Bozulmuş Gıda ve Sahte İlaç Satma Cezası: TCK 185-187

Bozulmuş Gıda ve Sahte İlaç Satma Cezası Ne Kadar? Duruma Göre Tablo

Ceza, fiili kimin işlediğine ve ürüne ne yapıldığına göre 3 aydan 15 yıla kadar değişir. Aynı bozuk ürün; satan market için TCK 186’dan, üreten firma için 5996 sayılı Kanun’dan, ürüne bilerek zararlı madde katan kişi için TCK 185’ten dosya açılmasına yol açabilir.

Uygulamada en sık karşılaşılan hüküm, satış ve bulundurmayı cezalandıran TCK 186’dır:

TCK 186/1: (1) Kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye sokacak biçimde bozulmuş, değiştirilmiş her tür yenilecek veya içilecek şeyleri veya ilaçları satan, tedarik eden, bulunduran kimseye bir yıldan beş yıla kadar hapis ve binbeşyüz güne kadar adlî para cezası verilir.

DİKKAT: Kanun metinleri https://mevzuat.gov.tr/ adresinden alınmaktadır.

İlaç bakımından üretimi de kapsayan ayrı bir hüküm vardır:

TCK 187/1: (1) Kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye sokacak biçimde ilaç üreten veya satan kimseye bir yıldan beş yıla kadar hapis ve adlî para cezası verilir.

Hangi Ürün Suç, Hangisi Yalnız İdari Ceza Konusu?

Ürünün kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye sokacak biçimde bozulduğu ispatlanırsa suç, ispatlanamazsa kural olarak idari ceza söz konusudur. Sınırı laboratuvar analizi ve bilirkişi raporu çizer; denetçinin “kokuyordu” demesi tek başına yetmez.

5996 sayılı Kanun’un 41/1-d maddesi; bozulduğu, kokuştuğu, ambalajı ürüne zarar verecek şekilde hasar gördüğü veya son tüketim tarihi geçtiği tespit edilen ürünün piyasada bulunmasını idari para cezasına bağlar ve ürüne el konulmasını öngörür. Kabahatler Kanunu’nun 15/3 maddesine göre aynı fiil hem kabahat hem suç oluşturuyorsa yalnız suçtan dolayı yaptırım uygulanır. Bu yüzden savcılık dosyası açıldığında, idari para cezasına karşı yapılacak başvuruda bu kural mutlaka ileri sürülmelidir.

TCK 186 yalnız kasten işlenebilen bir suçtur, taksirli hâli yoktur. Ürünün bozuk olduğunu bilmeden satan market çalışanı veya bayi bu maddeden cezalandırılmaz; idari sorumluluk ise ayrıca işler. Kast genellikle şu sorularla tartışılır: ürün ne zamandan beri raftaydı, soğutma kaydı var mı, tedarikçi faturası ve teslim tarihi ne gösteriyor, aynı ürün daha önce iade edilmiş mi?

Son kullanma tarihi geçmiş ürün satmak suç mu?

Tek başına çoğunlukla suç değildir; 5996 sayılı Kanun’a göre idari para cezası verilir ve ürüne el konur. Tarihi geçmiş ürünün analizde sağlık için tehlikeli bulunması, etiketin bilerek değiştirilmesi veya ürünün yeniden paketlenip satılması hâlinde ise TCK 186 gündeme gelir.

Kimse hastalanmadıysa da suç oluşur mu?

Evet, oluşabilir. Kanun zararın doğmasını değil, ürünün hayatı ve sağlığı tehlikeye sokacak nitelikte olmasını arar. Ürünü tüketen kişi hastalanırsa ayrıca taksirle yaralama veya ölüm hâlinde taksirle öldürme suçu tartışılır ve toplam ceza ağırlaşır.

Gıdaya Zehir Katmak ve Gıdayı Bozmak: TCK 185

İçme suyuna, yiyeceğe veya tüketilecek bir ürüne zehir katarak ya da onu başka biçimde bozarak sağlığı tehlikeye düşüren kişi TCK 185/1’e göre 2 yıldan 15 yıla kadar hapis cezası alır. Üst sınır 10 yılı aştığı için dava ağır ceza mahkemesinde görülür.

TCK 186 hazır bozuk ürünün ticaretini, TCK 185 ise ürünü bozma fiilinin kendisini cezalandırır. Raf ömrünü uzatmak için izin verilmeyen bir kimyasal katan imalatçı, depoda ilaçlama yaparken gıdaları zehirli maddeyle temas ettiren işletmeci ya da bir kişiye zarar vermek için yemeğine madde karıştıran kişi bu maddenin alanındadır. Belirli bir kişiyi hedef alan zehirleme girişimlerinde kasten öldürmeye teşebbüs veya kasten yaralama da ayrıca değerlendirilir.

Fiil taksirle, yani dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranılarak işlenirse ceza 3 aydan 1 yıla kadar hapistir (TCK 185/2). Restoran mutfağında temizlik kimyasalının yanlış kaba konması veya saklama kurallarına uyulmaması nedeniyle toplu zehirlenme yaşanması bu fıkraya örnektir. Müşteriler yaralandıysa taksirle yaralama, birden fazla kişi yaralandıysa TCK 89/4 de dosyaya girer.

Üretici, İthalatçı ve Marka Sahibi İçin 5996 Sayılı Kanun

Sağlığı tehlikeye sokan gıdayı üreten veya ithal eden işletmeci 5996 sayılı Kanun’un 40/1-a maddesine göre 1 yıldan 5 yıla kadar hapis alır. Buna 1.000 günden 5.000 güne kadar adli para cezası eklenir; kendi adı veya ticari unvanıyla piyasaya süren işletmeci de bu hükme tabidir. Fiil 3 yıl içinde tekrarlanırsa işletmeci ayrıca 5 yıldan 10 yıla kadar gıda sektöründeki faaliyetinden men edilir.

Bu hüküm bugünkü hâlini 2020 yılında 7255 sayılı Kanun’la aldı ve adli para cezası bakımından TCK 186’dan daha ağırdır. Üretici veya marka sahibi işletmeci için bu özel hüküm öne çıkar; ürünü yalnız satan market, bakkal veya eczane bakımından ise TCK 186 uygulanır. Aynı maddeye göre bu gıdalar, masrafı sorumluya ait olmak üzere piyasadan toplatılır ve imha edilir.

Taklit ve tağşiş ne demek, cezası ne?

Tağşiş, ürüne temel özelliğini veren öğelerin mevzuata aykırı olarak çıkarılması, miktarının değiştirilmesi ya da aynı değeri taşımayan başka bir maddenin aynı maddeymiş gibi katılmasıdır; zeytinyağına başka bitkisel yağ karıştırmak tipik örnektir. Taklit ise ürünü sahip olmadığı özelliklere sahipmiş veya başka bir ürünün aynısıymış gibi göstermektir (5996 m.3). İkisi de yasaktır ve taklit veya tağşiş yapılmış ürün piyasaya arz edilemez (m.24/4).

Taklit veya tağşişte ürüne el konur, ürün piyasadan toplatılır ve işletmeciye yıllık gayrisafi gelirinin yüzde biri oranında, kanundaki alt ve üst sınırlar içinde idari para cezası verilir (m.40/1-l). Fiil 3 yıl içinde ilk kez tekrarlanırsa sınırlar bir kat artırılır. İkinci tekrarda üreten veya ithal eden işletmeciye 1.000 günden 3.000 güne kadar adli para cezası verilir ve işletmeci 5 yıldan 10 yıla kadar sektörden men edilir. Sağlığı tehlikeye sokmayan bir tağşiş ilk iki seferde suç değil, idari yaptırım konusudur; ürün sağlık için tehlikeliyse doğrudan yukarıdaki hapis cezası gündeme gelir. Markalı bir ürünün sahtesini satmak ise ayrı bir suç tipidir ve marka hakkı bakımından değerlendirilir.

Taklit ve tağşiş listesine girmek ne demek?

Tarım ve Orman Bakanlığı, 5996 sayılı Kanun’un 31/6 maddesine dayanarak resmi kontrol sonuçlarını kamuoyuyla paylaşabilir. Bakanlık bu yetkiyle “sağlığı tehlikeye düşürecek gıdalar” ile “taklit ve tağşiş yapılan gıdalar” listelerini yayımlar; listede firma adı, marka, ürün adı, uygunsuzluk ve parti numarası yer alır. Bakanlığın açıklamasına göre ürün, laboratuvar sonucunun kesinleşmesinden sonra listeye girer. Analiz sonucuna süresinde itiraz etmek, hem idari cezayı hem itibar zararını belirleyen ilk adımdır.

Sahte İlaç Satmanın Cezası: TCK 187 ve İlaç Kanunu

Sahte ilaç satmanın cezası TCK 187/1’e göre 1 yıldan 5 yıla kadar hapis ve adli para cezasıdır. Fail tabip veya eczacıysa ceza üçte bir artırılır. Bozulmuş veya değiştirilmiş ilacı satmak, tedarik etmek ya da bulundurmak ise TCK 186 kapsamındadır.

İlaç dosyalarında 1262 sayılı İspençiyari ve Tıbbi Müstahzarlar Kanunu da devreye girer. Kanunun 19. maddesine göre ruhsatsız ilaç üreten veya bu ilacı bilerek satan kişi 1 yıldan 5 yıla kadar hapis cezası alır; ilacın tedavi vasfı yoksa veya saf olmayan maddelerden üretilmişse ceza üçte bir artırılır. İlaç olmadığı hâlde bir ürünü hastalığı teşhis veya tedavi ettiği iddiasıyla satmak, pazarlamak ya da reklamını yapmak da 1 yıldan 5 yıla kadar hapis gerektirir. Ruhsatlı bir ilacı taklit ederek tedavi vasfını azaltacak veya sağlığa zarar verecek şekilde üretmek ve bilerek satmak, aynı kanunun ek 4. maddesi gereği TCK hükümlerine göre cezalandırılır.

İnternetten ilaç veya “kür” satmak suç mu?

Ruhsatsız ilacı veya tedavi iddiası taşıyan bir ürünü internetten satmak, satış sosyal medyadan ya da pazaryerinden yapılsa da 1262 sayılı Kanun’un 19. maddesine göre suçtur. Bu satışlarda ayrıca erişim engeli kararı verilir. “Zayıflatan bitkisel hap”, “cinsel güç artırıcı” veya “kanseri iyileştiren karışım” adıyla satılan ürünlerde dosyaların çoğu bu hükümle açılır; ürünün içinden ilaç etken maddesi çıkarsa TCK 187 de tartışılır.

Yurt dışından ilaç getirip satmak kaçakçılık mı?

Evet. Yurt dışında üretilmiş ilacı ruhsatsız olarak ticaret amacıyla ithal etmek veya bilerek satmak, 1262 sayılı Kanun’un 19. maddesine göre kaçakçılıktır ve Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu hükümleri uygulanır. Bu dosyaların seyrini gümrük kaçakçılığı suçu yazısında anlattım.

Eczacı, Market Sahibi ve Çalışan: Kim Sorumlu Tutulur?

Ürünün bozuk veya sahte olduğunu bilerek satan, tedarik eden ya da depoda bulunduran kişi sorumludur; ceza sorumluluğu şahsidir (TCK 20/1). Market sahibi, eczacı veya şirket yöneticisi olmak tek başına mahkûmiyet nedeni değildir; bilgi ve talimat ispatlanmalıdır.

Eczacı bakımından TCK 186/2 ve 187/2 cezayı üçte bir artırır; çünkü eczacılık resmi izne dayalı bir meslektir ve hasta eczacıya güvenir. Miadı dolmuş ilacın depoda imha için ayrılmış hâlde bulunması ile satış rafında durması aynı şey değildir. Ayrılmış ve kayda geçirilmiş ilaç satışa sunulmuş sayılmamalıdır; bu ayrımı kayıtlar ve imha tutanaklarıyla göstermek gerekir.

Market ve şarküteri dosyalarında savunmanın merkezinde izlenebilirlik vardır: alış faturası, irsaliye, teslim tarihi, soğuk zincir ve dolap ısı kayıtları. Talimatla ürünün etiketini değiştiren çalışan ile bu talimatı veren işveren aynı konumda değildir; ikisinin bilgisi ayrı ayrı değerlendirilir. Şirket içindeki görev dağılımı ve yöneticinin sorumluluğu ayrı bir yazının konusu olacak.

Şirkete hangi yaptırım uygulanır, işyeri kapatılır mı?

Tüzel kişilere ceza verilmez ve TCK 185-187 için kanunda tüzel kişiye özgü güvenlik tedbiri öngörülmemiştir. TCK 60/4’e göre izin iptali yalnız kanunun ayrıca belirttiği hâllerde uygulandığından, bu suçlar şirket için izin iptali sonucunu doğurmaz. Şirket açısından asıl risk idari yaptırımlardır: 5996 sayılı Kanun’a göre tehlike oluşturan üretim yerinin faaliyeti durdurulur, tekrar hâlinde sektörden men gelir. Suça konu bozuk ürünler ise müsadere edilir (TCK 54/4).

Bozulmuş Gıda Davasında Hapis Yatar mı?

Temel hâlde çoğunlukla yatılmaz: bozulmuş gıda ve sahte ilaç satma cezası 1 yıldan başladığı için alt sınıra yakın cezalarda HAGB, erteleme veya seçenek yaptırım mümkündür. TCK 185/1’deki zehir katma ise 2 yıldan başlayan cezası nedeniyle bu imkânların çoğunu kapatır.

Sonuç ceza 2 yıl veya daha az ise mahkeme hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verebilir (CMK 231/5). Erteleme yalnız hapis cezası için mümkündür; hapisle birlikte verilen adli para cezası ertelenmez. 1 yıl veya daha az hapis, şartları varsa adli para cezasına veya başka bir seçenek yaptırıma çevrilebilir; ayrıntıyı hapis cezası paraya çevrilir mi yazısında anlattım. TCK 186/2 veya 187/2 artırımı uygulanırsa alt sınır 1 yıl 4 aya çıkar.

Suç şikâyete bağlı değildir, uzlaştırma listesinde yoktur ve önödeme kapsamında değildir; mağdurla anlaşmak dosyayı kapatmaz. TCK 186 ve 187’de üst sınır 5 yıl olduğu için tutuklama yasağı uygulanmaz; taksirle bozmada (185/2) ise yasak vardır (CMK 100/4). Dava zamanaşımı TCK 186/1 ve 187/1 için 8 yıl, artırımlı hâllerde ve TCK 185/1’de 15 yıldır (TCK 66/1).

Bozuk Gıda veya Sahte İlaç Yüzünden Zarar Gördüyseniz

Ürünü, ambalajını ve fişini saklayın; gıda için ALO 174 Gıda Hattı’na veya il tarım ve orman müdürlüğüne, suç şüphesi varsa Cumhuriyet başsavcılığına başvurun. İdare numune alıp analiz yaptırır, savcılık ise ceza sorumluluğunu araştırır.

Ürünün parti ve seri numarası, son tüketim tarihi ve satın aldığınız yer en önemli bilgilerdir. Hastaneye başvurduysanız epikriz ve tahlil sonuçlarını alın; aynı yemekten etkilenen başka kişiler varsa adlarını not edin. İlaçta yetkili kurum Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu’dur; ilacın kutusunu ve karekodunu atmayın. Şikâyeti yazılı vermek için suç duyurusu dilekçesi yazısındaki yapıyı kullanabilirsiniz.

Tedavi giderleri, iş göremezlik ve manevi zarar ceza davasında istenmez; bunlar için ayrı hukuk davası açılır. Yolu ceza davasında tazminat yazısında anlattım.

Denetimde Tutanak Tutulduysa İlk Yapmanız Gerekenler

Resmi kontrol sonucuna tebliğden itibaren 7 gün içinde Bakanlığa itiraz edin ve şahit numunenin analizini isteyin (5996 m.31/4). Raf ömrü 7 günden az kalan gıdalarda, mikrobiyolojik incelemelerde ve şahit numune için miktarın yetersiz olduğu durumlarda bu itiraz yapılamaz.

İdari para cezası kararına karşı ise Kabahatler Kanunu’nun 27. maddesine göre tebliğden itibaren 15 gün içinde sulh ceza hâkimliğine başvurulur; yolu idari para cezasına itiraz yazısında anlattım. 5996 sayılı Kanun’a göre ceza 30 gün içinde ödenir ve süresinde ödeme, Kabahatler Kanunu’nun 17/6 maddesine göre yüzde 25 indirim sağlar; ödeme yapmak itiraz hakkınızı ortadan kaldırmaz.

Savcılıktan çağrı geldiyse ifadeye numune tutanağı, analiz raporu, faturalar ve soğutma kayıtlarıyla hazırlıklı gidin. Dosyadaki rapor aleyhinize ise bilirkişi raporuna itiraz imkânını kullanın; numunenin nerede, kimin huzurunda ve hangi koşulda alındığı en sık tartıştığımız konudur.

Yaşanmış Olaydan

Bir mahalle marketi işleten müvekkil, il müdürlüğünün denetiminden sonra bana geldi. Soğutucu dolaptaki paketli tavuk ürünlerinden alınan numunede mikrobiyolojik bulgu çıkmış, ürünlere el konulmuş, idari para cezası kesilmiş ve dosya TCK 186 yönünden savcılığa gönderilmişti. Müvekkil, ürünlerin tedarikçiden iki gün önce geldiğini ve dolabın bir gece arızalandığını fark etmediğini söylüyordu.

İlk iş dolabın servis kaydını, tedarikçinin irsaliyesini ve teslim saatini topladık. Servis firmasının kaydı, kompresörün denetimden önceki gece arızalandığını gösteriyordu; sabah personel durumu fark etmemişti. Savcılık ifadesinde ürünlerin bozuk olduğunun bilinmediğini ve arıza öğrenilince ürünlerin raftan kaldırıldığını belgeleriyle anlattık.

Savcılık, ürünlerin bilerek satışa sunulduğuna dair delil bulunmadığı gerekçesiyle kovuşturmaya yer olmadığına karar verdi. Suçtan yaptırım uygulanamadığı için idari para cezası ayakta kaldı; müvekkil cezayı süresinde indirimli ödedi ve dolaba alarmlı ısı takip cihazı taktırdı. Ders şu: TCK 186’da belirleyici olan bilgidir ve bunu ancak kayıt ispatlar.