Zor Kullanma Yetkisini Aşma (Polis Şiddeti): TCK 256

Polis Ne Zaman ve Ne Kadar Zor Kullanabilir?

Polis yalnız direnişle karşılaştığında ve direnişi kıracak ölçüde zor kullanabilir (PVSK 16). Zor kademeli artar: önce bedenî kuvvet, sonra kelepçe, cop, biber gazı gibi maddi güç, en son şartları varsa silah. Kanun kural olarak önceden ihtar ister; direnişin niteliği gerektiriyorsa ihtarsız da zor kullanılabilir.

Ölçünün çıkış noktası direniştir. Direniş bittiği anda zor kullanma yetkisi de biter. Kelepçelenmiş, yere yatırılmış veya teslim olmuş birine vurmak “direnişi kırmak” değildir. Dosyalarda en sık gördüğüm tablo, yakalamanın ilk saniyelerindeki kuvvet değil, kişi etkisiz hâle geldikten sonra devam eden darptır.

Silah kullanma ayrıca sınırlıdır. PVSK 16’ya göre polis meşru savunmada, başka yolla kırılamayan direnişte ve hakkında yakalama, gözaltı veya tutuklama kararı olan ya da suçüstü hâlindeki kişiyi yakalamak için silah kullanabilir. Kaçan kişiye önce “dur” çağrısı yapılır, sonra uyarı atışı, ancak bunlara rağmen kaçmakta ısrar ederse yakalamayı sağlayacak ölçüde ateş edilebilir. Kaçan araca hedef gözetmeden ateş açmak bu ölçünün içinde değildir.

Yetki sınırları içinde kalan polise ceza verilmez; TCK 24/1’e göre kanunun hükmünü yerine getiren kimse sorumlu olmaz. Bu yüzden her ceza dosyasında ilk tartışılan soru, ortada bir direniş olup olmadığı ve kullanılan gücün o direnişle orantılı olup olmadığıdır.

Sınır Aşılınca Hangi Suç Oluşur: 256, 86, 94 ve 96 Farkı

Zor kullanma sırasında ölçü aşılırsa TCK 256 yollamasıyla kasten yaralama, kişiyi aşağılamaya veya acı çektirmeye yönelik davranışlarda işkence (TCK 94) ya da eziyet (TCK 96) oluşur. Ayrımı fiilin amacı ve süresi belirler; ceza farkı çok büyüktür.

TCK 256/1: (1) Zor kullanma yetkisine sahip kamu görevlisinin, görevini yaptığı sırada, kişilere karşı görevinin gerektirdiği ölçünün dışında kuvvet kullanması halinde, kasten yaralama suçuna ilişkin hükümler uygulanır.

Kanun metinleri https://mevzuat.gov.tr/ adresinden alınmaktadır.

TCK 256’nın şartı, polisin gerçekten bir görev yaparken ve zor kullanma yetkisinin söz konusu olduğu bir anda kuvvet kullanmasıdır. Görevle hiç ilgisi olmayan bir kavgada polis de sıradan kişi gibi TCK 86’dan, yani kasten yaralama hükümlerinden yargılanır. Görev sırasında ama direniş yokken, sırf cezalandırmak, ifade almak veya aşağılamak için yapılan şiddet ise işkence ve kötü muamele kapsamına girer.

TCK 94/1: (1) Bir kişiye karşı insan onuruyla bağdaşmayan ve bedensel veya ruhsal yönden acı çekmesine, algılama veya irade yeteneğinin etkilenmesine, aşağılanmasına yol açacak davranışları gerçekleştiren kamu görevlisi hakkında üç yıldan oniki yıla kadar hapis cezasına hükmolunur. Suçun kadına karşı işlenmesi hâlinde cezanın alt sınırı beş yıldan az olamaz.

Pratikte savcı çoğu dosyayı TCK 256 olarak açar. Mağdur tarafın işi, şiddetin direnişle ilgisi olmadığını, süresini ve aşağılayıcı niteliğini delille göstermektir; işkence veya eziyet niteliği ancak böyle tartışılır.

Gözaltı Dışında Polis Şiddeti: Sokakta, Eylemde, Yakalamada

Gözaltına alınmadan, sokakta kimlik kontrolünde, trafik durdurmasında, gösteride veya yakalama sırasında uğranan şiddet de aynı kurallara tabidir. Fark, olayın tanıklı ve kameralı bir yerde geçmesidir; bu da delil açısından avantajdır.

Gözaltı ve nezarethane içinde yaşanan kötü muameleyi, ilk saatlerde ne yapılacağını ve kötü muameleyle alınan ifadenin durumunu gözaltında kötü muamele yazısında ayrıntılı anlattım. Burada sokak ve yakalama anına odaklanıyorum.

Gösterilerde toplu müdahalede zorun derecesini ve kullanılacak aracı müdahale eden kuvvetin amiri belirler (PVSK 16). Bu, biber gazı veya tazyikli suyun kullanılmasını kendiliğinden hukuka uygun yapmaz. Dağılmış, kaçan veya yerde duran bir kişiye yakın mesafeden gaz sıkmak, cop vurmak ayrı ayrı değerlendirilir. Yakalama sırasında kelepçenin aşırı sıkılması, kafanın araca vurulması, yere yatırılan kişinin sırtına uzun süre basılması dosyalarda sık karşılaşılan fiillerdir.

Polis Şiddetinde Delil: Rapor, Kamera, Tanık

Polis şiddeti dosyasının kaderini üç delil belirler: aynı gün alınan adli rapor, olay anının kamera kaydı ve bağımsız tanık. Bunlardan biri eksikse dosya çoğu zaman “yeterli delil yok” gerekçesiyle takipsizlikle biter.

Adli rapor nasıl alınır?

Olaydan sonra en kısa sürede bir hastanenin acil servisine gidin ve doktora yaralanmanın polis müdahalesiyle oluştuğunu açıkça söyleyin. Bu hâlde düzenlenen belge adli rapor niteliğindedir. Gözaltından çıkış raporu tek başına yeterli olmayabilir; sonradan ortaya çıkan morluk ve ağrı için ayrıca muayene olun. Yaraların tarihli fotoğraflarını çekin. Kemik kırığı veya kalıcı iz şüphesi varsa kesin rapor için adli tıp birimine sevk isteyin; raporda yazan derecenin cezaya etkisini basit tıbbi müdahale yazısında anlattım.

Kamera ve telefon kayıtları

Belediye ve emniyet kameraları, işyeri kameraları ve polis aracı kayıtları belirli süre sonra silinir veya üzerine yazılır. Şikâyet dilekçesinde olay yerini, saatini ve hangi kameraların olabileceğini yazın; savcılıktan kayıtların derhal istenmesini talep edin. Mağdur soruşturmada delillerin toplanmasını isteme hakkına sahiptir (CMK 234/1-a). Olayı çeken birinin telefonundaki ham video, kurgulanmış sosyal medya paylaşımından daha değerlidir; orijinal dosyayı tarih bilgisiyle saklayın.

Tanık ve teşhis

Polisin adını bilmeniz gerekmez. Olay saati, yeri, ekip aracının plakası ve görev kayıtlarıyla müdahale eden ekip belirlenebilir. Savcılık teşhis yaptırır. Yargıtay, teşhis tutanağı, kamera kaydı ve anlatımla uyumlu adli raporlar bulunan dosyada savcının takipsizlik veremeyeceğini, delillerin mahkemece değerlendirilmesi için dava açılması gerektiğini kabul ediyor.

Polis Hakkında Şikâyet: İzin Gerekir mi, Süre Ne Kadar?

Hayır, bu suçlarda 4483 sayılı Kanun’daki soruşturma izni beklenmez; savcı polis hakkında doğrudan soruşturma yapar. Şikâyeti Cumhuriyet başsavcılığına yapın; karakola değil.

4483 sayılı Kanun, memurların görevleri sebebiyle işledikleri suçlarda soruşturma için izin ister. Ancak aynı Kanun’un 2. maddesi, eski Türk Ceza Kanunu’ndaki işkence ve kötü muamele suçlarını bu sistemin dışında tutar; uygulamada bu istisna yeni Kanun’daki karşılıkları olan işkence, eziyet ve zor kullanma yetkisini aşma suçlarına uygulanır. Ayrıca CMK 161/5, adli görevleri sırasında kötüye kullanma veya ihmali görülen kolluk görevlileri hakkında savcının doğrudan soruşturacağını söyler; sokakta, gösteride veya kimlik kontrolünde yaşanan şiddette ise dayanak 4483’teki bu istisnadır.

Süreye dikkat edin. Basit yaralamada şikâyet şartının bulunup bulunmadığı uygulamada tartışılabildiği için, fiili ve faili öğrendiğiniz günden itibaren 6 ay içinde (TCK 73/1) şikâyetçi olmanız gerekir; beklemek hem delilleri kaybettirir hem süre riski yaratır. Bilgi için ayrıca darp edildim ne yapmalıyım yazısına bakabilirsiniz.

Savcı kovuşturmaya yer olmadığına karar verirse, kararın tebliğinden itibaren iki hafta içinde ağır ceza merkezindeki sulh ceza hâkimliğine itiraz edersiniz (CMK 173/1). İtiraz dilekçesinde toplanmayan delilleri (kamera, tanık, ikinci rapor) tek tek gösterin.

Şikâyet Edersem Bana Karşı Dava Açılır mı?

Açılabilir; polis şiddeti dosyalarının çoğunda şikâyetçi hakkında da görevi yaptırmamak için direnme (TCK 265) veya kamu görevlisine hakaret suçlaması bulunur. Bu karşı dosya çoğu zaman olay tutanağına dayanır ve tutanak, müdahaleyi yapan ekip tarafından yazılır.

Karşı suçlamanın cezası ve savunması için polise mukavemet yazısına bakın. Burada önemli olan, iki dosyanın birbirine bağlı olmasıdır: sizin direnişiniz yoksa polisin zor kullanmasının da dayanağı yoktur. Bu yüzden ifadenizde direnme suçlamasına cevap verirken şiddeti de ayrıntılı anlatın, raporlarınızı ve kayıtlarınızı iki dosyaya da sunun. Hukuka aykırı bir müdahaleye karşı koymanın direnme suçunu oluşturup oluşturmadığı ise o dosyada ayrıca tartışılır.

Suçlanan Polis Memuruysanız: Savunma ve Meslek Riski

Polis memuru için savunmanın merkezi, direnişin varlığı, kademeli zor kullanımı ve kullanılan gücün o anki tehlikeyle orantısıdır. İhtar yapıldığını, önce bedenî kuvvet denendiğini ve kişinin etkisiz hâle gelince müdahalenin bittiğini gösteren kayıtlar savunmayı taşır.

Polise yönelik gerçek bir saldırı varsa PVSK 16 meşru savunma hükümlerine yollama yapar; bu durumda TCK 25 tartışılır. Yine de saldırı bittikten sonra yapılan müdahale meşru savunma sayılmaz. Yargıtay, “dur” ihtarına uymayan araca uyarı atışından sonra rastgele ateş açılıp sürücünün öldüğü olayda, kullanılan gücün amaçla orantılı olmadığını ve sınırın aşıldığını kabul ediyor.

Mahkûmiyet meslek açısından da sonuç doğurur. Kasıtlı suçtan bir yıl veya daha fazla hapis, memuriyete engel olabilir (657 sayılı Kanun 48/A-5); ayrıntı memuriyete engel suçlar yazısında. Ceza 2 yıl veya altında kalırsa hükmün açıklanmasının geri bırakılması mümkündür. Disiplin soruşturması ceza dosyasından bağımsız yürür.

Tazminat: Devlete mi, Polise mi Dava Açılır?

Polis şiddetinden doğan zarar için tazminat davası kural olarak polise değil, idareye karşı idare mahkemesinde açılır. Ceza davasında tazminat istenmez; ceza dosyası yalnız suçun tespitine yarar.

Ceza dosyasındaki raporlar, kamera kayıtları ve mahkûmiyet kararı tazminat davasında güçlü delildir. Dava süresi, idareye başvuru ve kişisel kusur meselesi idare hukukunun konusudur. Ceza yolunu tükettikten sonra hak arama yolları için Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru da gündeme gelebilir; işkence yasağı ihlallerinde etkili soruşturma yapılmaması ayrı bir ihlal sebebidir.

Yaşanmış Olaydan

Bir süre önce üniversite öğrencisi bir genç, bir gece gösterinin dağılmasından sonra eve dönerken ara sokakta durdurulduğunu, kimliğini gösterdiği hâlde yere yatırılıp kelepçelendiğini ve kelepçeliyken tekmelendiğini anlatarak bana geldi. Aynı gece hastaneden rapor almış, kaburgasında ezilme ve yüzünde morluk tespit edilmişti. Kendisi hakkında da polise direnme suçlamasıyla tutanak tutulmuştu.

Ertesi gün savcılığa şikâyet dilekçesi verdim; sokağın başındaki iki işyerinin kamerasını ve ekip aracının görev kaydını adıyla yazıp derhal istenmesini talep ettim. İşyerlerinden birinin kaydı alındı: görüntüde gencin kelepçelendikten sonra en az iki kez tekmelendiği görülüyordu. Diğer kayıt silinmişti. Adli tıp raporu yaralanmanın basit tıbbi müdahaleyle giderilebileceğini söyledi.

Savcılık iki polis memuru hakkında TCK 256 yollamasıyla kasten yaralamadan dava açtı; gencin direnme dosyası ise kamera kaydı nedeniyle beraatle sonuçlandı. Polis memurlarından biri hakkında hükmün açıklanması geri bırakıldı, diğeri teşhis edilemediği için beraat etti. İşkence nitelendirmesi kabul görmedi. Bu dosyada sonucu belirleyen, ilk 48 saatte istenen kamera kaydıydı.

Yargıtay Kararları

Yargıtay 8. Ceza Dairesi, 29.05.2025 tarihli, 2024/19575 E., 2025/4394 K.

Polis memurlarının bir odada tartıştıkları kişiyi darp ettiği iddiasıyla yapılan şikâyette savcılık, zor kullanma sınırının aşıldığına dair yeterli delil bulunmadığı gerekçesiyle kovuşturmaya yer olmadığına karar vermiş, sulh ceza hâkimliği de itirazı reddetmişti. Kanun yararına bozma istemini inceleyen Yargıtay, şikâyetçinin polisleri teşhis ettiğini, kamera kayıtları bulunduğunu ve iki adli raporun anlatımla uyumlu yaralanmayı gösterdiğini belirterek dava açmak için yeterli şüphenin oluştuğuna ve itirazın kabul edilmesi gerektiğine karar verdi. Teşhis, kamera ve rapor bir araya geldiğinde takipsizlik kararına karşı bu karar kullanılabilir.

… şikayetçinin yaralanmasına ilişkin anlatılan öykü ile uyumlu yaralanmaların olduğu ve basit tıbbi müdahaleyle giderilebilecek ölçüde yaralandığının tespit edilmiş olması dikkate alınarak, şüpheliler hakkında zor kullanma yetkisine ilişkin sınırın aşılması suretiyle kasten yaralama suçundan kamu davası açılması için yeterli şüphenin oluştuğu anlaşılmakla …

↑ Metne dön

Yargıtay 8. Ceza Dairesi, 22.12.2025 tarihli, 2025/2694 E., 2025/11063 K.

Silahlı şahıs ihbarı üzerine olay yerine giden polisler, “dur” ihtarına uymayıp polis araçlarına çarparak kaçan araca önce havaya, sonra rastgele ateş açmış, sürücü sırtına ve başına isabet eden mermilerle ölmüştü. Polisler zor kullanma yetkisinin sınırını aşma yoluyla yaralama sonucu ölüme neden olmaktan mahkûm edildi. Yargıtay, lastiklere ateş etmek yerine rastgele ateş edildiğini, kullanılan gücün amaçla orantılı olmadığını, kovalamaca sırasında polislere yönelmiş bir saldırı bulunmadığı için meşru savunmanın da uygulanamayacağını belirterek hükmü onadı. Kaçan bir araç, hedef gözetmeden ateş açmayı haklı kılmaz.

… sanıkların havaya ikaz ateşi açtıktan sonra aracın lastiklerine veya alt kısımlarına ateş etmek yerine rastgele ateş ettikleri, olay yerinden 18 adet kovanın ele geçirildiği; maktulün vücuduna isabet eden mermilerin sayısı ve yerleri ile üç adet merminin öldürücü nitelikte olup sırt ve baş bölgelerine isabet ettiği, sanıkların sayısı ve sahip oldukları silahlar birlikte değerlendirildiğinde; kullanılan zorun, güç ve hedeflenen amacın gerçekleştirilmesi için orantılı olmadığı, sanıkların eyleminin zor kullanma yetkisine ilişkin sınırları aştığı anlaşılmış …

↑ Metne dön

Polisin yetki sınırı içinde kalan müdahalesi görevin ifası kapsamında hukuka uygundur; sözlükte açıkladım.