Parmak İzi ve DNA Vermeyi Reddedebilir miyim? CMK 75-81

Hangi İşleme Kim Karar Verir?

Parmak izine savcı, kan ve tükürük gibi biyolojik örneklere hâkim, DNA analizine yalnız hâkim karar verir. Aşağıdaki tablo şüpheli ve sanık için kuralları bir arada gösteriyor.

Biyolojik örneklerin kuralını koyan fıkra şudur:

CMK 75/1: (1) Bir suça ilişkin delil elde etmek için şüpheli veya sanık üzerinde iç beden muayenesi yapılabilmesine ya da vücuttan kan veya benzeri biyolojik örneklerle saç, tükürük, tırnak gibi örnekler alınabilmesine; Cumhuriyet savcısı veya mağdurun istemiyle ya da re’sen hâkim veya mahkeme, gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısı tarafından karar verilebilir. Cumhuriyet savcısının kararı, yirmidört saat içinde hâkim veya mahkemenin onayına sunulur. Hâkim veya mahkeme, yirmidört saat içinde kararını verir. Onaylanmayan kararlar hükümsüz kalır ve elde edilen deliller kullanılamaz.

Kanun metinleri https://mevzuat.gov.tr/ adresinden alınmaktadır.

Parmak İzi ve DNA Vermeyi Reddetmek Mümkün mü?

Hayır, karar usulüne uygunsa reddetmek işlemi durdurmaz; rıza verilmezse başsavcılık kararın infazı için gerekli önlemleri alır. Bu kural Ceza Muhakemesinde Beden Muayenesi, Genetik İncelemeler ve Fizik Kimliğin Tespiti Hakkında Yönetmelik’in 18. maddesindedir. Yani usulüne uygun bir hâkim kararı varsa, kan veya tükürük örneği rızanız olmadan da alınabilir.

Bu zorlamanın kanuni sınırları var. Müdahale kişinin sağlığına zarar verme tehlikesi taşıyamaz (CMK 75/2) ve yalnız hekim veya sağlık mesleği mensubu tarafından yapılabilir (CMK 75/3). Cinsel organ ve anüs bölgesindeki muayene de iç beden muayenesi sayılır (75/4); kadının muayenesi, istemi hâlinde ve olanak varsa kadın hekim tarafından yapılır (CMK 77). Ceplerin, çantanın ve giysilerin aranması ise beden muayenesi değil, ayrı şartlara bağlı üst aramasıdır.

Reddetmenin kendisi TCK’da ayrı bir suç olarak düzenlenmemiştir. Ancak işlemi engellemek için görevliye karşı cebir veya tehdit kullanılırsa, bu kez görevi yaptırmamak için direnme suçu (TCK 265) gündeme gelir. Dikkat: Gözaltında önünüze “gönüllü olarak veriyorum” yazan bir tutanak konabilir. Yönetmelik m.18, kişinin kendiliğinden başvurup rıza göstermesi hâlinde soruşturmada savcının istemiyle örnek alınabileceğini düzenler; Yargıtay ise rızayla verilen örnekte de hâkim kararı ya da onayı yoksa sonucun delil olarak kullanılamayacağını kabul ediyor. Yine de imzalı bir rıza tutanağı dosyada tartışma yaratır; imzalamadan önce kararı sorun. Ayrıntısını kan ve idrar örneği vermek zorunlu mu yazısında anlattım.

Susma hakkı DNA vermemeyi de kapsar mı?

Kural olarak kapsamaz: CMK 147/1-e’deki susma hakkı yüklenen suç hakkında açıklama yapmamayı korur; beden muayenesi ve örnek alma ise CMK 75’teki şartlara bağlı ayrı bir koruma tedbiridir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi de iradeden bağımsız var olan kan, idrar ve DNA gibi materyali kendini suçlamama hakkının dışında görür; ancak orantısız zorlamayla alınan örnek yine hukuka aykırı olabilir. Kararı olan bir örnek alma işlemini “susma hakkımı kullanıyorum” diyerek durduramazsınız.

Bunun tersi de geçerlidir: örnek vermeniz, ifade vermek zorunda olduğunuz anlamına gelmez. İfade ve sorgudaki haklarınızı susma hakkı yazısında ayrıntılı anlattım. Kimlik bilgilerinizi doğru söyleme yükümlülüğü ise ayrı bir kuraldır (CMK 147/1-a); kimlik konusunda polisin kimlik sorması yazısına bakabilirsiniz.

Hangi Suçlarda Örnek Alınamaz?

Üst sınırı 2 yıldan az hapis cezası gerektiren suçlarda şüpheliden kan, tükürük, saç veya tırnak örneği alınamaz ve iç beden muayenesi yapılamaz (CMK 75/5). Parmak izi ve fotoğraf için de alt eşik vardır: CMK 81/1, üst sınırı 2 yıl veya daha fazla hapis gerektiren suçları arar.

Bu yüzden ilk iş, dosyadaki suçun üst sınırına bakmaktır. Örneğin yalnız adli para cezası ya da üst sınırı 2 yılın altında hapis öngören bir suçta, kararla bile biyolojik örnek alınması kanuna aykırıdır. Gözaltına alınan kişinin PVSK m.5’e göre parmak izinin alınması ise suçun ağırlığına bağlı değildir. Dikkat edin: CMK 81’e göre alınan parmak izi de bu polis sistemine kaydedilir (PVSK m.5/4); beraatte dosyadaki kayıt yok edilse de sistemdeki kayıt ölümden 10 yıl, her hâlde kayıttan 80 yıl sonra silinir.

Trafikte alkol ölçümü ise CMK 75/7 gereği özel kanuna tabidir; ölçümü reddetmenin sonuçlarını alkollü araç kullanma cezası yazısında anlattım.

Kararsız Alınan Örnek Delil Olur mu?

Olmaz: hâkim kararı olmadan ya da savcının kararı 24 saat içinde hâkim onayına sunulmadan alınan örnek hukuka aykırıdır ve CMK 75/1 ile 217/2 gereği hükme esas alınamaz. En sık gördüğüm örnek, uyuşturucu dosyalarında savcının telefon talimatıyla alınan idrar tahlilidir.

Yargıtay, savcının örnek alma kararının onaylanması talebi sulh ceza hâkimliğince reddedildiğinde tahlil sonucunun hükme esas alınamayacağını kabul ediyor. Aynı ölçü kan ve tükürük örneği için de geçerlidir. Dosyanızda tahlil veya DNA raporu varsa şunları kontrol edin:

• Örneği alma kararını kim verdi: hâkim mi, savcı mı?
• Savcı verdiyse gecikmede sakınca gerekçesi yazılmış mı?
• Savcı kararı 24 saat içinde hâkim onayına sunulmuş ve onaylanmış mı?
• Suçun üst sınırı 2 yıl veya daha fazla mı?
• Örneği hekim veya sağlık mesleği mensubu mu aldı?
• DNA analizi için ayrıca hâkim kararı ve bilirkişi görevlendirmesi var mı?

Bu sorulardan birinin cevabı olumsuzsa, itirazı yazılı olarak ve ilk fırsatta yapın; uyuşturucudan gözaltı yazısında idrar testinin yerini ayrıca anlattım.

Öte yandan şartlar yerine getirilmişse itiraz sonuç vermez. Yargıtay, gecikmesinde sakınca bulunan hâlde savcının verdiği ve süresinde hâkimce onaylanan örnek alma kararını usule uygun buluyor. O dosyada belirleyici olan, maddenin vücuttan zamanla kaybolması nedeniyle beklemenin delili yok edebilecek olmasıydı.

DNA Analizi Nasıl Yapılır, Kayıtlar Ne Zaman Silinir?

DNA analizine yalnız hâkim karar verir (CMK 79/1); sonuç beraat veya kovuşturmaya yer olmadığı kararıyla derhâl, mahkûmiyette 20 yıl sonra silinir (CMK 80/2).

Analiz nasıl yapılır, sonuç başka dosyada kullanılır mı?

Hâkim kararında inceleyecek bilirkişi gösterilir; örnek yalnız soy bağını ya da bulgunun şüpheliye veya mağdura ait olup olmadığını belirlemek için incelenebilir, başka amaçla inceleme yasaktır (CMK 78/1). Bilirkişiye örnek kimlik bilgileri olmadan verilir (79/2).

Sonuçlar kişisel veridir ve başka amaçla kullanılamaz (CMK 80/1). Kimlik bilgilerinden arındırılarak özel bir sisteme kaydedilir; bu kayıt yürütülen başka bir soruşturmada mahkeme, hâkim veya savcı kararıyla kullanılabilir (80/3). Savcının bu yöndeki kararına karşı sulh ceza hâkimliğine başvurabilirsiniz. Bu nedenle bir dosyada verilen DNA, yıllar sonra başka bir olay yerindeki izle karşılaştırılabilir.

Kayıtlar ne zaman silinir?

Kovuşturmaya yer olmadığı kararına itiraz süresi dolunca, itiraz reddedilince ya da beraat veya ceza verilmesine yer olmadığı kararı kesinleşince DNA sonuçları ve CMK 81 kapsamındaki parmak izi ve fotoğraflar savcının huzurunda derhâl yok edilir (CMK 80/2, 81/2). Mahkûmiyette DNA kaydı kararın kesinleşmesinden itibaren 20 yıl saklanır.

Kayıt sistemdeyken, saklanmasını gerektiren amaç ortadan kalktıysa veya haklı bir neden varsa hâkimden silinmesini isteyebilirsiniz (80/2 son cümle). Gözaltında PVSK m.5’e göre alınan parmak izi ise ayrı bir kuralla saklanır: kanun bu kayıtların kişinin ölümünden 10 yıl, her hâlde kayıt tarihinden 80 yıl sonra silineceğini söyler. Beraat ettiğiniz bir dosya sonrasında kaydın akıbetini öğrenmek istiyorsanız, savcılığa yazılı başvuru yapmanız gerekir; adli sicil kaydınız ise ayrı bir konudur ve adli sicil kaydı yazısında anlatılıyor.

Mağdur ve Diğer Kişilerden Örnek Alınabilir mi?

Evet: mağdurdan da örnek alınabilir, ama sağlığını tehlikeye düşürmemek ve cerrahi müdahalede bulunmamak şartıyla ve hâkim kararıyla (CMK 76/1); mağdur rıza gösterirse karar gerekmez (76/2). Tanıklıktan çekinme sebebi bulunan kişi, örneğin şüphelinin eşi veya çocuğu, muayeneden veya örnek vermekten kaçınabilir (76/4).

Cinsel suç dosyalarında mağdurdan alınan örnekler çoğu zaman davanın en önemli delilidir; bu delillerin nasıl toplandığını cinsel suçlarda deliller yazısında anlattım. Hâkimin örnek alma kararına karşı itiraz yolu açıktır (CMK 75/6, 76/5); süre iki haftadır ve kararı veren mercie verilir (CMK 268/1).

Yaşanmış Olaydan

Bir müvekkilim, bir iş yerindeki hırsızlık olayından birkaç gün sonra gözaltına alındı. Kolluk, gözaltında ağız içinden tükürük örneği almak istedi; müvekkil “zorunlu muyum?” diye sorunca kendisine “gönüllü verirsen çabuk çıkarsın” dendi ve önüne “rızamla veriyorum” yazan bir tutanak kondu. Müvekkil tutanağı imzalamadı ve beni aradı.

Savcılıkta, örnek alınması için bir hâkim kararı ya da gecikmede sakınca gerekçesiyle verilmiş bir savcı kararı olmadığını, kararsız işlemin yapılamayacağını söyledik. Savcı, olay yerindeki izle karşılaştırma için sulh ceza hâkimliğinden karar aldı ve örnek bu kararla, hastanede alındı. Rızasız ama kararlı bu işleme itirazımız olmadı.

DNA analizi, olay yerindeki izin müvekkile ait olmadığını gösterdi. Savcılık kovuşturmaya yer olmadığına karar verdi; itiraz süresi dolduktan sonra yaptığımız başvuruyla DNA sonucunun yok edildiğine dair tutanak dosyaya girdi. Kararı sormak işi uzatmaz; aksine sonucun hukuken sağlam olmasını sağlar.

Yargıtay Kararları

Yargıtay 10. Ceza Dairesi, 21.04.2026 tarihli, 2025/7458 E., 2026/5394 K.

Üst aramasında bir şey çıkmayan şüpheliden savcının talimatıyla tahlil alınmış, savcılığın onay talebi ise süresinde yapılmadığı için sulh ceza hâkimliğince reddedilmişti; mahkeme yine de tahlil sonucuna dayanarak mahkûmiyet kurmuştu. Daire, onaylanmayan örnek alma işlemine dayanan tahlil sonucunun hükme esas alınamayacağını belirtti ve dosyadaki diğer usul hatalarıyla birlikte hükmü kanun yararına bozdu.

… sanığın vücudundan örnek alınmasına dair Cumhuriyet savcısı kararının onaylanması talebinin reddine karar verildiği, dolayısıyla tahlil sonucunun hükme Esas alınamayacağı …

↑ Metne dön

Yargıtay 8. Ceza Dairesi, 10.12.2024 tarihli, 2024/16635 E., 2024/9464 K.

İlk derece mahkemesi, mesai saatinde hâkimden karar alınabileceğini düşünerek savcının gecikmede sakınca kararıyla alınan kan ve idrar tahlilini hukuka aykırı saymış ve beraat vermişti. Bölge adliye mahkemesi, maddenin vücuttan zamanla kaybolacağını ve kararın süresinde hâkimce onaylandığını belirterek mahkûmiyet kurdu. Daire, örnek alma kararını usule uygun bularak bu hükmü onadı.

… usulüne uygun olarak 5271 sayılı Kanun’un 75 inci maddesi gereğince vücuttan örnek alınması kararının usule uygun olduğu, …

↑ Metne dön