Bedelsiz Senedi Kullanma Cezası: Ödenen Senet İcraya Konursa

Bedelsiz Senedi Kullanma Cezası Ne Kadar?

TCK 156’ya göre ceza 6 aydan 2 yıla kadar hapis ve adli para cezasıdır; hâkim ikisine birlikte hükmeder. Maddede adli para cezasının gün sayısı yazmadığı için genel kural uygulanır: 5 günden 730 güne kadar, bir günü 100 ile 500 TL arasında (TCK 52/1, 52/2).

Madde tek fıkradan oluşur:

TCK 156/1: (1) Bedelsiz kalmış bir senedi kullanan kimseye, şikayet üzerine, altı aydan iki yıla kadar hapis ve adlî para cezası verilir.

DİKKAT: Kanun metinleri https://mevzuat.gov.tr/ adresinden alınmaktadır.

Kanun “bedelsiz kalmış” der; senedin bir zamanlar gerçek bir borca dayanması, sonra bu borcun ödenmesi ya da sona ermesiyle değerini yitirmesi gerekir. Suç senedin kullanılmasıyla tamamlanır; senedi çekmecede tutmak tek başına suç değildir. Fail, senedin bedelsiz kaldığını bilerek hareket etmelidir; bu suç taksirle işlenmez.

Hangi Senet “Bedelsiz Kalmış” Sayılır?

Bedelsiz kalmış senet, dayandığı borç ödendiği veya sona erdiği hâlde alacaklının elinde kalan senettir. Bono, çek ya da adi borç senedi olması sonucu değiştirmez; uygulamada en çok bonoyla karşılaşırım.

Tipik örnekler şunlardır: borç havaleyle ya da elden ödendiği hâlde senedin iade edilmemesi, taksitli satışta son taksit de ödendiği hâlde senetlerin geri verilmemesi, kira veya iş ilişkisi biterken teminat olarak verilen senedin alıkonulması. Senedi icraya koyan kişi çoğu zaman ödemeyi “başka bir borca saydım” diye savunur. O zaman ödemenin hangi senede ait olduğu tartışılır; ödeme belgesinde senedin vadesi ve tutarı yazmalıdır.

Kısmen ödenmiş senedin tamamı için takip

Senedin bir kısmı ödendiği hâlde tamamı için takip yapılırsa, ödenen kısım bakımından senet bedelsiz kalmıştır. Uygulamada kısmi ödemeyi düşmeden yapılan takip bu suçu oluşturabilir. Takibi ödenmemiş kalan tutarla sınırlı tutan alacaklı ise suç işlemiş olmaz.

Teminat senedi icraya konursa

Teminat senedi, ileride doğabilecek bir zarar veya borç için verilir; güvence altına alınan ilişki borç doğmadan sona ererse senet bedelsiz kalır. İşverenin işten ayrılan işçiden aldığı teminat senedini, kiraya verenin borcu olmayan eski kiracının senedini icraya koyması en sık örneklerdir. Teminat senedine dayanan alacaklı, gerçekten bir zarar doğduğunu ve tutarını ispat etmek zorundadır; zarar yokken senet tutarının tamamını istemek, senedi bedelsiz kullanmak anlamına gelebilir. Teminat senedini ilişki sürerken amacı dışında başkasına devretmek ise güveni kötüye kullanma olarak da tartışılır.

Baştan bedelsiz verilen senet ve boş senet

Hiçbir borç doğmadan verilen senet, örneğin “iş olursa ödersin” diye imzalatılan bono, teknik olarak “bedelsiz kalmış” değil, baştan bedelsizdir ve TCK 156’nın kapsamı tartışmalıdır. Senet hile ile imzalatıldıysa dolandırıcılık gündeme gelir. Boş bir kâğıda attığınız imzanın üzerine sonradan tutar yazıldıysa ayrı bir suç vardır: açığa imzanın kötüye kullanılması (TCK 209/1), 3 aydan 1 yıla kadar hapis ve şikâyete bağlı. Boş senet konusunu ayrı bir yazıda ele alacağım.

Senedi “Kullanmak” Ne Demek: İcra, Dava ve Ciro

Senedi kullanmak, onu alacak hakkını ileri sürmek için bir işleme konu etmektir ve uygulamada en sık hâli icra takibidir. Bedelsiz senede dayanarak dava açmak, senedi tahsil için bankaya vermek veya ödendiğini bilerek başkasına ciro etmek de kullanmadır.

Suç kullanma fiiliyle tamamlanır; takibin sonuçlanması ya da paranın tahsil edilmesi gerekmez. Takip açıldığı gün suç işlenmiş olur, şikâyet süresi ise takipten haberdar olduğunuz gün başlar. Takip başladıktan sonra yapılan ödeme kural olarak takibi suç hâline getirmez, çünkü takip açıldığında senet henüz bedelliydi. Takip kesinleştikten sonra ödediyseniz ve alacaklı takibi kapatmıyorsa, noter tasdikli veya imzası kabul edilen bir ödeme belgesiyle icra mahkemesinden takibin iptalini isteyebilirsiniz (İİK 71).

Senet başkasına ciro edildiyse yine ödemek zorunda mısınız?

Ödediğiniz bono başkasına ciro edildiyse, iyi niyetli yeni hamile karşı “ben bu borcu ödedim” diyemeyebilirsiniz. Türk Ticaret Kanunu’na göre borçlu, önceki hamille arasındaki ilişkiye dayanan savunmaları senedi iyi niyetle edinen hamile karşı ileri süremez; meğer ki hamil senedi bilerek borçlunun zararına edinmiş olsun (TTK 687, bonoda TTK 778 yollamasıyla). Bu durumda yeni hamile ödemek zorunda kalabilir, ödediğiniz parayı senedi ciro eden eski alacaklıdan geri istersiniz. Senedin ödendiğini bilerek ciro eden kişi bakımından TCK 156 uygulanabilir. Senedi iyi niyetle alıp takibe koyan hamil ise bedelsizlikten haberi olmadığı için suç işlemiş olmaz.

Ödenmiş Senetle İcra Takibi Başladı: İlk 5 Günde Ne Yapmalısınız?

Bono veya çekle başlatılan takipte ödeme emrinin tebliğinden itibaren 5 gün içinde icra mahkemesine dilekçeyle borca itiraz etmelisiniz (İİK 168/5). Adi senette süre 7 gündür ve itiraz icra dairesine yapılır (İİK 62).

Bonoya dayalı takipte icra mahkemesi, ödemenin resmi bir belgeyle veya imzası alacaklı tarafından kabul edilen bir belgeyle ispatı hâlinde itirazı kabul eder (İİK 169/a). İtiraz, satış dışındaki takip işlemlerini kendiliğinden durdurmaz. Mahkeme belgelerinizi ciddi bulursa takibin geçici olarak durdurulmasına karar verebilir. İtirazınız esastan kabul edilirse kötü niyeti veya ağır kusuru bulunan alacaklı, takip konusu alacağın en az yüzde yirmisi oranında tazminata mahkûm edilir.

1. Tebliğ tarihini not edin: Süre ödeme emrinin size tebliğ edildiği günden işler; icra dairesinden senedin örneğini alıp bono mu adi senet mi olduğunu öğrenin.
2. Borca itiraz edin: Bono ve çekte 5 gün içinde icra mahkemesine, adi senette 7 gün içinde icra dairesine. Dekont ve makbuzları dilekçeye ekleyin, takibin geçici olarak durdurulmasını açıkça isteyin.
3. Savcılığa şikâyet edin: Bedelsiz senedi kullanma suçundan Cumhuriyet başsavcılığına, öğrenmeden itibaren 6 ay içinde.
4. Gerekirse menfi tespit davası açın: İtiraz süresi kaçtıysa ya da belgeniz icra mahkemesinin aradığı nitelikte değilse genel mahkemede, takip sürerken her zaman (İİK 72).
5. Ödemek zorunda kaldıysanız: Ödeme tarihinden itibaren 1 yıl içinde istirdat davası açın.

Menfi tespit davası (borçlu olmadığınızın tespiti), bono ve çekte kural olarak asliye ticaret mahkemesinde görülür. Takipten sonra açılan bu davada takip tedbirle durdurulamaz; ancak alacağın en az yüzde on beşi oranında teminat göstererek icra veznesine giren paranın alacaklıya ödenmemesini isteyebilirsiniz. Dava sizin lehinize biter ve takibin haksız ve kötü niyetli olduğu anlaşılırsa, alacaklı alacağın en az yüzde yirmisi oranında tazminat öder. İtiraz etmez ve ödemezseniz ödeme emrindeki sürede mal beyanında bulunmanız gerekir; bunun sonuçlarını mal beyanında bulunmama yazısında anlattım. Senetteki imza size ait değilse yol farklıdır; onu sahte senetle başlatılan icra takibi yazısında ayrıntılı ele aldım.

Ödemeyi Nasıl İspat Edersiniz, Tanık Yeter mi?

Ödemeyi en güvenli biçimde banka dekontu, alacaklının imzaladığı makbuz veya ibraname ile ispat edersiniz; tanık beyanı tek başına çoğu dosyada yeterli görülmez. Hukuk davasında senede karşı ileri sürülen ödeme iddiası, miktarı ne olursa olsun tanıkla ispat edilemez (HMK 201).

Ceza mahkemesi ise suçla ilgili hukuki sorunu kendisi çözebilir, gerekirse hukuk davasının sonucunu bekler:

CMK 218/1: (1) Yüklenen suçun ispatı, ceza mahkemelerinden başka bir mahkemenin görev alanına giren bir sorunun çözümüne bağlı ise; ceza mahkemesi bu sorunla ilgili olarak da bu Kanun hükümlerine göre karar verebilir. Ancak, bu sorunla ilgili olarak görevli mahkemede dava açılması veya açılmış davanın sonuçlanması ile ilgili olarak bekletici sorun kararı verebilir.

Kanun ceza hâkimine her türlü delili değerlendirme imkânı verir; ama uygulamada senede karşı ödeme iddiasında yazılı belge aranır, tanık ancak belgeyi destekleyen ikinci delil olarak işe yarar. Dosyalarda en sık gördüğüm zayıflık, açıklama kısmı boş bırakılmış havalelerdir: alacaklı bu ödemeleri cari hesaba ya da başka bir alışverişe sayar. Yazışmalar, “senedi sonra getiririm” türünden mesajlar ve muhasebe kayıtları bu boşluğu doldurabilir.

Ödeme yaparken senedinizi nasıl korursunuz?

• Ödemeyle birlikte senedin aslını geri alın; fotokopi veya fotoğraf yetmez.
• Senedi geri alamıyorsanız, alacaklıya vadesi ve tutarı yazılı senedin ödendiğini belirten bir makbuz imzalatın.
• Havale veya EFT açıklamasına senedin vadesini ve tutarını yazın.
• Taksitli ödemelerde her taksit için ayrı belge alın, son taksitte bütün senetlerin iadesini isteyin.
• Alacaklı senedin kaybolduğunu söylüyorsa, ödendiğini ve iade edilemediğini yazılı olarak kabul ettirin.

Takip henüz başlamadıysa ve alacaklı senedi iade etmiyorsa, önce noter ihtarnamesiyle iadeyi isteyin. Takipten önce açılan menfi tespit davasında, alacağın en az yüzde on beşi oranında teminat göstererek takibin durdurulması için ihtiyati tedbir kararı istenebilir (İİK 72).

Şikâyet, Uzlaştırma ve Dava Süreci Nasıl İşler?

Bedelsiz senedi kullanma suçunda süreç, 6 ay içinde yapılan şikâyetle başlar, uzlaştırmayla sürer ve uzlaşma olmazsa asliye ceza mahkemesinde dava açılır. Şikâyeti icra mahkemesine değil, Cumhuriyet başsavcılığına veya kolluğa yaparsınız.

Şikâyet süresi, senedin kullanıldığını ve kullananı öğrendiğiniz günden başlar (şikâyet süresinin hesabı). Pratikte bu gün, ödeme emrinin size tebliğ edildiği ya da haciz yazısıyla takipten haberdar olduğunuz gündür. Suç şikâyete bağlı olduğu için savcılık dosyayı uzlaştırma bürosuna gönderir (CMK 253/1-a). Uzlaşmanın konusu çoğu zaman takipten feragat, senedin aslının iadesi ve icra masraflarının ödenmesidir; edim hemen yerine getirilirse kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir. Teklifi değerlendirirken uzlaşma teklifinde dikkat edilecekler yazısına bakabilirsiniz.

Uzlaşma olmazsa savcı iddianame düzenler. Şikâyetten vazgeçme, hüküm kesinleşinceye kadar davayı düşürür (TCK 73/4). Üst sınır 2 yıl olduğu için tutuklama kararı verilemez (CMK 100/4). Sonuç ceza 2 yılı aşamayacağından mahkûmiyette hükmün açıklanmasının geri bırakılması veya erteleme tartışılır; 1 yıl ve altındaki hapis adli para cezasına da çevrilebilir (TCK 49/2, 50/1). Dava zamanaşımı 8 yıldır, ama şikâyet süresi çok daha önce dolduğu için asıl sınır 6 aydır.

Senedi takibe koyan sizseniz: savunma

Alacaklı olarak şikâyet edildiyseniz savunmanın merkezi, takip tarihinde senedin gerçekten bedelsiz kalıp kalmadığı ve bunu bilip bilmediğinizdir. Ödemenin başka bir borca ait olduğunu cari hesap dökümü, faturalar ve yazışmalarla gösterebilirsiniz. Senet size ciro yoluyla geldiyse ve ödendiğinden haberiniz yoksa kast yoktur. Şirket adına başlatılan takipte ceza, takibi bilerek başlatan veya talimatını veren gerçek kişiye verilir; tüzel kişiye ceza verilmez (TCK 20/2). Hata yaptığınızı fark ettiyseniz takipten hemen feragat edip senedi iade etmek uzlaşmayı kolaylaştırır.

Senedi kullanan eşiniz, anne babanız veya çocuğunuzsa

Senedi kullanan, hakkında ayrılık kararı bulunmayan eşiniz, anne babanız, çocuğunuz veya aynı evde yaşadığınız kardeşinizse cezaya hükmolunmaz (TCK 167/1). Ayrılık kararı verilmiş eşte, ayrı yaşayan kardeşte ve aynı evde yaşayan amca, dayı, hala, teyze ya da yeğende ceza şikâyet üzerine yarı oranında indirilir (TCK 167/2). Ayrıntıları aile içinde işlenen malvarlığı suçları yazısında anlattım.

Bedelsiz Senet, Sahte Senet ve Açığa İmza Arasındaki Fark

Bedelsiz senette senet ve imza gerçektir, sorun borcun sona ermesidir; sahte senette ise imza veya senedin içeriği sahtedir ve ceza 5 yıla kadar çıkar. Hangi suçun oluştuğu, şikâyet şartından mahkemeye kadar her şeyi değiştirir.

Pratik fark şuradadır: bedelsiz senette imzanın size ait olduğunu kabul edip ödemeyi ispat edersiniz, sahte senette ise imzayı inkâr edersiniz. İkisini aynı dilekçede karıştırmak, “imza benim değil ama ödedim” gibi çelişkili bir savunmaya yol açar. Tefeciye verilen senetlerde mesele çoğu zaman bedelsizlik değil, aşırı faizdir; bu dosyalar tefecilik suçu kapsamında değerlendirilir.

Yaşanmış Olaydan

Bir süre önce küçük bir market işleten bir müvekkil, toptancıya verdiği üç bonodan birine dayanılarak başlatılan icra takibinin ödeme emriyle bana geldi. Bonoların hepsini aylar önce havaleyle ödemiş, toptancıyla aralarındaki güvene dayanarak senetleri geri istememişti. Havalelerin ikisinde açıklama kısmına senet ödemesi olduğu yazılmıştı; sonuncusunda hiçbir açıklama yoktu ve takip tam da o bono için açılmıştı.

Süre dolmadan icra mahkemesine borca itiraz ettik, aynı hafta savcılığa bedelsiz senedi kullanma suçundan şikâyette bulunduk. İcra mahkemesi, açıklaması boş dekontu bonoyla ilişkilendirmeye yetmeyen bir belge saydı ve itirazı reddetti. Bunun üzerine teminat yatırıp menfi tespit davası açtık; hesap hareketlerini, toptancının “son senedi de getireceğim” diye yazdığı mesajı ve cari hesap dökümünü dosyaya koyduk.

Savcılıktaki dosya uzlaştırmaya gitti. Görüşmede toptancı takipten feragat etmeyi, bononun aslını iade etmeyi ve icra masraflarını karşılamayı kabul etti; edim hemen yerine getirildiği için kovuşturmaya yer olmadığı kararı verildi, menfi tespit davası da konusuz kaldı. Ders şu: ödeme belgesine senedin vadesini ve tutarını yazmak, aylar sürecek bir dosyayı baştan önler.