Gizli Tanık Nedir? Beyanı Tek Başına Delil Olur mu?

Gizli Tanık Hangi Davalarda Olur?

Gizli tanık her dosyada olmaz; ya suç bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenmiş olmalı ya da 5726 sayılı Kanun’un saydığı ağır suçlardan biri olmalıdır. CMK 58 kimliğin gizlenmesini ve tanığın hazır bulunanlar olmadan dinlenmesini açıkça örgüt suçlarıyla sınırlar:

CMK 58/5: (5) İkinci, üçüncü ve dördüncü fıkra hükümleri, ancak bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlarla ilgili olarak uygulanabilir.

DİKKAT: Kanun metinleri https://mevzuat.gov.tr/ adresinden alınmaktadır.

5726 sayılı Tanık Koruma Kanunu bu alanı genişletir. Kanunun 3. maddesine göre koruma, önce ağırlaştırılmış müebbet, müebbet ve alt sınırı on yıl veya daha fazla hapis gerektiren suçlarda uygulanabilir. Bunun yanında suç örgütünün faaliyeti çerçevesinde işlenen, alt sınırı iki yıl veya daha fazla hapis gerektiren suçlar ile terör örgütünün faaliyeti çerçevesindeki bütün suçlar da kapsamdadır. Uygulamada gizli tanıkla en sık uyuşturucu ticareti, silahlı örgüt üyeliği, suç örgütü ve kasten öldürme dosyalarında karşılaşırım.

Korunan kişi yalnız tanık değildir; tanık sıfatıyla dinlenen suç mağduru ve tanığın eşi, nişanlısı, belli derecedeki hısımları ve yakın ilişki içinde olduğu kişiler de kapsama girer (5726 m.4/1). Tedbir için hayat, beden bütünlüğü veya malvarlığına yönelik ağır ve ciddi bir tehlikenin bulunması ve korumanın zorunlu olması gerekir (5726 m.4/2).

Gizli Tanığın Kimliği Nasıl Gizlenir?

Gizli tanığın gerçek kimliği ve adresi dosyadan ayrı ve gizli tutulur; beyanı ise farklı bir isim altında tutanağa geçer (5726 m.10/2). Uygulamada bu isim bir kod addır ve iddianamede, tutanaklarda tanık o adla anılır. Gerçek kimlik bilgileri ile koruma kararı ayrı bir kartonda saklanır ve dosya dışına çıkmaz.

CMK 58/2: (2) Tanık olarak dinlenecek kişilerin kimliklerinin ortaya çıkması kendileri veya yakınları açısından ağır bir tehlike oluşturacaksa; kimliklerinin saklı tutulması için gerekli önlemler alınır. Kimliği saklı tutulan tanık, tanıklık ettiği olayları hangi sebep ve vesile ile öğrenmiş olduğunu açıklamakla yükümlüdür. Kimliğinin saklı tutulması için, tanığa ait kişisel bilgiler, Cumhuriyet savcısı, hâkim veya mahkeme tarafından muhafaza edilir.

Maddenin ikinci cümlesi savunma için önemlidir: kimliği saklı tanık, olayları hangi sebeple ve nasıl öğrendiğini açıklamak zorundadır. “Duydum” demek yetmez; kimden, ne zaman, nerede duyduğunu söylemelidir. Bu yükümlülük, gizli tanık beyanını denetlemenin ilk aracıdır.

Koruma kararını soruşturma evresinde Cumhuriyet savcısı, kovuşturma evresinde savcının veya tanığın istemi üzerine ya da kendiliğinden mahkeme verir (5726 m.6/1). Gecikmesinde sakınca olan hâllerde, tanık isterse kolluk amirinin yazılı emriyle geçici olarak fizikî koruma sağlanabilir. Tedbirin devamı en geç yılda bir yeniden değerlendirilir (5726 m.8/1).

Gizli Tanık Duruşmada Nasıl Dinlenir?

Gizli tanık duruşmada, hazır bulunma hakkı olanlar olmadan ya da sesi veya görüntüsü değiştirilerek, ayrı bir ortamdan dinlenir (5726 m.9; CMK 58/3). Tanık salonda bulunuyorsa, fiziksel görünümünü gizleyecek bir usul de belirlenebilir. Dinleme sırasında ses ve görüntülü aktarma yapılır; sanık ve avukatı tanığı görmez, ama anlatımını duyar.

Tanık hazır bulunanlar olmadan dinlendiyse, beyanını hakim hazır bulunma hakkı olanlara açıklar (5726 m.9/4). Bu ifade, duruşmada hazır bulunanların huzurunda verilmiş sayılır (5726 m.9/7). Tanık başka bir şehirdeyse naip hakim veya istinabe yoluyla da dinlenebilir; bugün bu tür dinlemeler sıklıkla SEGBİS ile yapılır. Tanıkların genel dinlenme usulünü tanığın ceza mahkemesinde nasıl dinlendiği yazısında anlattım; burada yalnız gizli tanığa özgü kurallara değiniyorum.

Savunma Gizli Tanığa Soru Sorabilir mi?

Evet, savunmanın gizli tanığa soru sorma hakkı saklıdır (CMK 58/3) ve tanık koruma tedbirleri savunma hakkını kısıtlayacak şekilde uygulanamaz (5726 m.9/10). Avukatınız, CMK 201’e göre tanığa doğrudan soru yöneltebilir; sanık ise sorusunu hakim aracılığıyla iletir.

CMK 58/3: (3) Hazır bulunanların huzurunda dinlenmesi, tanık için ağır bir tehlike teşkil edecek ve bu tehlike başka türlü önlenemeyecekse ya da maddî gerçeğin ortaya çıkarılması açısından tehlike oluşturacaksa; hâkim, hazır bulunma hakkına sahip bulunanlar olmadan da tanığı dinleyebilir. Tanığın dinlenmesi sırasında ses ve görüntülü aktarma yapılır. Soru sorma hakkı saklıdır.

Bu hakkın bir sınırı vardır: hakim, tanığın kimliğini dolaylı olarak bile ortaya çıkaracak soruların sorulmasına izin vermez (5726 m.9/5). “Hangi mahallede oturuyorsunuz”, “sanıkla hangi iş yerinde çalıştınız” gibi sorular bu yüzden çoğu zaman engellenir. Ama olayı nasıl öğrendiği, olayın tarihi, saati ve yeri, orada başka kimlerin bulunduğu, neden bu kadar ayrıntılı hatırladığı gibi sorular kimliği açığa çıkarmadan beyanı sınar.

Uygulamada en sık sorun, savunmanın sorularını önceden yazılı vermesinin istenmesi ve tanığın bu soruları ayrı bir oturumda cevaplamasıdır. Bu yöntemde tanığın cevabına göre yeni soru sormak mümkün olmaz. Mümkünse eş zamanlı dinleme ve doğrudan soru sorma talep edin; reddedilirse bunu tutanağa geçirtin, çünkü bu konu istinaf ve temyizde savunma hakkının kısıtlanması olarak ileri sürülebilir.

Gizli Tanık Nedir, Beyanı Tek Başına Delil Olur mu?

Hayır, koruma tedbiri uygulanan tanığın beyanı tek başına hükme esas teşkil etmez (5726 m.9/8). Mahkûmiyet için gizli tanığın anlattıklarını doğrulayan, ondan bağımsız başka delillerin bulunması gerekir.

Doğrulayıcı delil; HTS kaydı, kamera görüntüsü, arama tutanağı, banka hareketi, açık bir tanığın beyanı veya ele geçirilen madde gibi somut bir olgudur. Gizli tanığın “sanık uyuşturucu satıyordu” demesi ile evde yapılan aramada satışa hazır paketlerin bulunması birlikte değerlendirilebilir; ama aramada hiçbir şey çıkmamışsa, beyanı destekleyen bir şey yoktur. Gizli tanık nedir diye soran birçok müvekkil, bu beyanın kendiliğinden mahkûmiyet getirdiğini sanır; kanun tam tersini söyler. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin yerleşik içtihadı da savunmanın sınayamadığı tek veya belirleyici bir tanık beyanına dayanan mahkûmiyete karşı aynı yöndedir.

Gizli tanık beyanına karşı savunmada neye bakılır?

• Tanık olayı nereden öğrenmiş? Kendisi mi görmüş, yoksa başkasından mı duymuş? Duyduysa kimden, ne zaman?
• Beyanda yer, tarih, saat ve eylem gibi denetlenebilir ayrıntı var mı, yoksa “örgütle irtibatlı olduğunu biliyorum” gibi soyut bir değerlendirme mi?
• Soruşturmadaki ve duruşmadaki anlatımlar arasında çelişki var mı?
• Dosyadaki birden fazla gizli tanığın beyanı aynı cümle kalıplarıyla mı yazılmış?
• Tanığın verdiği tarih ve yer, sanığın HTS kaydı, iş yeri kayıtları veya başka belgelerle uyuşuyor mu?
• Tanığın kendisi aynı dosyada şüpheli mi, ya da sanıkla arasında husumet veya çıkar ilişkisi var mı?

Gizli Tanık Beyanıyla Tutuklama Olur mu?

Olabilir, ama ancak beyan somut ve denetlenebilir olgular içeriyorsa. Anayasa Mahkemesinin bireysel başvuru kararlarında, yer, zaman, kişi ve eylem bilgisi taşıyan ve şüphelinin denetleyebildiği gizli tanık beyanının tutuklama için kuvvetli suç şüphesi belirtisi sayılabileceği kabul edilmiştir. Soyut, genel ifadelerden oluşan ve yargı makamlarının denetimine imkân vermeyen bir beyana dayanan tutuklama ise hak ihlali olarak değerlendirilmiştir.

Tutuklama aşamasında 5726 m.9/8’deki “tek başına hükme esas olmaz” kuralı doğrudan uygulanmaz; bu kural mahkûmiyet hükmü içindir. Yine de beyanın soyut olduğunu, doğrulayan hiçbir delil bulunmadığını tutuklamaya itiraz dilekçesinde ayrıntılı göstermek sonuç verebilir. Tutuklamanın genel şartlarını tutuklamanın hangi hâllerde uygulandığı, itiraz yolunu tutuklama kararına itiraz yazısında bulabilirsiniz.

Gizli Tanığın Kimliği Öğrenilebilir mi?

Hayır, tanık koruma kapsamındaki kararlar ve işlemler gizlidir ve bu gizlilik tedbir sona erdikten sonra da devam eder (5726 m.18/1). Dosyayı incelediğinizde beyanı yalnız verilen farklı isimle görürsünüz; gerçek kimlik ayrı ve gizli saklanır.

Kimliği tahmin edip o kişiye ulaşmaya çalışmak sizi doğrudan suçlu konumuna düşürür. Görülmekte olan bir davada tanığı hukuka aykırı olarak etkilemeye teşebbüs etmek, iki yıldan dört yıla kadar hapis gerektiren ayrı bir suçtur (TCK 277/1); fiil tehdit gibi başka bir suçu da oluşturuyorsa fikri içtimaya göre verilecek ceza yarısına kadar artırılır (TCK 277/2). Üstelik tanık üzerinde baskı girişimi tutuklama sebebi sayılabilir (CMK 100/2-b). Gizli tanık hakkında görevi nedeniyle bilgi edinip bunu açıklayan kamu görevlisi de cezalandırılır (5726 m.20; TCK 258/1).

Gizli Tanık Yalan Söylerse Ne Olur?

Gizli tanık da yalan tanıklıktan sorumludur; üç yıldan fazla hapis gerektiren bir suçun soruşturma veya kovuşturmasında yalan tanıklık iki yıldan dört yıla kadar hapis gerektirir (TCK 272/3), aleyhine tanıklık edilen kişi tutuklandıysa ceza daha da ağırlaşır (TCK 272/5). Kimliği sizden saklıdır, ama savcılık ve mahkeme onu bilir; bu yüzden beyanın yalan olduğunu gösteren somut delilleriniz varsa suç duyurusunda bulunabilirsiniz.

Tanığın olay hakkında yanlış bilgi vermesi veya yalan tanıklık ya da iftiradan mahkûm olması, koruma tedbirinin kaldırılma sebebidir (5726 m.8/4). Yalan tanıklıktan mahkûmiyet hâlinde devletin koruma için yaptığı giderler tanıktan geri alınır (5726 m.21). Suçun ayrıntıları yalan tanıklık suçu cezası yazısında, kasıtlı olarak suç uydurulduğunu düşünüyorsanız izleyeceğiniz yol iftira yazısında.

Gizli Tanık, İtirafçı ve Gizli Soruşturmacı Farkı

Gizli tanık dosyada tanıktır; itirafçı ise suça katıldığını kabul edip bilgi veren şüpheli veya sanıktır, gizli soruşturmacı da hakim kararıyla görevlendirilen bir kamu görevlisidir. Üçünün beyanı farklı kurallara bağlıdır ve savunmada farklı biçimde tartışılır.

İtirafçı, örgüt suçlarında etkin pişmanlık hükümlerinden yararlanmak için konuşur; örneğin örgüt üyesi teslim olup bilgi verirse örgüt üyeliğinden ceza almaz, yakalandıktan sonra bilgi verirse cezası indirilir (TCK 221/4). Bu çıkar ilişkisi, beyanının değerlendirilmesinde dikkate alınması gereken bir husustur; kurumu kardeş yazıda, etkin pişmanlık nedir başlığında anlattım. Gizli soruşturmacı ise somut delillere dayanan kuvvetli şüphe varsa ve başka surette delil elde edilemiyorsa görevlendirilir (CMK 139/1). 5726 sayılı Kanun’un koruma hükümleri muhbirler ve gizli soruşturmacılar için de uygulanabilir (5726 m.22).

Yaşanmış Olaydan

Bir süre önce yirmili yaşlarında bir müvekkil, uyuşturucu ticareti şüphesiyle tutuklanmıştı. Dosyadaki ana delil, kod adlı bir gizli tanığın “her cuma akşamı parkta satış yaptığını” anlatan beyanıydı. Evde yapılan aramada yalnız kullanım miktarında madde çıkmıştı; ne hassas terazi ne paketleme malzemesi vardı. Tutuklamaya itirazımız, beyanın somut olduğu gerekçesiyle reddedildi.

Kovuşturmada gizli tanığın SEGBİS ile, sesi değiştirilerek ve bizim eş zamanlı soru sorabileceğimiz biçimde dinlenmesini istedik; mahkeme kabul etti. Tanığa satışları kaç kez gördüğünü, saatini ve parkta nerede durduğunu sorduk. Verdiği saatlerde müvekkilin başka bir ilçedeki iş yerinde vardiyada olduğunu iş yeri giriş kayıtları ve HTS kaydıyla gösterdik; tanık da sonunda olayı bir arkadaşından duyduğunu söyledi.

Mahkeme, gizli tanık beyanını doğrulayan başka bir delil bulunmadığını belirterek ticaret iddiasını sabit görmedi; ek savunmamızı aldıktan sonra suç vasfını kullanmak için bulundurma olarak değiştirdi ve TCK 191/8 uyarınca hükmün açıklanmasını geri bıraktı. Müvekkil aylar süren tutukluluktan sonra tahliye edildi. Bu dosyadan çıkardığım ders şu: gizli tanık beyanı, ancak soru sorabildiğiniz ve ayrıntısını belgeyle sınayabildiğiniz ölçüde çürütülebilir.