Gözaltına İtiraz Nasıl Yapılır? Kim, Nereye, Ne Zaman

Gözaltına İtiraz Nereye ve Kim Tarafından Yapılır?

Başvuru, gözaltının yapıldığı yerdeki adliyede görev yapan nöbetçi sulh ceza hâkimliğine yapılır. Gözaltı gece ya da hafta sonu sürüyorsa da başvuru yolu kapanmaz; her adliyede nöbetçi bir sulh ceza hâkimi bulunur. Kanunda başvurabilecek kişiler tek tek sayılmıştır:

CMK 91/5: (5) Yakalama işlemine, gözaltına alma ve gözaltı süresinin uzatılmasına ilişkin Cumhuriyet savcısının yazılı emrine karşı, yakalanan kişi, müdafii veya kanunî temsilcisi, eşi ya da birinci veya ikinci derecede kan hısımı, hemen serbest bırakılmayı sağlamak için sulh ceza hâkimine başvurabilir. Sulh ceza hâkimi incelemeyi evrak üzerinde yaparak derhâl ve nihayet yirmidört saat dolmadan başvuruyu sonuçlandırır. Yakalamanın veya gözaltına alma veya gözaltı süresini uzatmanın yerinde olduğu kanısına varılırsa başvuru reddedilir ya da yakalananın derhâl soruşturma evrakı ile Cumhuriyet Savcılığında hazır bulundurulmasına karar verilir.

DİKKAT: Kanun metinleri https://mevzuat.gov.tr/ adresinden alınmaktadır.

Bu listeye göre nişanlı, amca, dayı, teyze, hala ya da arkadaş kendi adına başvuramaz. Böyle bir durumda yapılacak en doğru şey bir avukatı müdafi olarak görevlendirmektir; müdafi vekâletname aranmadan gözaltındaki kişiyle görüşebilir (CMK 154/1). Kayınpeder ve kayınvalide de kan hısımı sayılmadığından listede yer almaz. Yakınınızın nerede tutulduğunu henüz bilmiyorsanız önce bunu öğrenmeniz gerekir; yakınınız gözaltına alındığında ilk 24 saatte yapılacakları ayrıca anlattım.

Gözaltındaki kişi çocuksa ne değişir?

Gözaltındaki kişi 18 yaşından küçükse, avukat istemese bile baro tarafından bir müdafi görevlendirilir (CMK 150/2). Veli olarak siz de gözaltına karşı başvurabilirsiniz; çocuğun kanuni temsilcisi sıfatıyla bu hakkınız kanunda açıkça yazılıdır. Çocuklarda gözaltı ve ifade için ayrı kurallar uygulandığından, çocuğunuz gözaltına alındığında izlenecek yolu ayrıca okumanızı öneririm.

Hangi Durumda İtiraz Sonuç Verir?

Gözaltı ancak soruşturma yönünden zorunluysa ve kişinin suçu işlediğine dair somut delil varsa hukuka uygundur; bu iki şarttan biri eksikse itirazın şansı yüksektir. Kanun bu şartı açıkça yazar:

CMK 91/2: (2) Gözaltına alma, bu tedbirin soruşturma yönünden zorunlu olmasına ve kişinin bir suçu işlediği şüphesini gösteren somut delillerin varlığına bağlıdır.

Dosyalarda en sık gördüğüm hukuka aykırılıklar şunlardır:

• Zorunluluk yok: kişi çağrı üzerine kendiliğinden ifadeye gelmiş, adresi ve işi belli, delillerin tamamı zaten toplanmış
• Somut delil yok: gözaltı yalnızca isimsiz bir ihbara, bir telefon rehberindeki kayda ya da başkasının soyut beyanına dayanıyor
• Süre aşımı: 24 saat dolmuş, uzatma emri de yok; ya da suç toplu işlenmediği hâlde süre uzatılmış
• Haklar bildirilmemiş: susma hakkı, avukat hakkı ve yakına haber verme hakkı anlatılmamış, avukatla görüşme engellenmiş
• Ölçüsüzlük: hasta, yaşlı ya da küçük çocuğuna bakan bir kişi, basit bir suç şüphesiyle saatlerce tutuluyor

Kolluk, yakalanan kişiye kanuni haklarını derhâl bildirmek zorundadır (CMK 90/4). Yakalama nedeni ve suçlama kendisine açıklanmayan kişi, ileride bu nedenle tazminat da isteyebilir (CMK 141/1-g). Kişi suç işlerken yakalanmışsa ve suç ağırsa, itirazın kabul edilme ihtimali düşer; bu durumda itiraz, en azından ifadenin bir an önce alınmasını sağlar.

Gözaltı Süresi Dolmuşsa veya Uzatılmışsa Ne Yapılır?

Gözaltı süresi kural olarak yakalama anından itibaren 24 saattir ve bu süre dolduğunda kişi ya serbest bırakılmalı ya da hâkim önüne çıkarılmalıdır. Bu sürenin dışında yalnızca en yakın hâkime götürme için gereken yol süresi kalır; o da en fazla on iki saattir. Süre doldurulduğu hâlde kişi hâlâ nezarethanedeyse, dilekçeye saatleri açıkça yazın.

Toplu olarak işlenen suçlarda savcı süreyi uzatabilir, ama bunun için yazılı emir gerekir ve emir gözaltındaki kişiye derhâl tebliğ edilir. Uzatma emrine karşı da aynı başvuru yapılır. Suç üçten az kişi tarafından işlendiği hâlde “toplu suç” gerekçesiyle ya da delil toplamada bir güçlük olmadan süre uzatılmışsa bu, itirazın en güçlü dayanağıdır. Ayrıntılı süre hesabını gözaltı süresi yazısında bulabilirsiniz.

Dilekçeye Ne Yazılır, Nasıl Verilir?

Dilekçe kısa olmalı ve üç şeyi göstermelidir: kişinin kim olduğu, ne zamandan beri gözaltında olduğu ve gözaltının neden gereksiz ya da hukuka aykırı olduğu. Hâkim dosyayı evrak üzerinden incelediği için, yazdığınız somut bilgiler kararın tek malzemesidir. Sırasıyla şunları yapın:

1. Dilekçenin başına “Nöbetçi Sulh Ceza Hâkimliğine” yazın, altına gözaltındaki kişinin adını, T.C. kimlik numarasını ve tutulduğu birimi ekleyin.
2. Yakalanma tarihini ve saatini, biliyorsanız soruşturma numarasını yazın.
3. Başvuranın gözaltındaki kişiyle yakınlığını belirtin (eşi, annesi, kardeşi gibi); nüfus kaydı örneği varsa ekleyin.
4. Gözaltının neden zorunlu olmadığını somut olgularla anlatın: sabit adres, düzenli iş, kendiliğinden ifadeye gelme, sağlık durumu, delillerin zaten toplanmış olması.
5. Süre aşımı veya hak ihlali varsa saatleriyle yazın.
6. Sonuç kısmında kişinin derhâl serbest bırakılmasını, olmazsa hemen savcılıkta hazır bulundurulmasını isteyin.
7. Dilekçeyi adliyedeki nöbetçi sulh ceza hâkimliğine elden verin ve üzerine alındı kaydı düşürtün.

Avukat bu süreçte iki işi birden yürütür: gözaltındaki kişiyle görüşüp ifadeye hazırlar ve dilekçeyi verir. İfade sırasında avukatın yaptıklarını ayrı bir yazıda anlattım. Avukat tutacak durumda olmayan kişiye istemi hâlinde baro tarafından bir müdafi görevlendirilir; bunun yolunu barodan avukat istemek yazısında bulabilirsiniz.

Hâkim Ne Karar Verir? İtiraz Reddedilirse Ne Olur?

Sulh ceza hâkimi üç karardan birini verir: başvuruyu reddeder, kişinin serbest bırakılmasına karar verir ya da kişinin soruşturma evrakıyla birlikte derhâl savcılıkta hazır bulundurulmasını emreder. Dosyalarımda en sık gördüğüm sonuç üçüncüsüdür. Bu karar, savcının ifadeyi bekletmesine son verir ve çoğu dosyada kişi aynı gün ifadesini verip serbest kalır.

Serbest bırakma kararı derhâl uygulanır. Bu karar üzerine serbest kalan kişi, yakalamaya neden olan fiille ilgili yeni ve yeterli delil elde edilmedikçe ve savcı yeniden karar vermedikçe aynı nedenle bir daha yakalanamaz. Bu kural, kişinin kapıdan çıkar çıkmaz yeniden gözaltına alınmasını engeller.

Kanun bu kararın kesin olduğunu yazmadığından, ret kararına karşı da kararı öğrenmeden itibaren iki hafta içinde itiraz edilebilir; itirazı CMK 268/3-a uyarınca numara olarak izleyen sulh ceza hâkimliği inceler. Ne var ki gözaltı çoğu zaman bu itiraz incelenmeden biter. Bu yüzden ret kararının asıl değeri, ileride açılacak tazminat davasında ve bireysel başvuruda başvuru yolunun kullanıldığını göstermesidir. Gözaltı tutuklama talebiyle sonuçlanırsa yol değişir; tutuklama kararına itiraz yazısında bunu adım adım anlattım. Hâkim ve mahkeme kararlarına itirazın genel kurallarını ise ceza mahkemesi kararına itiraz yazısında bulabilirsiniz.

Gözaltına itiraz ile tutuklamaya itiraz arasındaki fark nedir?

Gözaltına karşı başvuru savcının ya da kolluk amirinin kararına karşı sulh ceza hâkimine yapılır ve hâkim 24 saat içinde karar verir. Tutuklamaya itiraz ise sulh ceza hâkiminin tutuklama kararına karşı yapılır, iki haftalık süreye tabidir ve itirazı yargı çevresindeki asliye ceza mahkemesi hâkimi inceler (CMK 268/3-b).

Gözaltı Bittikten Sonra Hangi Haklarınız Kalır?

Gözaltı hukuka aykırıysa, serbest kaldıktan sonra Devletten maddi ve manevi tazminat isteyebilirsiniz (CMK 141/1). Kanunda bu hakkı doğuran hâller tek tek sayılır: kanuni koşullar dışında yakalanmak, kanuni gözaltı süresi içinde hâkim önüne çıkarılmamak, yakalama nedeninin açıklanmaması, yakalamanın yakınlara bildirilmemesi ve başvuru imkânlarından yararlandırılmamak bunlardan bazılarıdır. Kanuna uygun gözaltına alındığınız hâlde sonradan kovuşturmaya yer olmadığına ya da beraatinize karar verilirse de tazminat hakkı doğar.

Tazminat istemi, kararın kesinleştiğinin size tebliğinden itibaren üç ay ve her hâlde kesinleşmeyi izleyen bir yıl içinde yapılmalıdır (CMK 142/1). Bu süre kısadır ve kaçırılırsa hak düşer. Başvurunun nereye yapılacağı tazminatın dayanağına göre değişir; ayrıntılar haksız tutuklama tazminatı yazısında.

Gözaltının kişi hürriyetini ihlal ettiğini düşünüyorsanız, iç hukuk yollarını tükettikten sonra 30 gün içinde Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapılabilir. Anayasa Mahkemesi, sona ermiş bir gözaltıyla ilgili şikâyetlerde kural olarak önce tazminat yolunun denenmesini bekler; bu yüzden iki yolu sırasıyla planlamak gerekir. Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yazısında şartları anlattım.

Gözaltına Alınmamak İçin Önceden Ne Yapılabilir?

Hakkınızda yakalama kararı veya ifade çağrısı olduğunu öğrendiyseniz, avukatınızla birlikte kendiliğinden savcılığa gitmek çoğu dosyada gözaltıyı gereksiz kılar. Kendiliğinden gelen bir kişi için “kaçma şüphesi” ve “zorunluluk” savunulması zorlaşır. Hakkınızda bir karar olup olmadığını aranıp aranmadığınızı öğrenme yazısında anlattığım yollarla kontrol edebilirsiniz.

Gözaltı sırasında da bazı adımlar sonucu değiştirir: susma hakkınızı kullanmak, avukatsız ifade vermemek, imzalamadan önce tutanağı okumak ve sağlık sorununuzu doktora söylemek. Yakınlarınız ise sizi arayıp bulmak ve avukatla görüşmenizi sağlamakla meşgul olur; gözaltındaki kişiyle kimin görüşebileceğini ayrı bir yazıda anlattım.

Yaşanmış Olaydan

Geçen yıl bir müvekkilin annesi sabah saatlerinde aradı. Oğlu, bir arkadaşının açtığı dolandırıcılık dosyasında banka hesabı kullanıldığı gerekçesiyle sabaha karşı evinden alınmıştı. Öğleden sonra hâlâ ifadesi alınmamıştı; şube, savcılığın yoğunluğu nedeniyle ifadenin ertesi gün alınacağını söylüyordu. Müvekkil düzenli bir işte çalışıyor, adresi belli ve sabıkasızdı; hesabıyla ilgili bütün banka kayıtları da dosyaya çoktan girmişti.

Önce şubeye gidip müvekkille görüştüm, ardından aynı saatte nöbetçi sulh ceza hâkimliğine dilekçe verdim. Dilekçede yakalanma saatini, sabit adresini, iş yeri belgesini ve delillerin zaten toplandığını yazdım; “toplu suç” gerekçesiyle süre uzatılacağı söylendiği için dosyada üç veya daha fazla şüpheli bulunmadığını ayrıca belirttim.

Hâkim serbest bırakma talebini kabul etmedi, ama müvekkilin soruşturma evrakıyla birlikte derhâl savcılıkta hazır bulundurulmasına karar verdi. Müvekkil iki saat içinde savcılığa çıkarıldı, ifadesi alındı ve hakkında herhangi bir tedbir istenmeden serbest bırakıldı. Dosya hâlâ soruşturma aşamasında; ama müvekkil ikinci geceyi nezarethanede geçirmedi.