Alenilik

Alenilik, suçun herkesin ya da belirli olmayan sayıda kişinin öğrenebileceği bir ortamda işlenmesi demektir. Kanun bu kavramı tanımlamaz; ölçüt uygulamada şekillenmiştir. Önemli olan, o anda kaç kişinin fiilen duyduğu değil, fiilin sınırsız sayıda kişi tarafından algılanabilme imkânının bulunmasıdır. Karşınıza en çok hakaret ve sosyal medya dosyalarında “alenen” sözcüğüyle çıkar.

Kanundaki yeri

En bilinen hüküm TCK m. 125/4’tür: hakaretin alenen işlenmesi hâlinde ceza altıda bir oranında artırılır. Ölmüş bir kişinin hatırasına hakarette de aynı artırım vardır (TCK m. 130/1). Bazı suçlarda ise alenilik artırım sebebi değil, suçun kendisinin şartıdır; örneğin halkı kin ve düşmanlığa tahrik suçu ancak alenen işlenirse oluşur (TCK m. 216/1). Kanun ayrıca “basın ve yayın yolu” kavramını ayrı tanımlar (TCK m. 6/1-g); bu ikisi her zaman aynı sonucu doğurmaz.

Uygulamada ne anlama gelir

Herkese açık bir sosyal medya hesabından yapılan paylaşım, yorum veya yanıt kural olarak alenidir; çünkü içerik belirsiz sayıda kişiye ulaşabilir. Yalnız karşı tarafa gönderilen özel mesaj ise hakaret suçu oluşsa bile aleni sayılmaz. Kapalı gruplar ve takipçisi sınırlı hesaplar gibi ara durumlarda sonuç, grubun büyüklüğüne ve içeriğin dışarıya ulaşma imkânına göre değişir; bu konuda kesin bir kural söylemek zordur. Sosyal medyadaki hakaret dosyalarının nasıl yürüdüğünü sosyal medyada hakaret yazısında bulabilirsiniz.

Alenilik artırımı, cezanın alt sınırdan belirlenmesini engellemez; temel ceza belirlendikten sonra üzerine eklenir. Ancak sonucu küçük görmemek gerekir: artırım, cezanın hapis olarak verilmesi, ertelenip ertelenmemesi veya hükmün açıklanmasının geri bırakılması tartışmasında sınır değerleri değiştirebilir. Hakaretin cezası ve indirim imkânları için hakaret suçunun cezası yazısına bakabilirsiniz.

Örnek

Bir kişi, eski iş arkadaşını herkese açık profilinden yaptığı bir paylaşımda adını vererek “dolandırıcı” diye niteliyor. Paylaşım yalnızca birkaç kişi tarafından beğenilmiş olsa da içerik herkesin erişimine açık olduğu için hakaret alenen işlenmiş sayılır ve ceza altıda bir artırılır. Aynı söz yalnızca özel mesajla gönderilmiş olsaydı hakaret yine oluşacak, ama aleniyet artırımı yapılmayacaktı.

Sık karıştırılan

Alenilik, hakaretin “en az üç kişiyle ihtilat ederek” işlenmesiyle aynı şey değildir. Mağdurun yokluğunda yapılan hakaretin suç sayılması için en az üç kişiye söylenmiş olması gerekir (TCK m. 125/1); bu bir oluşum şartıdır. Alenilik ise suçun belirsiz sayıda kişiye açık biçimde işlenmesidir ve ayrıca cezayı artırır. Ayrıntı için hakaret maddesine bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Alenilik ile basın ve yayın yoluyla işlenme arasındaki fark nedir?

Alenilik daha geniş bir kavramdır: bir meydanda bağırarak söylenen söz de alenidir. Basın ve yayın yolu ise yazılı, görsel, işitsel ve elektronik kitle iletişim araçlarıyla yapılan yayınları ifade eder (TCK m. 6/1-g) ve bazı suçlarda ayrı sonuç doğurur. Ayrıntı için basın ve yayın yoluyla işlenen suç maddesine bakabilirsiniz.

WhatsApp grubunda yapılan hakaret alenen sayılır mı?

Her zaman değil. Grubun kaç kişiden oluştuğu ve içeriğin grup dışına ulaşma imkânı değerlendirilir; küçük ve kapalı gruplarda aleniyet çoğu zaman kabul edilmez, kalabalık gruplarda ise tartışmalıdır.

Paylaşımı sonradan silmek aleniyeti ortadan kaldırır mı?

Hayır. Suç paylaşımın yayında olduğu anda işlenmiştir; silmek bu durumu değiştirmez, ancak cezanın belirlenmesinde lehe değerlendirilebilir.

Ekran görüntüsünü paylaşmak aleniyet oluşturur mu?

Herkese açık bir hesaptan paylaşılırsa evet, içerik belirsiz sayıda kişiye ulaşabilir hâle gelir. Bunun ayrıca suç oluşturup oluşturmadığı içeriğe bağlıdır; ekran görüntüsü paylaşmak yazısı bu konuyu ele alıyor.