Tanıklıktan Çekinme Hakkı: Yakınım Aleyhine Konuşmalı mıyım?

Yakınım Aleyhine Tanıklık Yapmak Zorunda mıyım?

Hayır; eşiniz, nişanlınız, anne-babanız, çocuğunuz, kardeşiniz ve kanunda sayılan diğer yakınlarınız şüpheli veya sanıksa onun hakkında tanıklık yapmayı reddedebilirsiniz. Liste CMK 45/1’de sayılmıştır:

CMK 45/1: (1) Aşağıdaki kimseler tanıklıktan çekinebilir:

DİKKAT: Kanun metinleri https://mevzuat.gov.tr/ adresinden alınmaktadır.

• a) Şüpheli veya sanığın nişanlısı.
• b) Evlilik bağı kalmasa bile şüpheli veya sanığın eşi.
• c) Şüpheli veya sanığın kan hısımlığından veya kayın hısımlığından üstsoy veya altsoyu.
• d) Şüpheli veya sanığın üçüncü derece dahil kan veya ikinci derece dahil kayın hısımları.
• e) Şüpheli veya sanıkla aralarında evlâtlık bağı bulunanlar.

Bu kural Anayasa’dan gelir: Anayasa’nın 38. maddesine göre hiç kimse kendisini ve kanunda gösterilen yakınlarını suçlayan bir beyanda bulunmaya zorlanamaz. Kanun, bir annenin oğluna, bir eşin eşine karşı vicdanıyla gerçek arasında seçim yapmaya zorlanmasını istemez. Bu yüzden çekinme hakkı bir lütuf değil, açık bir haktır; kullanmanız aleyhinize yorumlanamaz.

Aynı mantık başka suçlarda da karşınıza çıkar. Bu yakınlar, işlenmekte olan bir suçu bildirmedikleri için cezalandırılmaz (TCK 278/4). Üstsoy, altsoy, eş ve kardeşin, suç işleyen yakınının yakalanmaktan kurtulmasına yardım etmesi hâlinde de suçluyu kayırmadan ceza verilmez (TCK 283/3). Bu korumanın sınırı, delil karartma veya yalan söyleme gibi başka fiillere uzanmamasıdır.

Hangi Akrabaların Tanıklıktan Çekinme Hakkı Var?

Eş, nişanlı, kan ve kayın hısımlığından bütün üstsoy ve altsoy, üçüncü derece dahil kan hısımları ve ikinci derece dahil kayın hısımları çekinebilir; kuzen, sevgili ve arkadaş çekinemez. Derece hesabı, iki kişiyi ortak atalarına bağlayan doğum sayısıyla yapılır: kardeş ikinci, amca ve yeğen üçüncü, kuzen dördüncü derecedir.

Uygulamada en çok tartışılan iki durum, boşanma ve resmî olmayan birliktelik. Boşanmış eş kanunda açıkça sayıldığı için çekinebilir. Eski eşin anne-babası ve kardeşi bakımından da kayın hısımlığı boşanmayla bitmez. Buna karşılık yıllardır birlikte yaşadığınız ama resmî nikâhınızın olmadığı partneriniz için kanun çekinme hakkı tanımaz; nişanlılık ise sayıldığı için korunur.

Meslek sırrı nedeniyle çekinme

Akrabalık dışında, bazı meslek mensupları da işleri sırasında öğrendikleri bilgiler için çekinebilir: avukatlar, hekim ve diğer sağlık çalışanları, mali müşavirler ve noterler (CMK 46/1). Avukat dışındakiler, bilginin sahibi olan kişi rıza gösterirse artık çekinemez (CMK 46/2).

Çocuk tanık için kim karar verir?

Yaşı küçük olduğu için çekinmenin önemini anlayamayan çocuk, ancak kanuni temsilcisinin rızasıyla tanık olarak dinlenir. Kanuni temsilci aynı zamanda şüpheli veya sanıksa bu konuda karar veremez (CMK 45/2).

Çekinme Hakkını Nasıl Kullanırsınız?

Çekinme hakkını, çağrıldığınız yere gidip dinlenmeden önce ya da ifade sırasında herhangi bir anda “Tanıklıktan çekiniyorum” diyerek kullanırsınız; gerekçe yazmanız veya uzun bir açıklama yapmanız gerekmez. Savcı, hâkim ve kolluk, size bu hakkı dinlemeden önce hatırlatmak zorundadır (CMK 45/3).

Akrabalığınız dosyadan anlaşılmıyorsa hâkim veya savcı, çekinmenin dayanağı olan olguları bildirmenizi isteyebilir; gerekirse bu konuda yemin verdirilir (CMK 49). Örneğin nüfus kaydında görünmeyen bir nişanlılık için yüzük töreni veya aile beyanı sorulabilir. Konuşmayı seçerseniz, yakın olduğunuz için size yemin verdirip verdirmemek hâkimin takdirindedir ve siz de yeminden çekinebilirsiniz (CMK 51).

Kolluk, savcılık ve mahkeme çağrısı arasındaki fark

Savcılık veya mahkeme sizi çağrı kâğıdıyla çağırdıysa gitmek zorundasınız; mazeretsiz gelmeyen tanık zorla getirilir ve sebep olduğu giderler ondan alınır (CMK 44/1). Çekinme hakkınız gitme yükümlülüğünü kaldırmaz; hakkı orada, tutanağa geçirterek kullanırsınız. Kolluğun tanık davetinde ise zorla getirme sonucu yoktur, çünkü bu kurallar yalnız savcı, hâkim veya mahkeme önünde dinlenmede uygulanır (CMK 43/5). Ayrıntıları karakola çağrılıp gitmemenin sonuçları ve tanık olarak ifadeye çağrılmak yazılarında anlattım.

Daha Önce İfade Verdim, Şimdi Çekinebilir miyim?

Evet; kanun çekinme hakkını “her zaman” kullanılabilir saydığı için karakolda veya savcılıkta konuştuktan sonra duruşmada çekinebilirsiniz ve o zaman eski ifadenizin tutanağı duruşmada okunamaz. Kural CMK 210/2’de açıkça yazılıdır:

CMK 210/2: (2) Tanıklıktan çekinebilecek olan kişi, duruşmada tanıklıktan çekindiğinde, önceki ifadesine ilişkin tutanak okunamaz.

Bu kural, panikle verilmiş ilk ifadenin bir yakını mahkûm ettirmesinin önüne geçmek için konmuştur. Olay gecesi karakolda şokla bir şeyler anlatan anne, baba veya eş, duruşmada çekinirse mahkeme o tutanağı delil olarak okuyamaz. Yargıtay’ın yerleşik uygulamasında, çekinme hakkı hatırlatılmadan alınmış bir yakın beyanı da hükme esas alınmaz.

Çekinme dosyayı kapatmaz. Mahkeme sanık hakkında doktor raporu, kamera kaydı, mağdurun ve diğer tanıkların beyanları gibi delillerle yine karar verebilir. İfadenizi değiştirmek mi, çekinmek mi daha doğru, bunu olaya göre değerlendirmek gerekir; verilen ifadenin değiştirilmesi ayrı bir yoldur ve kendi riskleri vardır.

Kendinizi veya Yakınınızı Suçlayacak Sorulara Cevap Vermeyebilir misiniz?

Evet; her tanık, kendisini veya CMK 45’te sayılan yakınlarını ceza kovuşturmasına uğratabilecek sorulara cevap vermekten çekinebilir ve bu hak kendisine önceden bildirilmelidir:

CMK 48/1: (1) Tanık, kendisini veya 45 inci maddenin birinci fıkrasında gösterilen kişileri ceza kovuşturmasına uğratabilecek nitelikte olan sorulara cevap vermekten çekinebilir. Tanığa cevap vermekten çekinebileceği önceden bildirilir.

Bu hak, tanıklığın tamamını reddetmekten farklıdır. Sanığın yakını olmasanız bile, örneğin arkadaşınızın davasında tanıksanız, sizi de olaya karıştıracak bir soruya cevap vermeyebilirsiniz. Yakınınız sanık değil ama başka bir sorunun cevabı onu suçlu gösterecekse, yalnız o soruda susabilirsiniz. Diğer sorulara cevap verme yükümlülüğünüz devam eder.

Şüpheli veya sanığın kendisinin susma hakkı ise ayrı bir kuraldır; onu susma hakkı yazısında anlattım. Olaya katıldığınızdan şüpheleniliyorsa tanık olarak dinlenseniz bile size yemin verdirilmez (CMK 50/1-c).

Çekinmeden Konuşursanız Ne Olur?

Çekinme hakkını kullanmayıp tanıklık yaparsanız gerçeği söylemek zorundasınız; yakınınızı korumak için yalan söylemek yalan tanıklık suçudur. TCK 272’ye göre ceza; soruşturmada 4 ay ile 1 yıl, mahkemede veya yeminli dinlenmede 1 ile 3 yıl, üç yıldan fazla hapis gerektiren bir suçun dosyasında ise 2 ile 4 yıl hapistir.

Kanun yakınları bu konuda da gözetir. Kendinizin, üstsoyunuzun, altsoyunuzun, eşinizin veya kardeşinizin kovuşturmaya uğramasına yol açabilecek bir konuda yalan söylediyseniz ya da çekinme hakkınız size hatırlatılmadan gerçeğe aykırı tanıklık yaptıysanız, cezada indirim yapılabilir, hatta ceza verilmeyebilir (TCK 273/1). Hüküm verilmeden gerçeği söylerseniz etkin pişmanlık hükümleri uygulanır (TCK 274). Ayrıntılar yalan tanıklık suçu yazısında.

Lehine tanıklık yapmak isteyen yakın için de durum aynıdır: konuşabilirsiniz, ama yalnız işinize gelen kısmı anlatıp gerisini çarpıtamazsınız. Tanıklık sırasında da istediğiniz an çekinebilirsiniz. Yemin ve soru sırası gibi duruşmadaki işleyişi tanığın ceza mahkemesinde dinlenmesi yazısında bulabilirsiniz.

Çekinme hakkı olmayan kişi tanıklıktan kaçarsa

Yasal bir sebep olmadan tanıklıktan veya yeminden kaçınan tanığa giderler yükletilir ve tanıklığın yapılması için, dava hakkında hüküm verilinceye kadar ve her hâlde üç ayı geçmemek üzere disiplin hapsi verilebilir (CMK 60/1). Tanık konuşmayı kabul ettiği anda serbest bırakılır; bu karara itiraz edilebilir (CMK 60/4).

Şikâyetçi Eş de Tanıklıktan Çekinebilir mi?

Evet; mağdur tanık olarak dinlendiğinde yemin dışında tanıklık kuralları uygulandığı için, şiddet gördüğünü söyleyen eş de duruşmada çekinebilir (CMK 236/1). Aile içi şiddet dosyalarında en sık karşılaştığım durum budur: eşler barışır ve şikâyetçi eş davayı “geri çekmek” ister.

Çekinmek, şikâyetten vazgeçmekle aynı sonucu doğurmaz. Eşe karşı kasten yaralama gibi şikâyete bağlı olmayan suçlarda dava, çekinmeye rağmen diğer delillerle sürer; doktor raporu, komşu beyanı ve kolluk tutanağı tek başına mahkûmiyete yetebilir. Vazgeçmenin hangi suçlarda sonuç doğurduğunu aile içi şiddette şikâyetten vazgeçme yazısında ayrıca ele aldım.

Yaşanmış Olaydan

Bir anne, oğlu hakkında açılan yaralama davasında tanık olarak duruşmaya çağrılmıştı. Olay gecesi karakolda, şokla, oğlunun kavgayı başlattığını anlatan bir ifade vermişti ve şimdi o ifadenin oğlunu mahkûm ettireceğinden korkuyordu. Bana ilk sorusu, duruşmaya hiç gitmemenin bir yolu olup olmadığıydı.

Gitmemesinin zorla getirmeyle sonuçlanacağını, ama duruşmada tanıklıktan çekinebileceğini ve o zaman karakoldaki ifadesinin okunamayacağını anlattım. Konuşmayı seçerse yalan söyleyemeyeceğini de açıkça söyledim. Anne duruşmaya gitti, hâkim çekinme hakkını hatırlattı ve o “çekiniyorum” dedi; bu beyan tutanağa geçti ve eski ifadesi dosyadan okunmadı.

Dava yine de bitmedi. Mağdurun beyanı, hastane raporu ve iş yerinin kamera kaydı mahkeme için yeterli oldu; oğlu hakkında alt sınırdan ceza verildi ve hükmün açıklanması geri bırakıldı. Ders şu: çekinme hakkı tanığı vicdani bir yükten kurtarır, ama sanığı diğer delillerden kurtarmaz.