Kusur yeteneği
Bir kişinin cezalandırılması için fiili işlemiş olması yetmez; o fiil nedeniyle kınanabilir olması da gerekir. Bunun ön şartı kusur yeteneğidir: kişi ne yaptığını ve bunun hukuken ne anlama geldiğini algılayabilmeli, davranışını bu algıya göre yönlendirebilmelidir. Kanun bu yeteneği ortadan kaldıran ya da azaltan durumları tek tek sayar.
Kanundaki yeri
TCK 31 yaş küçüklüğünü düzenler: 12 yaşını doldurmamış çocukların ceza sorumluluğu yoktur; 12–15 yaş arasındakilerde algılama ve yönlendirme yeteneğinin bulunup bulunmadığı ayrıca araştırılır; 15–18 yaş arasındakiler ise indirimli cezayla sorumludur. TCK 32 akıl hastalığını, TCK 33 sağır ve dilsizliği, TCK 34 geçici nedenleri ve irade dışı alınan alkol veya uyuşturucuyu düzenler. Yeteneği tamamen ortadan kaldıran hâllerde ceza verilmez, gerekirse güvenlik tedbiri uygulanır; yalnız azaltan hâllerde ise ceza indirilir.
Uygulamada ne anlama gelir
Dosyada bu konu çoğunlukla sanığın akıl sağlığı ya da olay anındaki yaşı tartışıldığında çıkar. Mahkeme bu konuda kendi kanaatiyle karar vermez; hastane veya Adli Tıp Kurumu raporu ister. Yetenek tamamen yoksa mahkeme kusurun bulunmaması nedeniyle ceza verilmesine yer olmadığı kararı verir (CMK 223/3-a); bu karar beraat değildir.
Yaş küçüklüğü kuralları 18 Ağustos 2026 tarihli 7593 sayılı Kanun ile değişti; bu tarihten önce işlenen suçlarda lehe olan eski hüküm uygulanır. Oranların ayrıntısı için yaş küçüklüğünde ceza indirimi yazısına bakabilirsiniz.
Örnek
Ağır bir psikiyatrik hastalığı olan bir kişi, kriz sırasında komşusunun camlarını kırar ve mala zarar vermekten yargılanır. Mahkeme sanığı Adli Tıp Kurumuna sevk eder. Rapor, sanığın olay anında fiilinin anlamını algılayamadığını gösterir. Mahkeme ceza vermez; bunun yerine sanık hakkında akıl hastalarına özgü güvenlik tedbirine hükmeder (TCK 32/1).
Sık karıştırılan
Kusur yeteneği, kast ile karıştırılır. Kast, kişinin o anda neyi bilip istediğini gösterir. Kusur yeteneği ise kişinin genel olarak bilme ve isteme yeteneğine sahip olup olmadığını gösterir. Kusur yeteneği olmayan kişi fiili bilerek yapmış görünse bile cezalandırılamaz.
Sık sorulan sorular
Kusur yeteneği ile hukuka uygunluk nedeni arasındaki fark nedir?
Hukuka uygunluk nedeninde, örneğin meşru savunmada, fiil hukuka uygundur ve kimse sorumlu tutulmaz. Kusur yeteneği yoksa fiil yine hukuka aykırıdır ama fail kınanamaz; bu yüzden güvenlik tedbiri ve hukuki tazminat gündeme gelebilir.
Cezai ehliyet ile kusur yeteneği aynı şey mi?
Evet, ikisi aynı kavramı anlatır. Gündelik dilde “cezai ehliyet”, bugünkü ceza hukukunda ise “kusur yeteneği” ya da “isnat yeteneği” denir.
Alkollüyken işlenen suçta ceza indirilir mi?
Hayır. Kendi isteğinizle aldığınız alkol veya uyuşturucu cezayı ortadan kaldırmaz ve indirmez (TCK 34/2). Yalnız irade dışı, örneğin habersizce içirilen madde etkisiyle işlenen fiilde ceza verilmeyebilir (TCK 34/1).
Akıl hastalığı raporu olan kişi hiç ceza almaz mı?
Her zaman değil. Yönlendirme yeteneği yalnız azalmışsa ceza indirilir: ağırlaştırılmış müebbet yerine 25 yıl, müebbet yerine 20 yıl verilir, diğer cezalar altıda bire kadar indirilebilir (TCK 32/2).
Bu terim sizin dosyanızda mı geçiyor?
Tanım genel bilgi verir; sizin olayınızda ne anlama geldiğini birlikte değerlendirelim.