Kanunilik ilkesi

Kanunilik ilkesi, kanunun açıkça suç saymadığı bir fiil için kimseye ceza verilemeyeceği ve güvenlik tedbiri uygulanamayacağı kuralıdır (TCK m. 2/1). Hâkim, kanunda yazılı cezalar ve güvenlik tedbirleri dışında bir yaptırıma da hükmedemez. İlke Anayasa’da da güvence altındadır: ceza ve ceza yerine geçen güvenlik tedbirleri ancak kanunla konulur (Anayasa m. 38). Pratikteki sonucu şudur: davranışınız ne kadar kınansa da kanundaki suç tanımına uymuyorsa ceza yoktur.

Bilmeniz gerekenler

• Yönetmelik, genelge veya Cumhurbaşkanlığı kararı gibi idarenin düzenleyici işlemleriyle suç ve ceza konulamaz (TCK m. 2/2). Bir yönetmeliğe aykırı davranmak, kanunda ayrıca suç olarak tanımlanmamışsa tek başına suç değildir.
• Suç ve ceza içeren hükümlerde kıyas yapılamaz; bu hükümler kıyasa yol açacak biçimde geniş de yorumlanamaz (TCK m. 2/3). “Buna benziyor, o da cezalandırılsın” mantığı ceza hukukunda geçmez.
• Fiil, işlendiği tarihteki kanuna göre değerlendirilir. O tarihte suç sayılmayan davranış için ceza verilemez; sonradan suç olmaktan çıkarılan fiilin cezası ve kanuni sonuçları kendiliğinden kalkar (TCK m. 7/1). Yargıtay Ceza Genel Kurulu, suç tarihinde kanunda sayılmayan bir hareket için verilen marka hakkına tecavüz mahkûmiyetini bu gerekçeyle bozdu.
• Kanun suç tarihinden sonra değişirse eski ve yeni hükümlerden failin lehine olanı uygulanır (TCK m. 7/2). Suçun işlendiği zaman kanunda o suç için öngörülen cezadan daha ağır bir ceza verilemez (Anayasa m. 38/1).
• Fiil kanunda suç olarak tanımlanmamışsa mahkeme beraat kararı verir (CMK m. 223/2-a). Durum soruşturmada açıkça ortadaysa savcılık dava açmadan kovuşturmaya yer olmadığı kararı verebilir.
• İlke yalnız Türk Ceza Kanunu’ndaki suçlarla sınırlı değildir. TCK’nın genel hükümleri özel ceza kanunlarındaki suçlara da uygulanır (TCK m. 5/1); marka, kaçakçılık veya vergi suçunda da suçun unsurlarını o kanunun kendi metni belirler.

Sık karıştırılan

Kanunilik ilkesi lehe kanun ile karıştırılır. Kanunilik, hangi davranışın suç olduğunu ve hangi cezanın verileceğini kanunun belirlemesini ister; lehe kanun ise suç tarihinden sonra kanun değiştiğinde hangi metnin uygulanacağını söyler. İkisi birlikte işler: suç tarihinde kanunda yer almayan bir hareket, sonradan eklenmiş olsa bile size uygulanmaz. İlke, “kanunu bilmiyordum” savunmasıyla da karıştırılmamalı; ceza kanunlarını bilmemek mazeret sayılmaz (TCK m. 4/1).

Yargıtay Kararı

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 02.07.2025 tarihli, 2024/233 E., 2025/307 K.

Sanık, taklit parfümleri satmak amacıyla aracının bagajında taşırken 2010 yılında yakalandı ve marka hakkına tecavüzden mahkûm edildi; Özel Daire hükmü onadı. Ceza Genel Kurulu, suç tarihindeki 556 sayılı KHK’nın yalnız mal veya hizmet üretmeyi, satışa arz etmeyi ve satmayı suç saydığını, ticari amaçla satın alma, bulundurma ve nakletmenin ancak 2017’de yürürlüğe giren 6769 sayılı Kanun’la eklendiğini belirtti. Sanığın hareketi suç tarihindeki tanıma uymadığı için suçun unsurlarının oluşmadığına karar verdi; onama kararını kaldırıp mahkûmiyeti oy çokluğuyla bozdu. Bu karar gösteriyor ki davranışınız sonradan suç tanımına eklenmiş olsa bile, fiil tarihindeki kanun metnine uymuyorsa cezalandırılamazsınız.

… tüm çağdaş hukuk sistemlerinde kendisine yer bulan suçta ve cezada kanunilik ilkesi gereğince kanunun açıkça suç saymadığı, başka bir anlatımla işlendiği yürürlükte bulunan kanuna göre suç sayılmayan bir fiilden dolayı sanığın cezalandırılmasının mümkün olmadığı anlaşıldığından, sanığa isnat edilen marka hakkına tecavüz suçunun tipiklik unsurunun oluşmadığı kabul edilmelidir …

↑ Metne dön