İzinden Dönmeme ve Hükümlünün Kaçması Cezası: TCK 292

İzinden Dönmeme ve Hükümlünün Kaçması Cezası Ne Kadar?

Hükümlünün kaçmasının temel cezası 6 ay ile 1 yıl arası hapistir; cebir, tehdit, silah, birlikte kaçış ve kaçış sırasında işlenen suçlar cezayı artırır.

Temel hüküm şöyledir:

TCK 292/1: (1) Tutukevinden, ceza infaz kurumundan veya gözetimi altında bulunduğu görevlilerin elinden kaçan tutuklu veya hükümlü hakkında altı aydan bir yıla kadar hapis cezasına hükmolunur.

Kanun metinleri https://mevzuat.gov.tr/ adresinden alınmaktadır.

İzinden dönmemeyi bu maddeye bağlayan hüküm İnfaz Kanunu’ndadır:

INFAZ 97/1: (1) İzinden dönmeyen veya iki günden fazla bir süre geçtikten sonra dönen hükümlüler hakkında Türk Ceza Kanununun 292 nci ve izleyen maddelerinde yazılı hükümler uygulanır. Salgın hastalık, doğal afet, savaş veya seferberlik durumunda bu sebeplerden dolayı izinden dönemeyen veya geç dönen hükümlülere ceza verilmez.

İzinden Kaç Gün Geç Dönersem Suç Olur?

İzin bitiminden itibaren 2 günden fazla gecikme suçtur; 2 gün veya daha az gecikmede İnfaz Kanunu 97/2’ye göre yalnız disiplin işlemi yapılır.

Bu kural bütün izinler için geçerlidir: ölüm veya ağır hastalık nedeniyle verilen mazeret izni (İnfaz 94), açık cezaevindeki hükümlüye üç ayda bir yol hariç 7 güne kadar verilen özel izin (İnfaz 95) ve koşullu salıverilmeye bir ay kala verilen iş arama izni (İnfaz 96). İznin nasıl alındığını açık cezaevinden izin alma süreci yazısında anlattım.

Dönüş tarihini hükümlüye bildiren belge izin kâğıdıdır. Yargıtay, dönüş için ayrıca tebligat yapılmadığını ve sorumluluğun izin belgesine dayandığını, bu yüzden mahkûmiyetten önce izin belgesindeki ihtarın ve hükümlüye gönderilen bildirimlerin araştırılması gerektiğini vurguluyor. Belgede tarih yanlışsa ya da bildirim eksikse savunmanın ilk dayanağı budur.

İzindeyken hastalandım veya kaza geçirdim, ne yapmalıyım?

Kanun cezasızlığı yalnız salgın hastalık, doğal afet, savaş ve seferberlik için açıkça tanır; kişisel hastalık, kaza veya yol kapanması bu listede yoktur. Böyle bir durumda kuruma ve en yakın Cumhuriyet başsavcılığına derhal haber verin, hastane raporunu ve yol belgelerini saklayın. Mahkeme, gecikmenin iradi olup olmadığını bu belgelere bakarak değerlendirir; haber vermeden beklemek kaçma kastının en güçlü delili olur.

Cezaevinden, Hastaneden veya Nakil Sırasında Kaçmak

TCK 292, tutukevinden, ceza infaz kurumundan ya da gözetimi altında bulunduğu görevlilerin elinden kaçan her tutuklu ve hükümlüye uygulanır; açık cezaevinden izinsiz ayrılmak da bu kapsamdadır.

Hastane tedavisi, duruşma ya da nakil sırasında görevlilerin elinden kaçmak aynı suçtur. Madde, ceza infaz kurumu dışında çalıştırılan hükümlüler ile ödenmeyen adli para cezası hapse çevrilen kişiler hakkında da uygulanır (292/5). Gözaltındaki şüpheli ise tutuklu veya hükümlü olmadığı için bu madde kapsamına girmez; ama kaçarken görevlilere direnirse başka suçlar gündeme gelir.

Kaçış cebir veya tehditle yapılırsa ceza 1 ila 3 yıla çıkar; silah kullanılması ya da birden çok kişinin birlikte kaçması cezayı bir katına kadar artırır. Kaçış sırasında bir görevli yaralanır ya da kuruma zarar verilirse bu suçlardan ayrıca ceza verilir (292/4). Kaçmaya teşebbüs de cezalandırılır; aynı eylem İnfaz Kanunu’nda ayrıca disiplin suçudur.

Kaçmasına yardım eden yakın ne ceza alır?

Hükümlünün kaçmasını sağlayan kişi, çekilecek cezanın süresine göre 2 ila 5 yıl hapis alır (TCK 294/2); tutuklunun kaçmasını sağlamanın cezası 1 ila 3 yıldır (294/1). Yardım eden üstsoy, altsoy, eş veya kardeşse ceza üçte bir oranında indirilir (294/6), tamamen kalkmaz. Kaçağı evinde saklamak ise suçluyu kayırma olarak değerlendirilebilir.

Denetimli Serbestlikte Müracaat Etmemek de Kaçma Sayılır mı?

Evet, denetimli serbestlik müdürlüğüne süresinde başvurmayan ya da cezaevine iade kararına rağmen 2 gün içinde teslim olmayan hükümlüye TCK 292 ve 293 uygulanır (İnfaz 105/A-8).

Cezaevinden denetimli serbestlikle çıkan hükümlü, talebinde belirttiği müdürlüğe 5 gün içinde başvurmak zorundadır (105/A-6-a). Bu sürenin bitiminden itibaren 2 gün daha geçerse kaçma suçu oluşur. Yükümlülüklere uymamakta ısrar eden hükümlü hakkında infaz hâkimi açık cezaevine iade kararı verir; bu karara rağmen 2 gün içinde en yakın Cumhuriyet başsavcılığına teslim olmamak da aynı sonucu doğurur.

Burada da bildirim belirleyicidir. Yargıtay, başvuru süresine ilişkin bildirim usulüne uygun yapılmadığı için iade kararı kaldırılan hükümlü hakkında kaçma suçunun unsurlarının oluşmadığını kabul etti. İhlalin diğer sonuçlarını denetimli serbestlik ihlali yazısında anlattım.

Kendiliğinden Teslim Olursam Ceza İndirilir mi?

Evet, kaçtıktan sonra kendiliğinden teslim olan tutuklu veya hükümlünün cezası TCK 293’e göre kaçakta geçen süreye bakılarak altıda beşinden altıda birine kadar indirilir.

TCK 293/1: (1) (…) tutuklu veya hükümlünün, kaçtıktan sonra etkin pişmanlık göstererek kendiliğinden teslim olması halinde, kaçtığı günden itibaren teslimin gerçekleştiği güne kadar geçen süre dikkate alınarak, verilecek cezanın altıda beşinden altıda birine kadarı indirilir. Ancak, kaçma süresinin altı ayı geçmesi halinde cezada indirim yapılmaz.

Kural basittir: ne kadar erken teslim olursanız indirim o kadar büyüktür. Birkaç gün içinde teslim olan kişi en yüksek indirime yaklaşır, aylarca saklanan kişi en düşük indirimi alır; 6 ayı aşan kaçışta indirim hiç uygulanmaz. Yakalanan kişi bu indirimden yararlanamaz. Yargıtay, hükümlünün yakalanarak mı yoksa kendiliğinden mi teslim olduğu araştırılmadan karar verildiğini, bu yüzden 293. maddenin değerlendirilemediğini saptadı ve bu eksiklik için dosyayı kanun yararına bozma yönünden Adalet Bakanlığına gönderdi. Teslim olduğunuz yeri, saati ve kime başvurduğunuzu belgeleyin.

Teslim olmayan hükümlü hakkında infaz savcılığı yakalama emri çıkarır (İnfaz 19/1). Bu kararın nasıl öğrenileceğini ve teslim sürecini hakkımda yakalama kararı çıktı yazısında anlattım.

Cezaevinde Disiplin Cezası ve Kapalıya İade

Firar etmek 11 ila 20 gün, firara teşebbüs 1 ila 10 gün hücreye koyma disiplin cezası gerektirir (İnfaz 44/3-ı ve 44/2-c). Bu cezalar ceza davasından ayrı yürür.

Disiplin cezası ile ceza davası birbirini beklemez (İnfaz 37/2). Hücreye koyma cezası, 44. maddenin üçüncü fıkrasındaki hâllerde infazdan itibaren 1 yıl, ikinci fıkrasındaki hâllerde 6 ay boyunca yeni disiplin cezası alınmaz ve iyi hâl sürerse kaldırılır (İnfaz 48/4-f). Disiplin kararına karşı infaz hâkimliğine başvurulabilir; süre ve usul için infaz hâkimliğine şikâyet yazısına bakın.

Açık cezaevinden firar eden hükümlü idare ve gözlem kurulu kararıyla kapalı ceza infaz kurumuna gönderilir (İnfaz 14/5-a).

Açık Ceza İnfaz Kurumlarına Ayrılma Yönetmeliği’ne göre ilk kez firar edip hücre cezası alan hükümlü, disiplin cezası kalktıktan sonra diğer şartları taşıyorsa ve bir daha firar etmeyeceği değerlendirilirse yeniden açığa ayrılabilir (m. 13/2). Kapalı cezaevinden kaçan ya da açıktan ikinci kez kaçan hükümlünün, kaçıştan önce kesinleşmiş cezaları ve koşullu salıverilme tarihine kadar infazına başlanacak cezaları tamamen kapalıda çektirilir (m. 8/2-c). İade süreci için açık cezaevinden kapalıya iade yazısına bakabilirsiniz.

Koşullu Salıverilme ve Denetimli Serbestlik Nasıl Etkilenir?

Kaçış koşullu salıverilmeyi doğrudan geciktirir: kaçakta geçen süre cezadan sayılmaz, disiplin cezası iyi hâli bozar ve 292’den verilen yeni ceza mevcut cezalara eklenir.

Koşullu salıverilme için kurumdaki sürenin iyi hâlle geçirilmesi gerekir (İnfaz 107/1). İdare ve gözlem kurulu iyi hâl değerlendirmesinde hükümlünün aldığı disiplin cezalarını dikkate alır (İnfaz 89/2). Cezaevinden denetimli serbestlikle çıkmak da açık cezaevinde bulunmayı ve iyi hâli şart koştuğundan (İnfaz 105/A-1), kapalıya iade edilen hükümlü bu imkânı açık cezaevine dönene kadar kaybeder. Hesabın genel kurallarını koşullu salıverilme yazısında anlattım.

Yeni dava çoğu zaman basit yargılama usulüyle görülür ve mahkûmiyette ceza dörtte bir indirilir (CMK 251/3). Hükümlü daha önce kasıtlı bir suçtan mahkûm olduğu için hükmün açıklanmasının geri bırakılması çoğu dosyada mümkün olmaz (CMK 231/6-a); aynı nedenle erteleme de genellikle uygulanmaz. Hiç mahkûmiyeti olmayan tutuklunun kaçtığı dosyada bu yollar açık kalabilir.

Askerlikte izinden geç dönme bu maddeye değil Askeri Ceza Kanunu’na tabidir; bunu askerlikte firar cezası yazısında ayrıca anlattım.

Yaşanmış Olaydan

Açık cezaevinde koşullu salıverilmesine birkaç ay kalan bir hükümlü, 7 günlük özel iznini annesinin yanında geçirirken annesi yoğun bakıma kaldırılmıştı. Hastanede kalmaya karar vermiş, kuruma haber vermemiş ve dönüş tarihinden 5 gün sonra eşiyle birlikte cezaevine gidip teslim olmuştu. Aile bana teslimden sonra ulaştı.

Hastane kayıtlarını, annesinin yoğun bakıma alındığı saati ve hükümlünün kendiliğinden teslim olduğunu gösteren kurum tutanağını dosyaya koyduk. Gecikme 2 günü aştığı ve kişisel bir mazeret kanunda cezasızlık sebebi sayılmadığı için 292/1’den dava açıldı. Dava basit yargılama usulüyle görüldü; mahkeme kısa süreli kaçış nedeniyle 293. maddeye göre yüksek oranda indirim yaptı ve kalan cezayı adli para cezasına çevirdi.

Disiplin tarafı daha ağır oldu: hükümlüye hücre cezası verildi, kapalı cezaevine iade edildi ve koşullu salıverilmesi yeniden yapılan iyi hâl değerlendirmesine kaldı. Bir telefonla kuruma ve savcılığa haber verilip mazeret izni istenseydi, hem kaçma kastı tartışması güçlenir hem de dosyanın seyri çok daha lehe olabilirdi.

Yargıtay Kararları

Yargıtay 8. Ceza Dairesi, 22.01.2026 tarihli, 2025/11180 E., 2026/1068 K.

Açık cezaevindeki bir kadın hükümlü salgın izni nedeniyle kurumdan ayrılmış, belirlenen dönüş tarihinde kuruma teslim olmamış ve izinden dönmediği için kaçma suçundan mahkûm edilmişti. Kanun yararına bozma talebi üzerine Yargıtay, izne çıkan hükümlüye dönüş için ayrıca tebligat yapılmadığını ve sorumluluğun izin belgesine dayandığını belirtti; dosyadaki izin belgesinin tarihlerinin olayla uyuşmadığını, doğru belgenin, belgedeki ihtarın ve hükümlüye gönderilen bildirimlerin araştırılması gerektiğini söyleyerek hükmü bozdu.

… Hükümlüye kuruma dönüş tarihine ilişkin ayrıca bir tebligat yapılmamakta, izne ayrılmış olan hükümlünün o izin kağıdında belirtilen süre içerisinde izin hakkını kullanıp belirtilen tarihte kuruma dönmesi gerektiğine ilişkin kendisine bir sorumluluk yüklenmektedir. Hükümlüden beklenen, bu yükümlülüğe uygun olarak izin hakkını kullanıp tekrar kuruma dönmesidir. …

… dosya kapsamına uygun izin belgesinin temin edilerek, söz konusu belgede süresinde kuruma teslim olmaması halinde hakkında 5237 sayılı Kanun’un 292/1. maddesinin uygulanacağı, iznin salgın hastalık nedeniyle uzatılabileceği, televizyon, radyo yerel basın ve medyadan duyuruların takip edilmesi yönünde ihtaratın mevcut olup olmadığı ve hükümlünün kuruma bildirdiği cep telefonuna cezasının infaz durumuna ilişkin SMS gönderilip gönderilmediğinin tespiti ile hükümlünün hukuki durumunun takdir ve tayini gerekirken, eksik araştırma ile yazılı şekilde hüküm kurulması …

↑ Metne dön

Yargıtay 8. Ceza Dairesi, 22.01.2026 tarihli, 2025/11184 E., 2026/1071 K.

Salgın iznine ayrılan bir hükümlü belirlenen sürede kuruma dönmemiş ve kaçma suçundan mahkûm edilmişti; kanun yararına bozma talebi, izin belgesinde 292. maddeye ilişkin ihtar bulunmadığı gerekçesine dayanıyordu. Yargıtay dosyayı incelerken ayrıca, hükümlünün yakalanarak mı yoksa kendiliğinden mi teslim olduğuna dair dosyada hiçbir bilgi bulunmadığını ve 293. maddedeki etkin pişmanlığın bu nedenle değerlendirilemediğini, basit yargılama usulünün de tartışılmadığını saptadı; bu hususlarda da kanun yararına bozma istenip istenmeyeceğinin takdiri için dosyayı Adalet Bakanlığına gönderdi.

… Dava dosyası kapsamında sanığın yakalanarak mı yoksa kendiliğinden mi teslim olduğuna dair herhangi bir bilgi veya belge bulunmadığı anlaşılmıştır. Sanık hakkında 5237 sayılı Kanun’un 293. maddesinde düzenlenen etkin pişmanlık hükümlerinin uygulama koşullarının oluşup oluşmadığının değerlendirilmesi bakımından bu hususun araştırılarak sonucuna göre karar verilmesi gerektiğinin gözetilmediği anlaşılmıştır. …

↑ Metne dön

Yargıtay 8. Ceza Dairesi, 28.05.2025 tarihli, 2024/24152 E., 2025/4327 K.

Cezası denetimli serbestlikle infaz edilmek üzere açık cezaevinden çıkan hükümlü, 5 gün içinde denetimli serbestlik müdürlüğüne başvurmadığı için açık cezaevine iade edilmiş ve kaçma suçundan mahkûm olmuştu. Oysa iade kararı, başvuru süresine ilişkin bildirim usulüne uygun gönderilmediği ve hükümlü karardan haberdar olmadığı gerekçesiyle itiraz üzerine kaldırılmıştı. Yargıtay, bu durumda suçun kanuni unsurlarının oluşmadığını, beraat yerine mahkûmiyet kararı verilmesinin kanuna aykırı olduğunu belirterek kanun yararına bozma talebini kabul etti.

… denetimli serbestliğe ayrıldıktan sonra beş günlük sürede müracaatta bulunulması gerektiğine dair bildirimin usulüne uygun şekilde gönderilmediğinden dolayı hükümlünün karardan haberdar olmadığından bahisle, açık ceza infaz kurumuna iade kararının kaldırılmasına karar verildiği dolayısıyla hükümlü veya tutuklunun kaçması suçunun kanuni unsurlarının oluşmadığı anlaşılmakla …

↑ Metne dön

Hangi izin türleri olduğunu sözlükteki cezaevi izni maddesinde özetledim.