Üst Araması Nasıl Yapılır: Sınırları ve Haklarınız

Polis Sizi Durdurduğunda Hangi Yetkiyle Duruyor

Sokakta durdurulmakla aranmak aynı şey değil. Kolluk sizi kimlik sormak, durumunuzu anlamak için durdurabilir. Bu durdurma tek başına üstünüzün aranması yetkisini vermez. Aranmanız için ayrıca bir sebep, bir karar veya emir bulunması gerekir.

Ceza Muhakemesi Kanunu, şüpheli veya sanığın üstünün aranabilmesi için makul şüphe arar. Yani polisin içine doğması, sizden hoşlanmaması, saat geç olması yeterli değildir. Somut, dışarıdan bakan birinin de kabul edebileceği bir emare olmalı.

CMK 116/1: (1) Yakalanabileceği veya suç delillerinin elde edilebileceği hususunda makul şüphe varsa; şüphelinin veya sanığın üstü, eşyası, konutu, işyeri veya ona ait diğer yerler aranabilir.

Şüpheli olmayan üçüncü kişilerin aranması ise daha da dar bir alanda mümkündür. CMK 117/2’ye göre bu tür bir arama, aranan kişinin veya delilin orada bulunduğunu kabul ettirecek olayların varlığına bağlıdır. Pratikte insanlar bu ayrımı bilmediği için, kendileri şüpheli olmadığı halde aranmaya sessizce razı oluyor.

Karar Olmadan Üstünüz Aranabilir mi

Kural nettir: arama hâkim kararıyla yapılır. Bunun iki istisnası var. Gecikmesinde sakınca bulunuyorsa Cumhuriyet savcısının yazılı emri, savcıya ulaşılamıyorsa kolluk amirinin yazılı emri yeterli olur. Dikkat edin, her iki halde de yazılı bir emir aranıyor; telefonda alınan sözlü talimat kanunun aradığı şey değildir.

CMK 119/1: (1) Hâkim kararı üzerine veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının, Cumhuriyet savcısına ulaşılamadığı hallerde ise kolluk amirinin yazılı emri ile kolluk görevlileri arama yapabilirler. Ancak, konutta, işyerinde ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda arama, hâkim kararı veya gecikmesinde sakınca bulunan hallerde Cumhuriyet savcısının yazılı emri ile yapılabilir. Kolluk amirinin yazılı emri ile yapılan arama sonuçları Cumhuriyet Başsavcılığına derhal bildirilir.

Konut, işyeri ve kamuya açık olmayan kapalı alanlar için çıta daha yüksektir. Oralarda kolluk amirinin emri yetmez; hâkim kararı ya da savcının yazılı emri şarttır. Sokakta yapılan üst aramasında ise kolluk amirinin yazılı emri mümkündür, ama bu emrin sonuçları CMK 119/1 uyarınca derhal Başsavcılığa bildirilir.

Kararın veya emrin içeriği de önemli. CMK 119/2’ye göre kararda aramanın nedenini oluşturan fiil, aranacak kişi veya yer, ve emrin geçerli olduğu süre açıkça gösterilir. “Genel asayiş uygulaması” gibi muğlak bir gerekçeyle sınırsız kişiye uygulanan kararlar, savunmada üzerinde durulması gereken noktalardır.

Aramanın Fiziksel Sınırı: Nereye Kadar Dokunulabilir

Üst araması, kişinin giysileri üzerinden ve üzerindeki eşyada yapılan aramadır. Cepler, çanta, cüzdan, telefon kılıfı, ayakkabı bu kapsamdadır. Normal bir üst aramasında amaç, silah veya suç delili olup olmadığını anlamaktır. Buna karşılık vücut boşluklarına yönelik arama tamamen ayrı bir hukuki rejime tabidir ve sokakta yapılamaz.

Uygulamada en çok tartışılan nokta, giysilerin çıkarılıp çıkarılamayacağı. Ceket, mont, ayakkabı gibi dış giysilerin çıkarılması istenebilir. Ancak kamuya açık bir yerde, insanların gözü önünde iç çamaşırına kadar soyundurma orantısız bir müdahaledir. Böyle bir gereklilik varsa kapalı ve mahremiyeti koruyan bir ortam sağlanması gerekir.

Kadınların Üstünü Kim Arar, İç Çamaşırına Kadar Arama Olur mu

Kadınların üstü, kadın görevli tarafından aranır. Bu, mevzuatın açık bir gereğidir ve tartışmaya kapalıdır. Olay yerinde kadın görevli yoksa, arama kadın görevli gelene kadar bekletilir. Erkek polisin “acil durum vardı” diyerek yaptığı arama, savunmada en güçlü itiraz noktalarından biridir.

İç çamaşırına kadar yapılan detaylı arama, ancak somut ve ciddi bir şüphenin varlığında, kapalı bir ortamda, mahremiyeti koruyacak şekilde yapılabilir. Yol kenarında, aracın yanında, başkalarının gözü önünde yapılan böyle bir arama hem hukuka aykırıdır hem de ayrı bir suç tartışması doğurabilir.

Böyle bir durumla karşılaştıysanız, oradaki tanıkların kim olduğunu ve saatini not edin. Sonradan “hiç öyle bir şey olmadı” savunmasıyla karşılaşmak çok yaygın. Somut ayrıntı, sonradan yapılacak şikâyetin en önemli dayanağı olur.

Arama Sırasında Ne Söylemelisiniz, Neyi İmzalamalısınız

Önce sakin kalın. Fiziksel direnç göstermek, hukuka aykırı aramayı hukuka uygun hale getirmez ama size ayrıca “görevi yaptırmamak için direnme” suçlaması getirir. Yapmanız gereken, itirazınızı sözle ve açıkça dile getirmek. “Arama kararını görmek istiyorum” cümlesini kurun ve bu cümleyi kurduğunuzu tutanağa yazdırın.

Avukatınızın aramada hazır bulunmasına engel olunamaz. CMK 120/3 bunu açıkça düzenler. Yanınızda avukat yoksa bile, avukatınızı aramak istediğinizi söyleyin. Bu talebinizin tutanağa geçmesini isteyin.

CMK 121/1: (1) Aramanın sonunda hakkında arama işlemi uygulanan kimseye istemi üzerine aramanın 116 ve 117 nci maddelere göre yapıldığını ve 116 ncı maddede gösterilen durumda soruşturma veya kovuşturma konusu fiilin niteliğini belirten bir belge ve istemi üzerine elkonulan veya koruma altına alınan eşyanın listesini içeren bir defter ve eğer şüpheyi haklı kılan bir şey elde edilmemiş ise bunu belirten bir belge verilir.

Arama sonunda size verilecek belgeleri isteyin. Bir şey bulunmadıysa bunu belirten belgeyi istemek özellikle önemlidir. Tutanağı imzalamadan önce mutlaka okuyun; katılmadığınız bir ifade varsa “şerh düşerek imzalıyorum” deyip itirazınızı el yazınızla yazın. Boş ya da eksik doldurulmuş bir tutanağı asla imzalamayın.

Üstünüzden Bir Şey Çıktıysa Bundan Sonra Ne Oluyor

Üstünüzden suç unsuru bir madde ya da eşya çıktıysa, kolluk buna el koyar ve genellikle gözaltına alınırsınız. El koyma işlemi de aramanın kendisi gibi kurallara bağlıdır. CMK 127/2 uyarınca işlemi yapan kolluk görevlisinin açık kimliği tutanağa geçirilir; bu ayrıntı sonradan tanık dinletirken işinize yarar.

CMK 127/3: (3) Hâkim kararı olmaksızın yapılan elkoyma işlemi, yirmidört saat içinde görevli hâkimin onayına sunulur. Hâkim, kararını elkoymadan itibaren kırksekiz saat içinde açıklar; aksi hâlde elkoyma kendiliğinden kalkar.

Bu süreler kritiktir. Hâkim onayı alınmamış ya da süresinde karar verilmemiş bir el koymada, işlem kendiliğinden ortadan kalkar. Dosyayı inceleyen avukatın ilk baktığı şeylerden biri bu tarih zinciridir.

Ardından savcılık ve emniyet ifadeniz alınır, madde varsa kimyasal analize gönderilir. Uyuşturucu dosyalarında kullanmak için bulundurma ile ticaret ayrımı, çıkan miktardan çok bulunuş biçimine ve iletişim kayıtlarına göre şekillenir. Bu ayrım, karşılaşacağınız cezanın ağırlığını tamamen değiştirir.

Arama Hukuka Aykırıysa Çıkan Delil Dosyada Ne Olur

Türk ceza yargılamasında hukuka aykırı delil kullanılamaz. Bu, esnetilebilir bir tavsiye değil, kanunun emridir. Mahkeme, ortaya konulmak istenen delili kanuna aykırı elde edilmişse reddeder.

CMK 206/2: (2) Ortaya konulması istenilen bir delil aşağıda yazılı hâllerde reddolunur:

• a) Delil, kanuna aykırı olarak elde edilmişse.
• b) Delil ile ispat edilmek istenilen olayın karara etkisi yoksa.
• c) İstem, sadece davayı uzatmak maksadıyla yapılmışsa.

Buna ek olarak CMK 217/2, yüklenen suçun ancak hukuka uygun şekilde elde edilmiş delille ispat edilebileceğini söyler. Yani karar olmadan, yazılı emir olmadan, tutanak düzenlenmeden yapılan bir aramada bulunan madde tek başına mahkûmiyete dayanak yapılamaz. Yargıtay’ın yerleşik uygulaması da bu yöndedir.

İlk 48 Saatte Yapmanız Gereken Somut Adımlar

Hemen bir avukatla görüşün. İfade vermeden önce avukatla konuşmak sizin hakkınız ve bu hakkı kullanmanız aleyhinize yorumlanamaz. İlk ifade, dosyanın kaderini belirleyen belgedir; sonradan değiştirmek çok zordur.

• Aramanın tarihini, saatini ve yerini yazın; hafızanız birkaç gün içinde bulanıklaşır.
• Kaç görevli vardı, kadın görevli var mıydı, üniformalı mıydılar not edin.
• Size arama kararı veya yazılı emir gösterildi mi, gösterilmediyse bunu vurgulayın.
• Tutanak imzalattırıldı mı, bir nüshası size verildi mi kontrol edin.
• Olayı gören tanık varsa isim ve telefonunu alın.
• Çevrede güvenlik kamerası olabilecek işyerlerini belirleyin; kayıtlar genelde kısa sürede silinir.

El konulan eşyanız için de harekete geçin. CMK 127/4 uyarınca eşyasına el konulan kişi, hâkimden her zaman bu konuda karar verilmesini isteyebilir. Telefon, araç, para gibi soruşturmayla ilgisi kalmayan eşya için iade talebinde bulunmak mümkündür; CMK 131/1’e göre bu talebin reddi kararına itiraz edebilirsiniz.

Yaşanmış Olaydan

Bir gece yarısı telefonum çaldı; genç bir adamın ailesi arıyordu. Oğulları kimlik uygulamasında durdurulmuş, polis cebine el atıp küçük bir poşet çıkarmış, sabaha karşı gözaltına alınmıştı. Karakola gittiğimde ilk yaptığım şey dosyaya bakmak oldu. Arama kararı yoktu, savcının yazılı emri yoktu, kolluk amirinin yazılı emri de dosyada görünmüyordu. Tutanakta ise “şahsın rızası ile üst araması yapıldı” cümlesi vardı, ama müvekkilin imzası yerinde boşluk duruyordu.

İfade alınmadan önce müvekkille görüştüm. Rıza gösterip göstermediğini, kendisine bir belge verilip verilmediğini tek tek sordum. Verilmemişti. Savcılık ifadesinde bunları sıraladık; aramanın kararsız ve emirsiz yapıldığını, tutanağın imzalatılmadığını, kendisine CMK 121/1’de öngörülen belgelerin sunulmadığını beyan ettik. Ayrıca uygulamanın yapıldığı noktaya en yakın iki işyerinin kamera kaydının istenmesini talep ettik. Kayıtlardan biri hâlâ duruyordu ve aramanın hangi biçimde yapıldığını gösteriyordu.

Kovuşturma aşamasında bütün savunmayı bu eksiklik üzerine kurduk. Poşetin içeriğinin ne olduğu bir yana, o poşetin hukuka uygun bir aramayla elde edilmediğini savunduk. Mahkeme, delilin hukuka aykırı yolla elde edildiği gerekçesiyle hükme esas alınamayacağı sonucuna vardı ve beraat kararı çıktı. Dosyayı bugün hâlâ örnek olarak anlatıyorum, çünkü kazandıran şey karmaşık bir hukuk teorisi değildi; tutanaktaki boş imza satırıydı.