Gözaltında Kötü Muamele Gördüm, Ne Yapmalıyım?

Gözaltında Kötü Muamele Hangi Suçu Oluşturur?

Gözaltında kötü muamele, fiilin ağırlığına göre işkence (TCK 94), kasten yaralama, zor kullanma sınırının aşılması (TCK 256) ya da hakaret (TCK 125) suçunu oluşturur. En ağır olanı işkencedir ve yalnız kamu görevlisi tarafından işlenebilir:

TCK 94/1: (1) Bir kişiye karşı insan onuruyla bağdaşmayan ve bedensel veya ruhsal yönden acı çekmesine, algılama veya irade yeteneğinin etkilenmesine, aşağılanmasına yol açacak davranışları gerçekleştiren kamu görevlisi hakkında üç yıldan oniki yıla kadar hapis cezasına hükmolunur. Suçun kadına karşı işlenmesi hâlinde cezanın alt sınırı beş yıldan az olamaz.

DİKKAT: Kanun metinleri https://mevzuat.gov.tr/ adresinden alınmaktadır.

Bu tanımda yaralanma şartı yoktur. Aşağılamak, saatlerce ayakta bekletmek, çıplak aramayı küçük düşürücü biçimde yapmak ya da ailesiyle tehdit etmek de iz bırakmadan işkence oluşturabilir. Olaya katılan diğer kişiler de kamu görevlisi gibi cezalandırılır (TCK 94/4). Yanında olup biteni izleyip engellemeyen görevli için de indirim yapılmaz; kanun ihmali davranışla işlenen işkenceyi aynı cezayla karşılar (TCK 94/5).

Yakalama sırasında direnen bir kişiye kuvvet kullanılması kendi başına suç değildir. Suç, görevin gerektirdiği ölçünün aşıldığı anda başlar: kişi etkisiz hâle getirildikten sonra vurmak, kelepçeliyken tekmelemek ya da araçta dövmek bu sınırın dışındadır. Bu durumda kasten yaralama hükümleri uygulanır (TCK 256/1).

Kamu görevlisinin sahip olduğu nüfuzu kötüye kullanarak birini yaralaması, kasten yaralamanın nitelikli hâlidir; ceza yarı oranında artar ve şikâyet aranmaz (TCK 86/3). Bu nitelikli hâl uzlaştırma kapsamında da değildir. Herkes tarafından işlenebilen eziyet suçunun cezası ise ayrı yazının konusudur.

İlk Saatlerde Ne Yapmalısınız?

İlk saatlerde yapılacak üç iş dosyanın kaderini belirler: doktora anlatmak, savcıya söylemek ve izleri belgelemek. Kötü muamele davalarında en sık karşılaştığım sorun, mağdurun korkudan ilk muayenede hiçbir şey söylememesidir. Sırasıyla şunları yapın:

1. Gözaltında yapılan her doktor muayenesinde darbeleri, ağrıyı ve size söylenenleri anlatın; rapora yazılmasını isteyin.
2. Savcı ifadenizi alırken ve hâkim önüne çıktığınızda kötü muameleyi söyleyin ve tutanağa geçirtin.
3. Serbest kalınca aynı gün bir hastanenin acil servisine gidin, kolluk görevlilerinin darbına uğradığınızı söyleyip adli muayene isteyin.
4. İzlerin tarihli fotoğraflarını çekin; yırtılan veya kanlanan kıyafetleri yıkamadan saklayın.
5. Görevlilerin adını, rütbesini, birimini, araç plakasını, olayın saatini ve yerini hemen not edin; olayı gören kişilerin adlarını yazın.
6. Şikâyet dilekçenizde, karakol ve araç kamera kayıtlarının silinmeden korunmasını savcıdan açıkça isteyin.
7. Uyku, korku veya kâbus gibi şikâyetleriniz varsa bir psikiyatri muayenesi de olun; ruhsal etki de işkencenin delilidir.

Yakınım gözaltında kötü muamele görüyorsa ne yapmalıyım?

Hemen bir avukat gönderin; avukat vekâletname olmadan gözaltındaki kişiyle görüşebilir ve görüşme engellenemez (CMK 154/1). Aynı anda nöbetçi savcılığa dilekçe vererek yakınınızın derhâl doktor muayenesine götürülmesini isteyin. Gözaltı uzadıysa sulh ceza hâkimine başvurup serbest bırakılmasını da talep edebilirsiniz; bu yolu gözaltına itiraz yazısında anlattım.

Darp Raporu Nasıl Alınır, Doktora Ne Söylemelisiniz?

Gözaltındaki kişi kural olarak şu aşamalarda doktora götürülür: gözaltına alınırken, gözaltı süresi uzatılırken, başka bir yere nakledilirken ve serbest bırakılmadan ya da adliyeye sevk edilmeden önce. Bu muayeneler Yakalama, Gözaltına Alma ve İfade Alma Yönetmeliği’nde düzenlenir ve raporun bir nüshası gözaltındaki kişiye verilir. Yönetmeliğe göre sizi muayeneye götüren görevli, ifadenizi alan görevliden farklı olmalıdır.

Muayene kural olarak doktorla baş başa yapılır; kolluk görevlisi ancak doktor güvenlik gerekçesiyle isterse gözetim için hazır bulunur, bu durumda talep ederseniz avukatınız da muayeneyi geciktirmemek kaydıyla hazır bulunabilir. Doktora yalnız gözle görülen yaraları değil, ağrıyan her bölgeyi, kelepçe izlerini, baş dönmesini ve size yöneltilen tehditleri anlatın. Raporda “basit tıbbi müdahaleyle giderilebilir” yazması dosyanın bittiği anlamına gelmez; işkence suçu için yaralanma şartı yoktur.

Raporda hiçbir şey yazmıyorsa ya da muayene kolluğun yanında yapıldıysa, serbest kalınca başka bir hastaneden alacağınız rapor belirleyici hâle gelir. Uluslararası alanda işkencenin belgelenmesi için kullanılan İstanbul Protokolü’ne uygun bir değerlendirme de istenebilir; savcı, adli tıp kurumundan bu yönde rapor alabilir.

Polis Hakkında Şikâyet Nereye Yapılır?

Polis veya jandarma hakkındaki kötü muamele şikâyeti doğrudan Cumhuriyet başsavcılığına yapılır ve savcı soruşturma izni beklemeden işe başlar. Kanun şikâyetin kolluğa da yapılabileceğini kabul eder (CMK 158/1); ama şikâyetinizi kötü muameleyi yapan birime vermek yerine adliyeye götürmeniz çok daha güvenlidir. Savcı suçu öğrendiği anda soruşturmaya başlamak zorundadır (CMK 160/1).

Memurlar ve Diğer Kamu Görevlilerinin Yargılanması Hakkında Kanun, görev sırasında işlenen suçlarda kural olarak idarenin izin vermesini arar. İşkence (TCK 94 ve 95) ile zor kullanma sınırının aşılması (TCK 256) bu izin sisteminin dışındadır. Hakaret gibi diğer suçlarda ise izin süreci gündeme gelebilir; bu yüzden dilekçede fiillerin hepsini ayrı ayrı anlatın. Suç duyurusu dilekçesinin nasıl yazılacağını örnekleriyle anlattım.

Ceza şikâyetinin yanında iki idari yol daha vardır. Emniyet veya jandarmaya yapılacak disiplin şikâyeti, görevli hakkında idari soruşturma başlatır. Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu ise işkence ve kötü muameleye karşı ulusal önleme mekanizması olarak çalışır; özgürlüğünden yoksun bırakılan kişiler bu kuruma ücretsiz başvurabilir. Bu yollar ceza soruşturmasının yerine geçmez, onu destekler.

İşkence kadına karşı işlendiyse ya da suçun alt sınırı beş yılı aşıyorsa (çocuğa, avukata karşı işkence, cinsel taciz biçiminde işkence, kemik kırığı gibi), avukatı olmayan mağdur baronun avukat görevlendirmesini isteyebilir (CMK 234/1); mağdur çocuksa istem bile aranmaz (CMK 234/2). Bu hakkın koşullarını mağdur avukatı yazısında ayrıca açıkladım.

Kötü Muameleyle Alınan İfade Geçerli mi?

Hayır, kötü muamele, tehdit veya aldatmayla alınan ifade, siz rıza göstermiş olsanız bile delil olarak kullanılamaz. Kanun ifade alırken yasak olan yöntemleri tek tek sayar:

CMK 148/1: (1) Şüphelinin ve sanığın beyanı özgür iradesine dayanmalıdır. Bunu engelleyici nitelikte kötü davranma, işkence, ilâç verme, yorma, aldatma, cebir veya tehditte bulunma, bazı araçları kullanma gibi bedensel veya ruhsal müdahaleler yapılamaz.

Bu yasağın sonucu açıktır: yasak usullerle elde edilen ifade rızayla verilmiş olsa da delil olarak değerlendirilemez (CMK 148/3). Avukat yokken kollukta alınan ifade de hâkim veya mahkeme önünde doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz (CMK 148/4). Bu yüzden savcı ve hâkim önünde, kollukta verdiğiniz ifadeyi baskı altında verdiğinizi ve kabul etmediğinizi açıkça söyleyin.

Yasak sorgu yöntemlerinin neler olduğunu ve ifadenin hangi hâllerde geçersiz sayıldığını yasak sorgu yöntemleri yazısında; daha önce verdiğiniz bir ifadeden nasıl dönüleceğini de ifadeyi değiştirme yazısında anlattım.

Şikâyet Edersem Bana Karşı Dava Açılır mı?

Açılabilir; kötü muamele iddia edilen dosyalarda kolluk çoğu zaman sizin hakkınızda “görevi yaptırmamak için direnme” veya “kamu görevlisine hakaret” tutanağı düzenler. Direnme suçu, kamu görevlisine karşı cebir veya tehdit kullanmayı gerektirir ve cezası altı aydan üç yıla kadar hapistir (TCK 265/1). Kamu görevlisine görevinden dolayı hakarette ise cezanın alt sınırı bir yıldır (TCK 125/3).

Karşı dosya, şikâyetinizden vazgeçmeniz için bir sebep değildir. İki dosyanın delilleri çoğu zaman aynıdır: doktor raporları, kamera kayıtları ve tanıklar. Kelepçeliyken alınmış bir darp izi, sizin direndiğiniz iddiasını da zayıflatır. Size yöneltilen suçlamalarla ilgili ayrıntıları polise mukavemet ve kamu görevlisine hakaret yazılarında bulabilirsiniz.

Savcı Takipsizlik Verirse Ne Olur?

Takipsizlik kararına tebliğden itibaren iki hafta içinde sulh ceza hâkimliğine itiraz edersiniz (CMK 173/1); itiraz reddedilirse 30 gün içinde Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapılabilir. Kötü muamele dosyalarında bireysel başvurunun konusu yalnız yaşanan olay değil, soruşturmanın etkili yürütülüp yürütülmediğidir: kamera kayıtlarının istenmemesi, görevlilerin dinlenmemesi veya raporların incelenmemesi başlı başına ihlal iddiası oluşturabilir.

Anayasa Mahkemesi başvurusu da sonuç vermezse, Anayasa Mahkemesi kararının tebliğinden itibaren dört ay içinde Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine başvurulabilir. İtiraz için takipsizlik kararına itiraz, sonraki adımlar için Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru ve AİHM başvurusu yazılarına bakabilirsiniz.

Zararınızın karşılanması ise ceza dosyasından ayrı yürür. Ceza davasında tazminat istenmez; kolluk görevlisinin fiili nedeniyle uğradığınız zarar için idareye karşı idari yargıda dava açılır ve bu davanın süreleri kısadır. Tazminatın doğru yoldan nasıl isteneceğini ayrı bir yazıda anlattım.

Yaşanmış Olaydan

Bir müvekkil, bir kavga dosyasında gözaltına alındıktan sonra karakola götürülürken araçta kelepçeliyken tokatlandığını ve yumruklandığını anlattı. Gözaltından çıkarken yapılan muayenede korkudan hiçbir şey söylememiş, raporda “darp izine rastlanmadı” yazmıştı. Bana ertesi sabah geldi; yüzünde ve bileklerinde morluklar hâlâ belirgindi.

Aynı gün devlet hastanesinde adli muayene yaptırdık; raporda yüzde ve bileklerde ekimoz (deri altı kanama) tespit edildi. Ardından başsavcılığa suç duyurusunda bulunduk, karakol kamera kayıtlarının ve araç takip kayıtlarının korunmasını istedik, morlukların tarihli fotoğraflarını ekledik. Bu arada müvekkil hakkında “görevi yaptırmamak için direnme” tutanağı düzenlenmişti.

Karakolun koridor kamerası, müvekkilin karakola girerken yüzündeki kızarıklığı gösterdi; ama araç içinde kayıt yoktu. Savcılık, ilk muayene raporu ile sonraki rapor arasındaki çelişkiyi gerekçe göstererek kovuşturmaya yer olmadığına karar verdi, itirazımız da reddedildi. Anayasa Mahkemesine yaptığımız başvuru hâlâ inceleniyor. Müvekkil hakkındaki direnme suçlamasından ise beraat etti. Bu dosyadan çıkardığım ders şu: ilk muayenede söylenmeyen her cümle, sonradan çok pahalıya kanıtlanır.