınmamıştı. Önce olay yerindeki kafenin ve karşıdaki işyerinin kamera kayıtlarının korunmasını, ardından savcıdan bu kayıtların dosyaya alınmasını istedik. Kayıtlarda müvekkilin tarafların arasına girdiği, kimseye vurmadığı ve kendisinin de yumruk aldığı görülüyordu.

Savcı müvekkili ifadesinden sonra serbest bıraktı, kamera kayıtları incelendikten sonra da hakkında kovuşturmaya yer olmadığına karar verdi; kavgayı başlatan iki kişi hakkında dava açıldı. Ders şu: suçüstü yakalanmak suçlu olmak demek değildir, ama ilk saatlerde korunmayan kamera kaydı birkaç gün içinde silinebilir.