Kan ve İdrar Örneği Vermek Zorunlu mu? CMK 75 Rehberi

Kan ve İdrar Örneği Vermek Zorunlu mu?

Usulüne uygun bir karar varsa kan ve idrar örneği vermek zorunludur ve rıza göstermemeniz örneğin alınmasını engellemez. Kural, CMK 75/1’dedir ve şüpheli ya da sanık için geçerlidir:

CMK 75/1: (1) Bir suça ilişkin delil elde etmek için şüpheli veya sanık üzerinde iç beden muayenesi yapılabilmesine ya da vücuttan kan veya benzeri biyolojik örneklerle saç, tükürük, tırnak gibi örnekler alınabilmesine; Cumhuriyet savcısı veya mağdurun istemiyle ya da re’sen hâkim veya mahkeme, gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısı tarafından karar verilebilir. Cumhuriyet savcısının kararı, yirmidört saat içinde hâkim veya mahkemenin onayına sunulur. Hâkim veya mahkeme, yirmidört saat içinde kararını verir. Onaylanmayan kararlar hükümsüz kalır ve elde edilen deliller kullanılamaz.

DİKKAT: Kanun metinleri https://mevzuat.gov.tr/ adresinden alınmaktadır.

Kararı olan işlemde rızanızın bir önemi yoktur. Ceza Muhakemesinde Beden Muayenesi, Genetik İncelemeler ve Fizik Kimliğin Tespiti Hakkında Yönetmelik’in 18. maddesine göre, şartlar gerçekleştiği ve bilgilendirildiğiniz hâlde rıza göstermezseniz kararın infazı için savcılık gerekli önlemleri alır. Yani “vermiyorum” demek örnek alınmasını durdurmaz, sadece işlemi zorlaştırır.

Reddetmek tek başına suç değildir. Ama örnek alınırken görevliye karşı cebir veya tehdit kullanırsanız, TCK 265’e göre görevi yaptırmamak için direnme suçu oluşur ve bu suçun cezası 6 aydan 3 yıla kadar hapistir. Karara karşı çıkacaksanız bunu itirazla yapın; CMK 75/6’ya göre hâkim kararlarına itiraz edilebilir.

Kim Karar Verir, Kim Alır? 24 Saatlik Onay Kuralı

Örnek alınmasına kural olarak hâkim karar verir; savcı ancak gecikmesinde sakınca bulunan hâlde karar verebilir ve bu karar 24 saat içinde hâkim onayına sunulmak zorundadır. Hâkim de 24 saat içinde kararını verir. Kolluk amirinin ya da polis memurunun tek başına “idrar vereceksin” deme yetkisi yoktur.

Pratikte en sık gördüğüm akış şudur: gözaltındaki şüpheli hastaneye götürülür, savcı telefonda talimat verir, örnek alınır ve ertesi gün savcı sulh ceza hâkimliğinden onay ister. Bu akışın her halkası dosyada belge olarak bulunmalıdır: savcının yazılı emri ya da talimat tutanağı, hâkimin onay kararı ve tarih. Halkalardan biri eksikse, tahlil sonucu ne kadar net olursa olsun delil olarak kullanılamayabilir.

Örneği yalnız tabip veya hemşire gibi bir sağlık mesleği mensubu alabilir (CMK 75/3). Müdahalenin sağlığınıza zarar verme tehlikesi bulunmamalıdır (CMK 75/2); kronik bir hastalığınız veya kanama riskiniz varsa bunu hekime ve tutanağa söyletin. Cinsel organ veya anüs bölgesinde yapılan muayene iç beden muayenesi sayılır ve aynı kurallara bağlıdır (CMK 75/4).

Rıza Gösterirseniz Hâkim Kararı Gerekmez mi?

Gerekir; Yargıtay bir kararında, şüphelinin kendi isteğiyle verdiği idrar örneğini bile hâkim kararı veya onayı yoksa delil saymadı. Yönetmelik rızayla başvuruda savcı istemiyle örnek alınabileceğini söylese de kanundaki hâkim onayı şartı ağır basar. Karakolda önünüze konan “rızam ile idrar veriyorum” yazılı bir tutanak, CMK 75’teki hâkim denetiminin yerini tutmaz.

Yargıtay, uyuşturucu kullanmadığını göstermek için kendiliğinden kolluğa başvurup idrar veren kişinin örneği için hâkim kararı ya da onayı bulunmadığından tahlilin kullanılamayacağına karar verdi ve kesinleşmiş mahkûmiyeti kaldırdı. Bu, uyuşturucu dosyalarında en sık yapılan usul hatasına verilmiş açık bir cevaptır.

Bu kararı “rıza gösterin, nasılsa delil olmaz” diye okumayın. Çoğu dosyada savcı talimatı ve ertesi gün hâkim onayı eksiksiz alınır ve tahlil delil olarak kullanılır. Kararın asıl dersi, dosyanızı aldığınızda onay belgesinin olup olmadığına mutlaka bakmanız gerektiğidir.

Hangi Suçlarda Örnek Alınamaz? İki Yıl Sınırı

Üst sınırı 2 yıldan daha az hapis cezası gerektiren suçlarda vücudunuzdan hiçbir örnek alınamaz; bu sınır kanunda açıkça yazılıdır:

CMK 75/5: (5) Üst sınırı iki yıldan daha az hapis cezasını gerektiren suçlarda, kişi üzerinde iç beden muayenesi yapılamaz; kişiden kan veya benzeri biyolojik örneklerle saç, tükürük, tırnak gibi örnekler alınamaz.

Basit yaralama (TCK 86/2, 6 ay ile 1 yıl 6 ay) bu sınırın altında kalan suçlara örnektir. Kullanmak için uyuşturucu bulundurma ise TCK 191/1’e göre 2 ila 5 yıl hapis gerektirdiği için sınırın üstündedir ve bu dosyalarda örnek alınabilir. Kanundaki ölçü sonuç ceza değil, suçun kanunda yazan üst sınırıdır.

Trafikte bu sınır işlemez. KTK 48/3, kaza veya ölçüme itiraz hâlinde alınacak örnekler için CMK 75’i beşinci fıkrası hariç uygulanır sayar; yani trafik dosyasında “suçun cezası düşük” savunması örneği engellemez.

Kararsız Alınan Örnek Delil Olur mu?

Hayır; CMK 75’e aykırı alınan örnek hukuka aykırı delildir ve hükme esas alınamaz. CMK 217/2, suçun ancak hukuka uygun elde edilmiş delille ispat edilebileceğini söyler; CMK 206/2-a da kanuna aykırı elde edilen delilin reddedileceğini düzenler.

Sorunlu örneklerde en sık karşılaşılan eksikler şunlardır:

• Savcı kararı var, ama 24 saat içinde hâkim onayına sunulmamış ya da onay reddedilmiş
• Karar hiç yok; kolluk “rıza tutanağı” ile yetinmiş
• Örneği sağlık personeli değil, kolluk görevlisi almış
• Suçun üst sınırı 2 yıldan az olduğu hâlde örnek alınmış
• Örnek, karardaki amacın dışında başka bir incelemeye gönderilmiş

Bu eksiklik, örnekten elde edilen raporu dosyadan çıkarır; ama başka deliller varsa mahkûmiyet yine mümkündür. Dosyada ele geçen madde, tanık veya kamera kaydı tek başına yeterli görülebilir. Hukuka aykırı delilin genel kurallarını kamera kaydı delil olur mu yazısında anlattım.

Trafikte Alkol ve Uyuşturucu Testi: Reddetmenin Bedeli

Trafikte ölçüm yaptırmayan sürücüye KTK 48 uyarınca 150.000 TL idari para cezası verilir ve sürücü belgesi 5 yıl süreyle geri alınır. Yaralanmalı, ölümlü veya kolluğun müdahil olduğu maddi hasarlı kazaya karışan sürücü için ölçüm zorunludur; cihaza itiraz eden ya da üflemeyen sürücü sağlık kuruluşuna götürülür ve kan, tükürük veya idrar örneği alınır.

Kazada ölen ya da cihaza üfleyemeyecek kadar yaralanan kişiden de aynı şekilde örnek alınır (KTK 48/4). Uyuşturucu veya uyarıcı madde aldığı tespit edilen sürücüye ise 150.000 TL idari para cezası uygulanır ve sürücü belgesi iptal edilir; yeniden ehliyet için en az 5 yıl geçmesi ve kurs, sınav, psiko-teknik değerlendirme gerekir (KTK 48/8).

Yargıtay, kanında madde çıkmayan ama idrarında esrar etken maddesi tespit edilen sürücüye uygulanan idari para cezası ve ehliyet yaptırımını kanuna uygun buldu. Promil sınırları, adli dosya ve ehliyetin geri alınma süreleri için alkollü araç kullanma cezası ve trafik güvenliğini tehlikeye sokma yazılarına bakabilirsiniz.

Uyuşturucu Testi ve Denetimli Serbestlik

Denetimli serbestlik veya tedavi tedbiri altındaysanız test çağrısına uymak sizin yükümlülüğünüzdür ve gitmemek ya da pozitif çıkmak dosyanızı yeniden açabilir. TCK 191/4’e göre erteleme süresinde yükümlülüklere uygun davranmamakta ısrar eden ya da yeniden madde kullanan kişi hakkında kamu davası açılır.

Bu testler bir yaptırımın denetimi için yapıldığından, soruşturmadaki CMK 75 kararından farklı bir çerçevede yürür. Hangi maddenin kaç gün gösterdiğini ve test sonucunun nasıl yorumlandığını uyuşturucu testi kaç gün gösterir yazısında, tedbirin işleyişini uyuşturucuda denetimli serbestlik yazısında anlattım.

Parmak İzi ve DNA: Ne Zaman Alınır, Ne Zaman Silinir?

DNA incelemesine yalnız hâkim karar verebilir; parmak izi ve fotoğraf ise üst sınırı 2 yıl veya daha fazla hapis gerektiren suçlarda, kimliğinizin teşhisi için gerekliyse savcının emriyle alınır (CMK 81/1). Alınan örnek üzerinde moleküler genetik inceleme ancak soy bağının ya da bulgunun size ait olup olmadığının tespiti için zorunluysa yapılabilir ve başka amaçla inceleme yasaktır (CMK 78/1):

CMK 79/1: (1) 78 inci madde uyarınca moleküler genetik incelemeler yapılmasına sadece hâkim karar verebilir. Kararda inceleme ile görevlendirilen bilirkişi de gösterilir.

İnceleme sonuçları kişisel veridir ve başka amaçla kullanılamaz. Kovuşturmaya yer olmadığı kararı, beraat veya ceza verilmesine yer olmadığı kararı kesinleşirse kayıtlar derhâl, diğer hâllerde kararın kesinleşmesinden itibaren 20 yıl sonra yok edilir; saklama amacı ortadan kalkarsa hâkimden silinmesini isteyebilirsiniz (CMK 80/2). Parmak izi ve fotoğraf kayıtları da kovuşturmaya yer olmadığı veya beraat kararı kesinleşince yok edilir (CMK 81/2).

Mağdur ve Tanıklardan Örnek Alınabilir mi?

Mağdurdan da örnek alınabilir, ama sağlığını tehlikeye düşürmemek ve cerrahi müdahalede bulunmamak şartıyla; mağdur rıza gösterirse karar alınmasına gerek yoktur (CMK 76/1, 76/2). Cinsel saldırı dosyalarında yapılan muayene bunun en tipik örneğidir.

Tanıklıktan çekinme hakkı olan kişiler, yani şüphelinin eşi, üstsoyu, altsoyu ve kardeşleri gibi yakınları, muayeneden ve örnek verilmesinden kaçınabilir (CMK 76/4). Çocuk veya akıl hastası için bu kararı kanuni temsilcisi verir; temsilci aynı zamanda şüpheliyse hâkim karar verir.

Yaşanmış Olaydan

Yirmili yaşlarda bir müvekkilim, arkadaşının aracında yapılan aramada torpidoda küçük bir paket esrar bulunması üzerine gözaltına alındı. Paketin kendisine ait olmadığını söylüyordu. Karakolda önüne bir tutanak konmuş, “rızamla idrar veriyorum” yazan kâğıdı imzalamış, hastanede idrar örneği alınmıştı. Ailesi beni ertesi sabah aradı; ilk sorusu “rızasıyla verdiyse yapacak bir şey yok mu” oldu.

Dosyaya girer girmez örnek alınmasına ilişkin belgeleri istedim. Savcının gece verdiği talimat tutanakta kayıtlıydı ve sulh ceza hâkimliği ertesi gün örnek alınmasını onaylamıştı; yani usulde bir boşluk yoktu ve tahlil pozitif çıkmıştı. Bunu müvekkile açıkça söyledim, “rıza tutanağı” üzerinden umut vermedim. Savunmayı torpidodaki paketin kendisine ait olmadığı ve yalnız kullanma iddiası üzerine kurduk.

Savcılık, paketin sahibinin arkadaşı olduğunu kabul etti; müvekkilim hakkında ise kullanma nedeniyle kamu davasının açılmasını erteleyip tedavi ve denetimli serbestlik tedbiri uyguladı. Bir test çağrısını kaçırdığında uyarı aldı, sonrasında çağrıların hiçbirini aksatmadı. Bu dosyada usul itirazı sonuç vermedi; ama doğru belgeye bakmak, boş bir umut yerine gerçekçi bir savunma kurmamızı sağladı.

Yargıtay Kararları

Yargıtay 10. Ceza Dairesi, 28.04.2026 tarihli, 2025/10520 E., 2026/5837 K.

Soruşturma sırasında hakkında tanık beyanları bulunan kişi, uyuşturucu kullanmadığını göstermek için kendiliğinden kolluğa başvurup idrar tahlili yaptırmak istemiş, savcının kararıyla aynı gün idrar örneği alınmıştı. Tahlil pozitif çıkınca önce kamu davasının açılması ertelenmiş, ardından yükümlülük ihlali gerekçesiyle dava açılmış ve 1 yıl 8 ay hapis cezası ertelenerek verilmiş, hüküm kesinleşmişti. Yargıtay kanun yararına bozma üzerine, örnek alınmasına ilişkin hâkim kararı ya da onayı bulunmadığından elde edilen delilin kullanılamayacağını belirtti; başka somut delil de olmadığından mahkûmiyeti kaldırıp beraat kararı verdi. Kararda ayrıca erteleme kararının itiraz süresi beklenmeden infaza gönderilmesi ve HAGB’nin tartışılmaması da hukuka aykırı bulundu. Örneği kendi isteğinizle vermeniz hâkim onayı şartını ortadan kaldırmaz.

… sanığın 25.03.2015 tarihinde kendiliğinden kolluk güçlerine başvurarak uyuşturucu madde kullanıp kullanmadığının tespiti amacı ile rızası ile idrar tahlili yaptırmak istemesi üzerine Cumhuriyet savcısının 25.03.2015 tarihli kararı ile aynı tarihte idrar örneğinin aldırıldığı, idrar örneği üzerinde .. .. Hastanesi tarafından yapılan tahlilde … pozitif çıktığından bahisle atılı suçu işlediği kabul edilerek; sanık hakkında kamu davasının ertelenmesi kararı ve yapılan yargılama sonucunda da mahkûmiyetine karar verilmiş ise de; sanıktan biyolojik örnek alınmasına dair kararın CMK’nın 75. maddesi kapsamında görevli ve yetkili hakimlik tarafından verilmiş onama kararının bulunmadığı ve bu konuda karar alınmadığı, Hakim veya Mahkemece onaylanmayan ya da Hakim ya da Mahkeme tarafından verilmiş herhangi bir karar olmadan sanıktan biyolojik örnek alma işlemi neticesinde elde edilen delillerin kullanılamayacağı …

↑ Metne dön

Yargıtay 10. Ceza Dairesi, 21.04.2025 tarihli, 2023/17405 E., 2025/4544 K.

Trafik denetiminde 1,24 promil alkollü çıkan sürücü ölçüme itiraz etmiş, sulh ceza hâkimliği aynı gün kan ve idrar örneği alınmasına karar vermişti. İdrarda esrar etken maddesi pozitif çıktı; Adli Tıp’a haftalar sonra ulaşan kan örneğinde ise uyuşturucu bulunmadı. Sürücüye alkol ve uyuşturucu nedeniyle ayrı ayrı idari para cezası verildi, ehliyeti 5 yıl süreyle geri alındı. Kanun yararına bozma istemini inceleyen Yargıtay, idrar örneğinde madde tespit edildiği için bu idari yaptırımların kanuna uygun olduğuna karar verdi ve istemi reddetti. Karar, KTK 48’in 2026’daki değişiklikten önceki hâline göre verildi; kanda madde çıkmaması, idrarda çıkan sonucu tek başına geçersiz kılmıyor.

… kabahatlinin idrar örneğinde uyuşturucu maddelerden THC maddesinin pozitif tespit edilmesi nedeniyle 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu’nun 48/5 ve 48/8. maddeleri uyarınca uygulanan idari para cezası ve sürücü belgesinin geri alınmasına dair işlemlerin kanuna uygun olduğu …

↑ Metne dön