İrtikap

İrtikap, kamu görevlisinin işleyebileceği bir suçtur. Görevli bir işi yapma ya da yapmama gücünü baskı veya hile aracı olarak kullanır ve karşı taraftan para ya da başka bir yarar sağlar. Bu suçta menfaat veren kişi suç ortağı değil, mağdurdur.

Kanundaki yeri

TCK m. 250 üç hâl sayar. Görevin sağladığı nüfuzu kötüye kullanarak birini yarar sağlamaya zorlamanın (icbar) cezası beş yıldan on yıla kadar hapistir. Kişinin, haklı işinin hiç ya da vaktinde görülmeyeceği endişesiyle kendini mecbur hissederek görevliye menfaat sağlaması da kanunda icbar sayılır. Görevin sağladığı güveni kötüye kullanıp hileli davranışlarla ikna etmenin cezası üç yıldan beş yıla, kişinin hatasından yararlanmanın cezası bir yıldan üç yıla kadardır. Menfaatin değeri ve mağdurun ekonomik durumu dikkate alınarak ceza yarısına kadar indirilebilir (TCK m. 250/4).

Uygulamada ne anlama gelir

İrtikap dosyaları çoğunlukla ruhsat, izin, denetim ve tahsilat gibi kamu görevlisinin takdir alanının geniş olduğu işlerde ortaya çıkar. Suç şikâyete bağlı değildir; ihbar üzerine savcılık kendiliğinden soruşturur. Menfaati veren kişi bu dosyada tanık ve mağdur konumundadır. Mahkûmiyetin en ağır sonuçlarından biri memuriyete etkisidir: irtikap, verilen cezanın süresine bakılmaksızın kamu görevine engel suçlar arasındadır; ayrıntı memuriyete engel suçlar yazısında anlatılıyor.

Örnek

Belediyede ruhsat işlerine bakan bir görevli, başvuru yapan esnafa dosyasının aylarca bekleyeceğini, işinin hızlanması için belli bir para vermesi gerektiğini söyler. Esnaf işyerini açamamaktan korkarak parayı öder. Bu durumda kanunun saydığı icbar hâli oluşur; esnaf rüşvet veren değil, irtikabın mağdurudur.

Sık karıştırılan

İkna yoluyla irtikap, dolandırıcılıkla karıştırılabilir. Fark, hilenin kaynağındadır: irtikapta görevli, kamu görevinin kendisine sağladığı güveni kullanır; görevle ilgisi olmayan bir yalanla menfaat sağlanırsa irtikap değil, şartları varsa dolandırıcılık gündeme gelir.