Suçu Bildirmeme, Delil Karartma ve Suçluyu Kayırma Cezası

Suçu Bildirmeme, Delil Karartma, Suçluyu Kayırma: Hangisi Ne Ceza?

Suçu bildirmeme 1 yıla kadar, delil karartma ve suçluyu kayırma 6 aydan 5 yıla kadar hapis gerektirir ve her suçta yakınlara tanınan istisna farklıdır. Aşağıdaki tablo hangi durumda kimin korunduğunu bir arada gösterir.

Bildirmeme suçunun temel hâli yalnız tek bir durumu cezalandırır: suç gözünüzün önünde işlenmeye devam ederken susmayı.

TCK 278/1: (1) İşlenmekte olan bir suçu yetkili makamlara bildirmeyen kişi, bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.

DİKKAT: Kanun metinleri https://mevzuat.gov.tr/ adresinden alınmaktadır.

Gördüğüm Bir Suçu Bildirmek Zorunda mıyım?

Sıradan bir vatandaş, yalnız işlenmekte olan bir suçu veya işlenmiş olsa bile sonuçları hâlâ sınırlandırılabilecek bir suçu bildirmekle yükümlüdür (TCK 278/1-2). Tamamlanmış ve etkisi bitmiş bir suçu sonradan öğrenip bildirmemek bu madde kapsamında suç değildir.

Fark, suçun o anda devam edip etmemesindedir. Bir çocuğun evde kilitli tutulduğunu, bir kişinin zorla alıkonulduğunu veya bir evde süren şiddeti biliyorsanız ve susuyorsanız, suç işlenmeye devam ettiği için 278 devreye girer. Mağdur 15 yaşını bitirmemiş bir çocuk, engelli veya hamile bir kadınsa ceza yarı oranında artar (TCK 278/3). Geçen hafta gördüğünüz ve bitmiş bir kavgayı bildirmemek ise cezalandırılmaz; ama tanık olarak çağrılırsanız gelip anlatmanız gerekir.

“Olayı gördüm ama söylemedim” senaryoları

• Yaralı birini görüp geçmek: kendini idare edemeyecek durumdaki kişiye yardım etmemek veya durumu bildirmemek ayrı bir suçtur (TCK 98/1); ayrıntısı terk ve yardım etmeme yazısında var.
• Arkadaşının uyuşturucu sattığını bilmek: satış devam ediyorsa bildirmeme tartışılabilir; ama yalnız bilmek, suça ortak olmak anlamına gelmez.
• Bir hırsızlığı sonradan öğrenmek: eşya hâlâ bulunabiliyor ve zararın sınırlandırılması mümkünse 278/2 kapsamına girebilir.
• Sosyal medyada bir suç videosu görmek: bildirmek yararlıdır, ama olay tamamlanmışsa yükümlülük doğmaz.

Akrabam Suç İşlediyse Bildirmek Zorunda mıyım?

Hayır, tanıklıktan çekinebilecek yakınlar işlenmekte olan suçu bildirmediği için ceza almaz (TCK 278/4). Bu kişiler CMK 45/1’de sayılır: nişanlı, evlilik bağı kalmasa bile eş, bütün üstsoy ve altsoy, üçüncü derece dahil kan hısımları, ikinci derece dahil kayın hısımları ve evlatlık bağı olanlar.

Yani anne, baba, kardeş, amca, dayı, hala, teyze, yeğen, kayınvalide ve kayınbirader bildirmeme suçundan sorumlu tutulmaz. Kuzen, sevgili, resmi nikâhı olmayan partner ve arkadaş ise bu listede yer almaz. Kimlerin çekinebileceğini tanıklıktan çekinme hakkı yazısında tablo hâlinde gösterdim.

Öğretmen, Polis ve Doktorun Bildirim Yükümlülüğü

Kamu görevlisi, görevi sırasında öğrendiği ve kamu adına soruşturulması gereken bir suçu bildirmezse veya geciktirirse 6 aydan 2 yıla kadar hapis alır (TCK 279/1). Sağlık çalışanı ise görev sırasında bir suç belirtisiyle karşılaşıp bildirmezse 1 yıla kadar hapis alır (TCK 280/1).

Devlet okulundaki öğretmen, okul müdürü, sosyal hizmet görevlisi veya muhtar 279’un kapsamındadır; polis ve jandarma gibi adli kolluk görevlilerinde ceza yarı oranında artar (279/2). 280’deki sağlık mesleği mensubu; tabip, diş tabibi, eczacı, ebe, hemşire ve sağlık hizmeti veren diğer kişilerdir. Bu kişiler için yakınlık istisnası yoktur ve bildirim yükümlülüğü, suçun işlenmekte olmasına da bağlı değildir.

Uygulamada en çok karşılaşılan durum, çocuğa yönelik şiddet veya istismar belirtilerinin okul ya da hastanede fark edilmesidir. Bu dosyalarda bildirimin nasıl yapılacağını çocuk istismarı ihbarı ve çocuğa kötü muamele yazılarında anlattım.

Delil Karartma Suçu: Mesaj Silmek, Kayıt Silmek, Silahı Saklamak

Gerçeğin ortaya çıkmasını engellemek amacıyla bir suçun delilini yok etmek, silmek, gizlemek, değiştirmek veya bozmak 6 aydan 5 yıla kadar hapis gerektirir (TCK 281/1). Bu suçta akraba istisnası yoktur.

TCK 281/1: (1) Gerçeğin meydana çıkmasını engellemek amacıyla, bir suçun delillerini yok eden, silen, gizleyen, değiştiren veya bozan kişi, altı aydan beş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Kendi işlediği veya işlenişine iştirak ettiği suçla ilgili olarak kişiye bu fıkra hükmüne göre ceza verilmez.

Annenin oğlunun kanlı kıyafetini yıkaması, eşin faile ait telefonu kırması, iş yeri sahibinin kamera kaydını silmesi, arkadaşın olayda kullanılan silahı saklaması bu suçun tipik örnekleridir. Kanun yalnız kişinin kendi işlediği veya ortak olduğu suçun delilini yok etmesini bu maddeden cezalandırmaz; kimse kendi aleyhine delil korumaya zorlanmaz. Kamu görevlisi göreviyle bağlantılı olarak delil karartırsa ceza yarı oranında artar (281/2).

Şüphelinin kendi delillerini yok etmesi bu maddeden ceza doğurmasa da çok ağır bir usul sonucu vardır: delilleri yok etme, gizleme veya değiştirme şüphesi bir tutuklama nedeni sayılabilir (CMK 100/2-b). Yani mesajlarını silen veya telefonunu atan şüpheli, ayrı bir suçtan değil ama tutuklanma riskiyle karşılaşır. Gizlenen delili, ilgili suç hakkında hüküm verilmeden önce mahkemeye teslim eden kişinin cezası beşte dört oranında indirilir (281/3); bu, yanlış bir karar verenler için ciddi bir geri dönüş imkânıdır.

Suçluyu Kayırma: Faili Saklamak, Kaçırmak, Para Vermek

Suç işleyen birinin araştırma, yakalanma, tutuklanma veya cezasının infazından kurtulması için imkân sağlamak 6 aydan 5 yıla kadar hapis gerektirir (TCK 283/1). Faili evde saklamak, ona araç veya para vermek, sahte kimlik bulmak, yurt dışına çıkmasını ayarlamak bu kapsama girer.

Yakınlık istisnası burada daha dardır ve kanunda tek tek sayılır:

TCK 283/3: (3) Bu suçun üstsoy, altsoy, eş, kardeş veya diğer suç ortağı tarafından işlenmesi halinde, cezaya hükmolunmaz.

Bu nedenle annenin, babanın, eşin veya kardeşin faili saklaması ceza doğurmaz; amca, dayı, kuzen, sevgili veya arkadaşın saklaması ise doğurur. Kamu görevlisi göreviyle bağlantılı olarak faile imkân sağlarsa ceza yarı oranında artar (283/2).

Aranan birinin yerini bilmek suç mu?

Hakkında tutuklama kararı verilmiş bir kişinin veya hükümlünün bulunduğu yeri bilip bildirmemek 1 yıla kadar hapis gerektirir (TCK 284/1); üstsoy, altsoy, eş ve kardeş bu suçtan da ceza almaz (284/4). Henüz tutuklama kararı olmayan bir şüphelinin yerini bilip susmak ise bu madde kapsamında değildir. Kolluğa bilerek yanlış adres vermek veya faili uyarıp kaçmasını sağlamak ise imkân sağlama olarak suçluyu kayırmaya dönüşebilir.

Başkasının Suçunu Üstlenmenin Cezası

Yetkililere gerçeğe aykırı olarak bir suçu kendisinin işlediğini veya suça katıldığını bildiren kişi 2 yıla kadar hapis alır (TCK 270/1). Babasını kurtarmak için “arabayı ben kullanıyordum” diyen genç veya ağabeyinin yerine ifade veren kardeş bu dosyaların en sık örneğidir.

Kişi suçu üstsoyunu, altsoyunu, eşini veya kardeşini cezadan kurtarmak için üstlendiyse mahkeme cezanın dörtte üçünü indirebilir ya da cezayı tamamen kaldırabilir. Ancak üstlenme çoğu zaman olay yeri kayıtları, telefon sinyali veya tanıklarla ortaya çıkar; bu durumda asıl fail yargılanırken üstlenen kişi de ayrı bir dosyanın şüphelisi olur. Suç üstlenmenin ayrıntısını ayrı bir yazıda ele alacağım.

Tanık Olarak Çağrılırsanız: Susmak, Çekinmek, Yalan Söylemek

Tanık olarak çağrılan kişi gelmek ve gerçeği söylemekle yükümlüdür; yalnız tanıklıktan çekinebilecek yakınlar susabilir. Yalan söylemek ise ayrı ve ağır bir suçtur: soruşturmada 4 ay ile 1 yıl, mahkemede veya yeminli olarak 1 ile 3 yıl hapis (TCK 272/1-2); 3 yıldan fazla hapis gerektiren bir suçun dosyasında ise 2 ile 4 yıl hapis (TCK 272/3).

“Bilmiyorum, görmedim” demek, gerçekten bilmiyorsanız sorun değildir. Ama gördüğünüz bir şeyi bilerek inkâr etmek, yakınınızı korumak için bile olsa yalan tanıklık sayılır. Yakın olarak çekinme hakkınız varsa yalan söylemek yerine bu hakkı kullanın; çekinme hakkı olmayanlar için ifade öncesi hazırlık tanık olarak ifadeye çağrılma yazısında var.

Suç Ortaklığı Nerede Başlar?

Yardım suç işlenmeden önce vaat edildiyse kişi kayırmadan değil, işlenen suçun yardım eden ortağı olarak sorumlu olur (TCK 39/2-a). Ayrım, cezayı birkaç kat değiştirebilir.

Örneğin bir arkadaşınız “işi yaptıktan sonra beni sende saklarsın” dedi ve siz kabul ettiyseniz, olaydan sonraki saklama artık bağımsız bir kayırma değildir; önceden verdiğiniz söz suç işleme kararını kuvvetlendirdiği için asıl suça iştirak sayılır. Bu durumda akraba istisnası da işe yaramaz. Olaydan habersizken sonradan yardım istenmişse ise 283 uygulanır. Rolünüzün hangi kategoriye girdiğini suça ortak olmak yazısında örneklerle anlattım.

Bu Suçlarla Suçlanıyorsanız Dosya Nasıl İlerler?

Bildirmeme, delil karartma, kayırma ve suç üstlenme suçlarının tamamı re’sen soruşturulur, uzlaştırma kapsamında değildir ve asliye ceza mahkemesinde görülür. Sonuç ceza 2 yılı geçmezse HAGB ve erteleme mümkündür.

Bildirmeme (278) ve yer bildirmeme (284) suçlarında üst sınır iki yılı geçmediği için tutuklama yasağı vardır (CMK 100/4). Delil karartma ve suçluyu kayırmada üst sınır 5 yıl olduğu için tutuklama hukuken mümkündür, ama uygulamada asıl suçun ağırlığına ve kişinin rolüne bakılır. Dava zamanaşımı temel hâllerde 8 yıldır (TCK 66/1-e); kamu görevlisi için artırılan hâllerde süre uzayabilir.

Savunmada ilk soru şudur: olay anında ne biliyordunuz ve ne yaptınız? Yakınlık ilişkinizi nüfus kaydıyla, olaydan haberdar olduğunuz saati mesaj ve arama kayıtlarıyla belgelemek, dosyayı çoğu zaman en baştan değiştirir. İfadeden önce, hangi suçla değil, hangi rolle suçlandığınızı netleştirin.

Yaşanmış Olaydan

Bir süre önce bir anne, 19 yaşındaki oğlunun bir kavgada karşısındakini bıçakla yaraladığını ve kendisinin de soruşturmaya dahil edildiğini söyleyerek bana geldi. Oğlu eve geldiğinde anne kanlı kıyafetleri yıkamış, bıçağı da bir dolabın arkasına saklamıştı. Oğul ertesi gün amcasının evine gitmiş, iki gün orada kalmıştı. Kolluk anne hakkında suçluyu kayırma ve delil karartma, amca hakkında suçluyu kayırma yönünden işlem yapmıştı.

Anneye durumu açıkça anlattım: oğlunu evinde barındırması suçluyu kayırma sayılsa bile altsoy olduğu için cezaya hükmolunmazdı. Ama delil karartmada akraba istisnası yoktu; kıyafetleri yıkamak ve bıçağı saklamak 281’in tam karşılığıydı. Bıçağı aynı hafta avukat aracılığıyla teslim ettik ve annenin ifadesinde olayı saklamadan anlattık. Amcanın durumu ise farklıydı; üçüncü derece kan hısımı olarak bildirmemekten korunsa da faili saklamaktan korunmuyordu ve onun dosyası ayrı yürüdü.

Annenin yargılandığı davada mahkeme, gizlenen delilin hüküm verilmeden teslim edilmesini dikkate alarak indirimi uyguladı, cezayı çok düşük belirleyip hükmün açıklanmasını geri bıraktı. Ders şu: yakınınızı korumak için susabilirsiniz, bazı hâllerde onu evinizde de tutabilirsiniz; ama delile dokunduğunuz anda kanun sizi ayrıca korumaz.