Evime Polis Hangi Şartlarda Girebilir? Haklarınız Neler?

Kapıda Polis Var: İlk On Dakikada Ne Yapmalısınız?

Önce sakin olun. Kapıyı açmadan kimlik sorun, gerekirse kapı gözünden rozet ve kimlik kartını inceleyin. Sivil giyimli kişiler için kimlik göstermelerini istemek hakkınızdır. Ardından tek bir soru sorun: elinizde arama kararı var mı, yoksa savcı emriyle mi geldiniz?

Kararı size okumaları için ısrar edin. CMK 119/2’ye göre karar veya emirde aramanın nedeni olan fiil, aranacak yerin adresi ve kararın geçerli olduğu süre açıkça gösterilir. Adres yanlışsa, süre dolmuşsa ya da belge başka bir kişiye aitse bunu yüksek sesle söyleyin ve mümkünse not alın.

Kural Olarak Konut Aramasında Hâkim Kararı Şart

Konut, işyeri ve kamuya açık olmayan kapalı alanlar kanunda özel olarak korunur. Sokakta üst araması için kolluk amirinin yazılı emri yeterliyken, evinize girmek için bu yetmez. Kanun burada bilinçli bir ayrım yapmıştır.

CMK 119/1: (1) Hâkim kararı üzerine veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının, Cumhuriyet savcısına ulaşılamadığı hallerde ise kolluk amirinin yazılı emri ile kolluk görevlileri arama yapabilirler. Ancak, konutta, işyerinde ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda arama, hâkim kararı veya gecikmesinde sakınca bulunan hallerde Cumhuriyet savcısının yazılı emri ile yapılabilir. Kolluk amirinin yazılı emri ile yapılan arama sonuçları Cumhuriyet Başsavcılığına derhal bildirilir.

Aramanın bir de maddi şartı var. CMK 116/1’e göre şüphelinin yakalanabileceği veya suç delillerinin bulunabileceği konusunda makul şüphe aranır. Makul şüphe, somut olguya dayanan bir şüphedir; “böyle söylentiler var” demek yetmez. İsimsiz bir ihbar tek başına genellikle makul şüphe sayılmaz, ihbarın başka bir bulguyla desteklenmesi beklenir.

Ev sizin değil de şüphelinin akrabası, arkadaşı ya da kiracısıysa durum değişir. CMK 117 üçüncü kişilerin konutunda aramayı ayrı düzenler ve şartı ağırlaştırır.

CMK 117/2: (2) Bu hâllerde aramanın yapılması, aranılan kişinin veya suçun delillerinin belirtilen yerlerde bulunduğunun kabul edilebilmesine olanak sağlayan olayların varlığına bağlıdır.

Hâkim Kararı Olmadan Girilebilen Haller: Gecikmesinde Sakınca ve Suçüstü

Uygulamada en çok tartışılan nokta burasıdır. Gecikmesinde sakınca bulunan hal, hâkimden karar alınana kadar delilin yok edilmesi ya da şüphelinin kaçması riskinin somut olarak bulunmasıdır. Böyle bir durumda savcı yazılı emirle arama yaptırabilir. Ancak bu emrin de yazılı olması gerekir; telefonla sözlü talimat aldığını söyleyen kolluğun konuta girmesi usule aykırıdır.

Suçüstü hali ise farklı bir başlıktır. CMK 90/1 uyarınca kişiye suçu işlerken rastlanması ya da suçüstü bir fiilden izlenen kişinin kaçma ihtimalinin bulunması halinde herkes yakalama yapabilir. Bir kişi kovalanırken evine giriyorsa kolluk peşinden girebilir. CMK 117/3 bu noktada açık: şüphelinin izlendiği sırada girdiği yerler için üçüncü kişi sınırlaması işlemez.

Gece Vakti Evinize Girilebilir mi?

Kanunun kural olarak koyduğu yasak nettir.

CMK 118/1: (1) Konutta, işyerinde veya diğer kapalı yerlerde gece vaktinde arama yapılamaz.

Gece vakti, güneşin batmasından bir saat sonra başlayıp doğmasından bir saat önceye kadar süren zaman dilimidir. Yani mevsime göre değişir; kışın akşam altı gece sayılabilirken yazın aynı saat gündüzdür. Bu ayrım tutanaklarda sık sık atlanır ve savunmada işe yarar.

Ancak yasağın istisnaları var. CMK 118/2 suçüstü, gecikmesinde sakınca bulunan haller ile firar eden ya da tutuklu veya hükümlünün tekrar yakalanması amacıyla yapılan aramaları bu yasağın dışında tutar. Pratikte uyuşturucu ve organize suç dosyalarında sabaha karşı yapılan operasyonların dayanağı budur. Bu durumda sorulacak soru, gece girilip girilemeyeceği değil, istisnanın gerçekten var olup olmadığıdır.

Arama Sırasında Kimler Bulunmak Zorunda ve Neler Talep Edebilirsiniz?

Savcı arama sırasında bizzat hazır değilse, kanun bir güvence getirir. CMK 119/4’e göre konutta, işyerinde veya diğer kapalı yerlerde arama yapılabilmesi için ihtiyar heyetinden ya da komşulardan iki kişi bulundurulur. Bu kişiler olmadan yapılan konut aramaları, uygulamada en sık bozulma sebeplerinden biridir. Kim geldiyse adlarını ve gerçekten orada durup durmadıklarını aklınızda tutun.

Siz de aramada hazır bulunabilirsiniz. Evde değilseniz temsilciniz, ayırt etme gücüne sahip bir yakınınız, birlikte oturduğunuz biri veya komşunuz bulundurulur. Avukatınızın gelmesine engel olunamayacağı da CMK 120/3’te açıkça yazılıdır.

Arama bittiğinde belge isteyin. CMK 121’e göre talep ederseniz aramanın hangi maddeye göre yapıldığını gösteren bir belge, el konulan eşyanın listesini içeren bir defter ve şüpheyi haklı kılan bir şey bulunamamışsa bunu belirten belge verilir. Eşya el konulmuşsa mülkiyete ilişkin itirazınız da tutanağa geçer. Ayrıca CMK 127/3 uyarınca hâkim kararı olmadan yapılan el koyma yirmi dört saat içinde hâkim onayına sunulur.

Hukuka Aykırı Aramada Bulunan Delilin Akıbeti

Anayasa ve CMK, hukuka aykırı yolla elde edilen delillerin hükme esas alınamayacağını söyler. Bu, ceza yargılamasının en sert kurallarından biridir. Karar olmadan girilen evde bulunan uyuşturucu ya da silah, tek başına mahkumiyetin dayanağı yapılamaz.

Yargıtay’ın yerleşik uygulamasında konut araması bakımından ölçü katıdır. Yazılı emrin bulunmaması, savcıya ulaşılabilecekken kolluk amirinin emriyle hareket edilmesi, iki komşunun hazır bulundurulmaması gibi eksiklikler delili sakatlar. Sonradan alınan hâkim onayı, baştaki eksikliği her zaman gidermez.

Ama bir uyarı yapmam gerekiyor. Aramada bulunan madde dışında ayrı ve bağımsız deliller varsa, örneğin iletişimin denetlenmesi kayıtları ya da başka tanık beyanları dosyaya girmişse, mahkumiyet bunlara dayanabilir. Bu nedenle savunma sadece “arama usulsüzdü” demekle bitmez; her delilin kaynağı ayrı ayrı incelenir.

Usulsüz Aramada Şikâyet ve Tazminat Yolları

İlk yol ceza soruşturmasıdır. Yetkisiz ve kararsız şekilde konuta girilmesi, TCK 116’da düzenlenen konut dokunulmazlığının ihlali suçunu gündeme getirir. Kamu görevlisi eliyle işlenmesi halinde TCK 119/1 gereği ceza artırılır. Bu tür şikâyetlerde Cumhuriyet Başsavcılığına dilekçe verirsiniz; kolluk görevlileri hakkında soruşturma izni prosedürü işleyebilir.

İkinci yol idari şikâyettir. İlgili emniyet veya jandarma birimine, kaymakamlığa ve valiliğe disiplin şikâyetinde bulunabilirsiniz. Kamu Denetçiliği Kurumu’na başvuru da mümkündür. Bu yollar ceza şikâyetinin yerini tutmaz, yanında yürür.

Üçüncü yol tazminattır. Usulsüz arama sırasında haksız yakalanmış ya da gözaltına alınmışsanız, CMK’nın koruma tedbirleri nedeniyle tazminat hükümlerine dayanarak ağır ceza mahkemesinden tazminat isteyebilirsiniz. İç hukuk yolları tükendikten sonra Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuru da açıktır. Süreler kısa işlediği için bu başvuruları oluruna bırakmayın.

Yaşanmış Olaydan

Birkaç yıl önce bana gelen bir dosyada, sabaha karşı beşe doğru üç kişilik bir ekip kapıyı çalmış. “Uyuşturucu ihbarı var” demişler, müvekkil kapıyı açmış, ekip içeri girip yaklaşık kırk dakika arama yapmış. Yazılı bir karar gösterilmemiş. Salonda bulunan bir miktar madde nedeniyle müvekkil gözaltına alınmış, tutanağı da o telaşla, ne yazdığını okumadan imzalamış. Bana geldiğinde en çok üzüldüğü şey imzasıydı.

İlk yaptığım iş dosyayı baştan sona okumak oldu. Arama tutanağında iki komşunun imzası vardı; ancak müvekkil o gece hiç kimsenin gelmediğini söylüyordu. Apartmanın giriş kamerası kayıtlarını ve iki dairenin sakinlerinin beyanını istedik. Kayıtlarda ekip dışında kimsenin binaya girmediği görüldü. Ayrıca savcının yazılı emrinin arama saatinden sonra düzenlendiği, evrak üzerindeki saatten anlaşılıyordu. Bu iki noktayı ayrıntılı bir dilekçeyle mahkemenin önüne koyduk.

Yargılama sırasında imza atan komşulardan biri, tutanağı ertesi gün karakolda imzaladığını kabul etti. Mahkeme, konut aramasının kanunun aradığı usule uyulmadan yapıldığını ve elde edilen maddenin hükme esas alınamayacağını kabul etti. Müvekkil beraat etti. O dosyadan çıkardığım ders şu: imza atmak her şeyi bitirmiyor, ama tutanağa şerh düşülmüş olsaydı süreç aylar önce kapanırdı.