YUKK 55 Sınır Dışı Edilmeyecek Yabancılar: Kimler, Nasıl Kanıtlanır
YUKK 55 madde metni ve açıklaması: işkence riski, hastalık, hamilelik, insan ticareti ve şiddet mağdurları sınır dışı edilmez; 7 günlük dava, insani ikamet izni, süre örneği ve Danıştay kararları.
YUKK 55 madde metni (güncel)
Sınır dışı etme kararı alınmayacaklar
(1) 54 üncü madde kapsamında olsalar dahi, aşağıdaki yabancılar hakkında sınır dışı etme kararı alınmaz:
a) Sınır dışı edileceği ülkede ölüm cezasına, işkenceye, insanlık dışı ya da onur kırıcı ceza veya muameleye maruz kalacağı konusunda ciddi emare bulunanlar
b) Ciddi sağlık sorunları, yaş ve hamilelik durumu nedeniyle seyahat etmesi riskli görülenler
c) Hayati tehlike arz eden hastalıkları için tedavisi devam etmekte iken sınır dışı edileceği ülkede tedavi imkânı bulunmayanlar
ç) Mağdur destek sürecinden yararlanmakta olan insan ticareti mağdurları
d) Tedavileri tamamlanıncaya kadar, psikolojik, fiziksel veya cinsel şiddet mağdurları
(2) Birinci fıkra kapsamındaki değerlendirmeler, herkes için ayrı yapılır. Bu kişilerden, belli bir adreste ikamet etmeleri, istenilen şekil ve sürelerde bildirimde bulunmaları istenebilir.
6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu m. 55 — 2013’teki ilk metin, değişiklik yok
Kanun metinleri https://mevzuat.gov.tr/ adresinden alınmaktadır.
Değişiklik geçmişi
YUKK 55 yürürlüğe girdiği günden beri aynı metinle duruyor; değişen, maddenin çevresindeki sınır dışı usulüdür. Dava süresi, idari gözetim ve gözetime alternatif yükümlülükler sonradan yeniden düzenlendi.
| Tarih | Düzenleme | Ne değişti |
|---|---|---|
| RG 11.4.2013; sınır dışı hükümleri 11.4.2014’te yürürlüğe girdi | 6458 sayılı Kanun (ilk metin) | 55. madde bugünkü iki fıkralı metniyle kabul edildi; o tarihten bu yana değişmedi |
| 6.12.2019 (kabul), yürürlük 24.12.2019 | 7196 sayılı Kanun | Sınır dışı kararına dava süresi 15 günden 7 güne indi (53/3); idari gözetime alternatif yükümlülükler (57/A) getirildi |
| 21.11.2024 (kabul), yürürlük 30.11.2024 | 7533 sayılı Kanun m. 36 | 53/3 yeniden yazıldı: 7 gün korundu, dosyanın tekemmülü ve 15 günlük karar süresi düzenlendi |
Madde ne diyor? Fıkra fıkra açıklama
YUKK 55, 54. maddenin istisnasıdır. 54. madde kimler hakkında sınır dışı kararı alınacağını sayar: suç işleyen, kamu düzeni için tehdit sayılan, vizesini aşan, izinsiz çalışan yabancı gibi. 55. madde ise bu sebeplerden biri gerçekleşse bile valiliğin karar almasını engeller. Yani “sınır dışı sebebi var mı” sorusundan sonra mutlaka “55’teki bir engel var mı” sorusu sorulmalıdır.
1. fıkra (a) bendi: ölüm cezası, işkence ve kötü muamele riski
Gönderileceği ülkede ölüm cezası, işkence ya da insanlık dışı veya onur kırıcı ceza veya muameleyle karşılaşacağına dair ciddi emare bulunan yabancı sınır dışı edilemez. Bu bent, YUKK 4’teki geri gönderme yasağının sınır dışı aşamasındaki karşılığıdır. Kanun “kesin delil” değil “ciddi emare” der; ama soyut bir korku da yetmez. Kişinin kendi hikâyesi, ülkesindeki somut koşullar ve bunları destekleyen belgeler birlikte değerlendirilir.
Uygulamada bu bent en sık savaş ve iç karışıklık yaşanan ülkelerin vatandaşlarında, siyasi muhalefet nedeniyle aranan kişilerde ve ülkesinde ölüm cezası bulunan suçlarla suçlananlarda gündeme gelir. Aynı risk iddiası uluslararası koruma başvurusunun da konusu olabilir; iki yol birbirinin yerine geçmez, birlikte yürütülebilir.
1. fıkra (b) bendi: ciddi sağlık sorunu, yaş ve hamilelik
Seyahat etmesi riskli görülen yabancı sınır dışı edilmez. Kanun burada üç sebep sayar: ciddi sağlık sorunları, yaş ve hamilelik. Bu bentteki engel çoğu zaman geçicidir: doğumdan sonra ya da tedaviyle seyahat riski ortadan kalkınca durum yeniden değerlendirilebilir. Bu yüzden hastane raporu, gebelik haftasını gösteren belge veya yaşlılığa bağlı bakım ihtiyacını gösteren sağlık kurulu raporu dosyaya güncel tarihli olarak konmalıdır.
1. fıkra (c) bendi: tedavisi süren hayati hastalık
Hayati tehlike arz eden bir hastalığın tedavisi devam ederken, gönderileceği ülkede tedavi imkânı yoksa sınır dışı kararı alınmaz. Bu bentte iki şart birlikte aranır: tedavi Türkiye’de fiilen sürmeli ve gideceği ülkede tedaviye erişim bulunmamalıdır. Kanser tedavisi, diyaliz veya organ nakli sonrası takip gibi süreçlerde hekim raporu ve tedavinin kesilmesinin sonuçlarını açıklayan yazı en önemli delildir.
1. fıkra (ç) bendi: insan ticareti mağdurları
Mağdur destek sürecinden yararlanan insan ticareti mağduru sınır dışı edilmez. İnsan ticareti mağduru olduğu ya da olabileceği yönünde kuvvetli şüphe bulunan yabancıya valilik, diğer ikamet izni şartları aranmadan 30 gün süreli ikamet izni verir (YUKK 48). Bu bentteki koruma, kişinin destek sürecine alınmış olmasına bağlıdır; mağduriyet iddiası kolluğa ve göç idaresine erken bildirilmelidir. Failler yönünden suçun cezası insan ticareti cezası yazısındadır.
1. fıkra (d) bendi: şiddet mağdurları
Psikolojik, fiziksel veya cinsel şiddet mağduru yabancı, tedavisi tamamlanıncaya kadar sınır dışı edilmez. Koruma tedavi süresine bağlıdır; tedavinin sürdüğünü gösteren hastane ve psikolog kayıtları, şiddet şikâyetinin dilekçesi ve varsa koruma kararı dosyaya eklenmelidir.
2. fıkra: herkes için ayrı değerlendirme ve adres, bildirim yükümlülüğü
Valilik 55. maddeyi aile ya da grup için toptan değil, her kişi için ayrı değerlendirir. Hamile bir kadının durumu eşinin, hasta bir çocuğun durumu kardeşlerinin durumunu kendiliğinden belirlemez; her biri için ayrı gerekçe gerekir. Fıkranın ikinci cümlesine göre bu kişilerden belli bir adreste oturmaları ve istenen şekil ve sürelerde bildirimde, yani imzada bulunmaları istenebilir. Bu yükümlülüklere uymamak ayrı sorunlar doğurur; uluslararası koruma başvurusu olan kişide imza yükümlülüğünün aksaması başvurunun geri çekilmiş sayılmasına kadar gidebilir.
Somut olayınızı birlikte değerlendirelim
Her dosya kendi ayrıntısında saklıdır; genel bilgi sizin olayınızın yerini tutmaz.
Uygulamada en çok sorulanlar
YUKK 55 dosyalarında sorun çoğu zaman kanunun kendisinde değil, durumun zamanında ve belgeyle anlatılmamasındadır. Aşağıdaki sorular bu yüzden delil ve yol üzerinedir.
Ülkeme dönersem işkence göreceğim; bunu nasıl kanıtlarım?
Kişisel ve somut bir risk göstermeniz gerekir. Danıştay, kötü muameleye maruz kalma konusunda “gerçek bir risk” bulunmadığını, davacının iddialarını maddi gerekçelere ve somut bilgi ve belgeye dayandırmadığını belirterek uluslararası koruma başvurusunun reddini hukuka uygun buldu. Bu karar, risk iddiasının yalnız ülkenin genel durumuyla değil, kişinin kendi başından geçenlerle ve belgeyle desteklenmesi gerektiğini gösteriyor. Aynı kararda sağlık sorunlarının uluslararası koruma sebebi sayılmadığı da belirtildi; sağlık durumu sınır dışı yönünden 55/1-b ve c bentlerinde ayrıca korunur.
Risk somut olarak gösterildiğinde sonuç değişebilir. Danıştay, ülkesine dönmesi hâlinde öldürülme, işkence veya onur kırıcı muamele riski bulunduğu ve dayanağı olan sınır dışı işleminin de iptal edildiği gerekçeleriyle Suriye uyruklu davacı hakkındaki Türkiye’yi terke davet işlemini iptal eden idare mahkemesi kararını, temyiz nedenlerini bozma sebebi görmeyerek onadı. Risk değerlendirmesini yapan idare mahkemesidir; Danıştay ayrı bir gerekçe yazmadı. Sınır dışı kararına karşı dava dilekçesinde neler yazılacağını sınır dışı kararına karşı dava dilekçesi sayfasında örnekle gösterdim.
Hamileyim veya hastayım; bu beni her işlemden korur mu?
Hayır, 55. madde yalnız sınır dışı etme kararını engeller; ikamet izni, uluslararası koruma başvurusu ya da giriş yasağı gibi diğer işlemler kendi şartlarına göre değerlendirilir. Danıştay, imza yükümlülüğünü yerine getirmedikleri için uluslararası koruma başvuruları geri çekilmiş sayılan davacıların, hamilelik ve geri gönderme yasağı iddialarına rağmen açtıkları davanın reddini onadı. Sağlık durumunuz varsa bunu hem valiliğe hem de açtığınız davada belgeyle ileri sürün, ama bildirim ve adres yükümlülüklerini de aksatmayın.
Giriş yasağım var; 55. maddeye dayanarak kaldırtabilir miyim?
Giriş yasağı ayrı bir işlemdir ve YUKK 9’a göre değerlendirilir. Danıştay, davacının 55. madde kapsamında sınır dışı edilemeyecek kişilerden olduğunu ileri sürdüğü, kamu düzeni ve güvenliği koduyla konulan giriş yasağına karşı açılan davada ret kararını onadı. Bu dosyada idare, işlemin sınır dışı değil giriş yasağı olduğunu ve davacının ülke dışında yaşadığını savunmuştu. Giriş yasağının süresi ve dayanağı için YUKK 9 sayfasına bakın.
İnsan ticareti mağduruyum; hakkımdaki kayda nerede dava açarım?
Kaydı hangi idare koyduysa davanın yeri ona göre belirlenir (İYUK 32/1). Danıştay, tahdit kodunun Göç İdaresi’nin insan ticareti mağdurlarını koruma birimi kararıyla konulduğunu tespit ederek davaya Ankara İdare Mahkemesinin bakacağına karar verdi. Dilekçeden önce kaydın hangi makamın kararıyla konulduğunu öğrenin; yanlış mahkemeye açılan dava kaybolmaz ama zaman kaybettirir.
Sınır dışı edilmedim ama iznim yok; ne yapmalıyım?
Hakkında 55. madde nedeniyle sınır dışı kararı alınmayan yabancıya valilik insani ikamet izni verebilir (YUKK 46/1-c); karar valiliğin takdirindedir ve Genel Müdürlüğün onayı aranır. Başvurunun reddine karşı 60 gün içinde iptal davası açılır (İYUK 7). Danıştay, insani ikamet izni başvurusunu İstanbul Valiliği reddettiği için davaya Ankara’da değil İstanbul İdare Mahkemesinde bakılacağına karar verdi. İkamet izninin iptali hâlinde yapılacaklar ikamet izni iptal edildi ne yapmalıyım yazısında; itiraz süreci sınır dışı kararına itiraz rehberindedir.
Ceza aldım; 55. madde yine de beni korur mu?
Evet, 55. madde “54. madde kapsamında olsalar dahi” diye başlar; mahkûmiyet nedeniyle sınır dışı değerlendirmesine giren yabancı da bu engellerden yararlanır. Hapis cezası alan yabancı, cezası sonrasında sınır dışı yönünden değerlendirilmek üzere İçişleri Bakanlığına bildirilir (TCK 59); kararı yine valilik verir ve 55. madde orada da uygulanır. Ceza dosyasının bu sürece etkisini ceza alan yabancı sınır dışı edilir mi yazısında anlattım.
İlgili maddeler
YUKK 55, sınır dışı sürecinin diğer hükümleriyle birlikte uygulanır.
- YUKK 54: Sınır dışı etme kararı alınacak yabancıları sayar; 55. madde bu listenin istisnasıdır.
- YUKK 53: Kararı valiliğin alacağını, 7 günlük dava süresini ve dava sürerken sınır dışı edilmeme kuralını düzenler.
- YUKK 57: Yakalama, 48 saatlik karar süresi ve idari gözetimi düzenler; gözetime itiraz sulh ceza hâkimine yapılır.
- YUKK 4: Kimsenin işkence veya kötü muamele göreceği ya da hayatı veya hürriyetinin tehdit altında olacağı bir yere gönderilemeyeceğini söyler.
- YUKK 46: Hakkında 55. madde nedeniyle sınır dışı kararı alınmayanlar dahil, insani ikamet izni verilebilecek hâlleri sayar.
- YUKK 48: İnsan ticareti mağduru olabileceği düşünülen yabancıya 30 günlük ikamet izni verilmesini düzenler.
- YUKK 57/A: Adres, bildirim, teminat ve elektronik izleme gibi idari gözetime alternatif yükümlülükleri düzenler.
Danıştay Kararları
Danıştay 10. Daire, 16.11.2021 tarihli, 2021/6561 E., 2021/5561 K.
Gine vatandaşı davacının uluslararası koruma başvurusu reddedilmiş, idare mahkemesi bu işlemi iptal etmişti. Danıştay, davacının ülkesinden ayrıldıktan sonra yaklaşık bir buçuk yıl Senegal’de yaşadığını, hiç gözaltına alınmadığını ve iddialarını somut bilgi ve belgeyle desteklemediğini belirterek kötü muamele yönünden gerçek bir risk bulunmadığı sonucuna vardı. Dava dilekçesinde ileri sürülen salgın hastalık iddiasının uluslararası koruma sebebi olmadığını da ekleyerek iptal kararını bozdu.
… Somut olayda da; davacının, geçmişteki hangi fiilleri veya durumları nedeniyle ülkesine iadesi halinde zulme maruz kalacağı konusunu, maddi gerekçelere dayandırmadığı gibi, geri gönderilmesi durumunda zulme uğrayacağına ilişkin somut bilgi ve belge de bulunmadığı, bu haliyle davacının kötü muameleye maruz kalma konusunda “gerçek bir risk” ile karşı karşıya olmadığı …
… sağlık sorunlarının uluslararası koruma talebinin kabul edilmesi için geçerli bir sebep olarak değerlendirilmesine olanak bulunmamaktadır …
Danıştay 10. Daire, 25.11.2020 tarihli, 2016/14800 E., 2020/5371 K.
Suriye uyruklu davacıya, sınır dışı kararının ardından 30 gün içinde ülkeden çıkması için Türkiye’yi terke davet kararı tebliğ edilmişti. İdare mahkemesi, davacının ülkesine dönmesi hâlinde öldürülme, işkence veya onur kırıcı muamele riski bulunduğunu ve dayanak sınır dışı işleminin de iptal edildiğini belirterek terke davet işlemini iptal etti. Danıştay, idarenin temyiz istemini reddederek bu kararı onadı.
… Temyizen incelenen karar usul ve hukuka uygun olup, dilekçede ileri sürülen temyiz nedenleri kararın bozulmasını gerektirecek nitelikte görülmemiştir …
… Dava konusu işlemin iptali yolundaki … İdare Mahkemesinin … tarih ve E:…, K:… sayılı temyize konu kararının ONANMASINA …
Danıştay 10. Daire, 18.04.2022 tarihli, 2019/8992 E., 2022/2144 K.
Irak uyruklu davacıların uluslararası koruma başvurusu, yaklaşık üç hafta imza yükümlülüğünü yerine getirmedikleri için geri çekilmiş sayılmıştı. Davacılar akrabalarının cenazesi için başka ile gittiklerini, ülkelerine dönerlerse can güvenliklerinin olmadığını ve davacılardan birinin hamile olduğunu ileri sürdü. Danıştay, davanın reddine ilişkin idare mahkemesi kararını onadı.
… Temyizen incelenen karar usul ve hukuka uygun olup, dilekçede ileri sürülen temyiz nedenleri kararın bozulmasını gerektirecek nitelikte görülmemiştir …
… Davanın reddi yolundaki …İdare Mahkemesinin …tarih ve E:…, K:…sayılı temyize konu kararının ONANMASINA …
Danıştay 10. Daire, 02.12.2020 tarihli, 2016/519 E., 2020/5655 K.
Suriye uyruklu davacı, kamu düzeni ve güvenliği koduyla hakkında konulan giriş yasağına karşı dava açmış ve 55. madde kapsamında sınır dışı edilemeyecek kişilerden olduğunu ileri sürmüştü. İdare, işlemin sınır dışı değil giriş yasağı olduğunu ve davacının ülke dışında yaşadığını savundu. İdare mahkemesi istihbarat raporlarına dayanılan işlemi hukuka uygun bulmuş, Danıştay da davanın reddine ilişkin kararı onadı.
… Temyizen incelenen karar usul ve hukuka uygun olup, dilekçede ileri sürülen temyiz nedenleri kararın bozulmasını gerektirecek nitelikte görülmemiştir …
… Davanın reddi yolundaki … İdare Mahkemesinin … tarih ve E:…, K:… sayılı temyize konu kararının ONANMASINA …
Danıştay 10. Daire, 26.05.2022 tarihli, 2022/2824 E., 2022/2804 K.
Suriye uyruklu davacı hakkındaki tahdit koduna karşı açılan davada Ankara ve İstanbul idare mahkemeleri birbirini yetkili saymıştı. Danıştay, kodun Göç İdaresi Genel Müdürlüğü bünyesindeki İnsan Ticareti Mağdurlarını Koruma Dairesi Başkanlığı kararıyla konulduğunu, işlemin merkezdeki Göç İdaresine ait olduğunu belirterek İYUK 32/1 gereği Ankara İdare Mahkemesini kesin olarak yetkili saydı.
… Dava dosyası içerisinde yer alan “Giriş Yasağı Bilgileri” başlıklı belgede, davacı hakkındaki tahdit kodunun Göç İdaresi Genel Müdürlüğü Uluslararası Koruma Genel Müdürlüğü İnsan Ticareti Mağdurlarını Koruma Dairesi Başkanlığı’nın … tarih ve … sayılı kararı uyarınca konulduğu görülmektedir. Bu haliyle, iptali istenen işlemin Göç İdaresi Başkanlığı’na (Göç İdaresi Genel Müdürlüğü) ait olduğu anlaşıldığından, anılan işlemin iptali istemiyle açılan davaya ilişkin uyuşmazlığın görüm ve çözümünde, 2577 sayılı Kanun’un 32. maddesinin 1. fıkrası uyarınca, Göç İdaresi Başkanlığı’nın bulunduğu yer idare mahkemesi olan Ankara İdare Mahkemesinin yetkili olduğu sonucuna varılmıştır …
Danıştay 10. Daire, 19.09.2023 tarihli, 2023/5056 E., 2023/4576 K.
Moğolistan uyruklu davacının insani ikamet izni başvurusu İstanbul Valiliği İl Göç İdaresi Müdürlüğünce reddedilmiş, İstanbul ve Ankara idare mahkemeleri davaya bakmayı reddetmişti. Danıştay, davaya konu işlemi Göç İdaresi Başkanlığının değil İstanbul Valiliğinin kurduğunu belirterek İYUK 32/1 gereği İstanbul İdare Mahkemesini kesin olarak yetkili saydı.
… Dava dosyasının incelenmesinden; davacı tarafından insani ikamet izni verilmesi istemiyle İstanbul Valiliği İl Göç İdaresi Müdürlüğüne başvurulduğu, bu başvuru üzerine tesis edilen işlemin iptali istemiyle bakılan davanın açıldığı, Göç İdaresi Başkanlığına yapılan bir başvurunun ya da anılan idare tarafından tesis edilip de davaya konu edilen bir işlemin olmadığı anlaşılmaktadır. Bu durumda, genel yetki kuralını düzenleyen 2577 sayılı Kanun’un 32. maddesi uyarınca davanın görüm ve çözümünde iptali istenilen işlemi tesis eden İstanbul Valiliğinin bulunduğu yer idare mahkemesi olan İstanbul İdare Mahkemesinin yetkili olduğu sonucuna varılmaktadır …
Sık Sorulan Sorular
YUKK 55’e göre kimler sınır dışı edilemez?
Ölüm cezası, işkence veya kötü muamele riski bulunanlar, sağlık, yaş veya hamilelik nedeniyle seyahati riskli olanlar, tedavisi süren hayati hastalığı olup ülkesinde tedavi imkânı bulunmayanlar, destek sürecindeki insan ticareti mağdurları ve tedavisi süren şiddet mağdurları.
Hamile kadın sınır dışı edilebilir mi?
Hamilelik nedeniyle seyahati riskli görülen kadın hakkında sınır dışı kararı alınmaz (YUKK 55/1-b). Engel seyahat riskine bağlıdır; bu yüzden güncel bir hekim raporu dosyaya konmalıdır.
55. madde kapsamındayım ama sınır dışı kararı geldi; itiraz süresi kaç gün?
Tebliğden itibaren 7 gün içinde idare mahkemesinde dava açılır (YUKK 53/3). Dava süresi içinde ve yargılama bitene kadar, rızanız olmadıkça sınır dışı edilmezsiniz.
Sınır dışı edilmeyen yabancıya ikamet izni verilir mi?
Valilik, Genel Müdürlüğün onayıyla insani ikamet izni verebilir (YUKK 46/1-c). Ret işlemine karşı 60 gün içinde idare mahkemesinde dava açılabilir.
55. madde kapsamındaki kişiye imza yükümlülüğü getirilir mi?
Evet, belli bir adreste oturması ve istenen şekil ve sürelerde bildirimde bulunması istenebilir (YUKK 55/2). Bu yükümlülüğe uymamak diğer işlemlerde aleyhe sonuç doğurabilir.
İdari gözetimdeyken 55. maddeyi nerede ileri sürerim?
Sınır dışı kararına karşı idare mahkemesinde, gözetim kararına karşı sulh ceza hâkiminde ileri sürülür (YUKK 53/3, 57/6). Sulh ceza hâkimi 5 gün içinde kesin karar verir.
