İzinsiz Gösteri ve Yürüyüş Cezası: 2911 Sayılı Kanun

İzinsiz Gösteri ve Yürüyüş Cezası Ne Kadar?

İzinsiz gösteri ve yürüyüş cezası 6 ay ile 4 yıl hapis arasında, kişinin eylemdeki rolüne ve davranışına göre değişir. Aşağıdaki tablo 2911 sayılı Kanun ile TCK’daki ilgili hükümleri bir arada gösterir.

Bu suçların hiçbiri şikâyete bağlı değildir ve uzlaştırma kapsamında yer almaz. Soruşturmayı savcılık re’sen yürütür; yürüyüş sırasında kolluğun çektiği kamera kayıtları, kanun gereği yalnız şüphelilerin ve delillerin tespiti için kullanılabilir (2911 m.11).

Gösteri İçin İzin mi Gerekir, Bildirim mi?

Türkiye’de gösteri yürüyüşü için izin gerekmez; düzenleme kurulunun toplantıdan en az 48 saat önce, çalışma saatleri içinde valilik veya kaymakamlığa imzalı bildirim vermesi yeterlidir. Bu kural 2911 sayılı Kanun’un 3. ve 10. maddelerindedir.

Düzenleme kurulu, fiil ehliyeti olan ve 18 yaşını doldurmuş en az 7 kişiden oluşur (m.9). Bildirimde toplantının amacı, yeri, günü, başlama ve bitiş saati ile kurul üyelerinin kimlikleri yazılır; idare karşılığında alındı belgesi vermek zorundadır. Bildirim kabul edilmezse durum tutanakla tespit edilir ve noter aracılığıyla bildirim yapılır.

Gösteri ancak valiliğin önceden ilan ettiği yer ve güzergâhlarda yapılabilir (m.6) ve güneş doğmadan başlayamaz (m.7). Vali veya kaymakam belirli bir toplantıyı bir ayı aşmamak üzere erteleyebilir ya da suç işleneceğine dair açık ve yakın tehlike varsa yasaklayabilir (m.17). Yabancıların gösteri düzenlemesi ise İçişleri Bakanlığı iznine bağlıdır (m.3/2); yabancının cezası ve sınır dışı edilme ihtimali ayrı bir değerlendirme gerektirir.

Bir Gösteri Ne Zaman Kanuna Aykırı Sayılır?

Bir gösteri, 2911 sayılı Kanun’un 23. maddesinde sayılan 12 hâlden biri gerçekleşirse kanuna aykırı sayılır. Uygulamada en sık görülenler şunlardır:

• Bildirim verilmeden veya bildirilen gün ve saatten önce ya da sonra yapılması,
• Valiliğin belirlediği yer ve güzergâh dışında yapılması,
• Silah, taş, sopa gibi araçlarla, yüz örtülerek veya yasadışı örgüt amblemiyle katılım olması,
• Yasaklama veya erteleme kararına rağmen yapılması,
• Düzenleme kurulunun dağılma kararından sonra devam edilmesi,
• Bildirimde yazılan amacın dışına çıkılması veya kanunların suç saydığı bir amaçla yapılması.

Yasal başlayan bir toplantı da sonradan bu hâllerden biri yüzünden kanuna aykırı hâle gelebilir. Bu durumda düzenleme kurulu toplantının bittiğini ilan eder; etmezse mülki amir karar verir ve görevlendirilen kolluk amiri topluluğa dağılmasını, dağılmazsa zor kullanılacağını ihtar eder (m.24). Kolluğa fiili saldırı veya mukavemet varsa ihtar beklenmeden zor kullanılabilir.

Basın açıklamaları da toplantı hakkının kapsamındadır. Kısa süren ve amacını aşmayan bir açıklama ile yolu kapatan bir yürüyüş arasında uygulamada fark gözetilir; açıklamanın yürüyüşe dönüştüğü ve trafiği durdurduğu durumlarda dağıtma ve soruşturma sık görülür. Yolu kapatmanın ayrı sonuçlarını yol kapatma ve ulaşımı engelleme yazısında anlattım.

Eyleme Yalnızca Katılan Kişi Ceza Alır mı?

Barışçıl bir eyleme yalnızca katılmak, dağılma ihtarına uyulduğu sürece kural olarak ceza gerektirmez; katılımcı için asıl suç, ihtara ve zor kullanmaya rağmen dağılmamakta ısrar etmektir (2911 m.32/1). Bu suçun oluşması için kolluğun önce açık bir dağılma ihtarı yapması, sonra zor kullanması ve kişinin buna rağmen alanda kalması gerekir.

28. maddenin birinci fıkrası düzenleyen ve yönetenlerle birlikte “bunların hareketlerine katılanları” da cezalandırır. Bu ifadenin kapsamı tartışmalıdır: uygulamada kalabalık içinde bulunan kişi çoğunlukla 32. madde üzerinden değerlendirilir, ön safta slogan attıran, kalabalığı yönlendiren veya pankart taşıyarak yürüyüşü sevk eden kişiler ise 28/1 kapsamında yargılanabilir. Dosyalarda en sık gördüğüm sorun, ihtarın gerçekten yapılıp yapılmadığının ve kişinin ihtardan sonra alanda kalıp kalmadığının kamera kayıtlarıyla ispatlanmamasıdır.

Gösteri, 23. maddedeki hâllerden biri gerçekleşmeden veya 24. maddedeki usul izlenmeden dağıtılmışsa, 32. maddedeki cezalar dörtte bire kadar indirilebilir ya da ceza vermekten vazgeçilebilir (m.32/3). Bu yüzden savunmada ilk incelenecek nokta, dağıtma kararının hukuka uygun olup olmadığıdır.

Anayasa Mahkemesi ve AİHM barışçıl gösteriye nasıl bakıyor?

Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, yalnızca bildirim yapılmadığı için barışçıl bir toplantının zor kullanılarak dağıtılmasını ve katılımcılarının cezalandırılmasını birçok başvuruda toplantı hakkının ihlali saymıştır. Bu kararlar, gösterinin şiddet içermediği, kısa sürdüğü ve kamu düzenini ciddi biçimde bozmadığı durumlar için önemlidir. Hak ihlali tespitinden sonra yeniden yargılama yolu açılabilir; ancak şiddet içeren veya kolluğa direnilen eylemlerde bu içtihat sanığı korumaz.

Yüz Örtmek, Slogan ve Pankart Cezayı Nasıl Ağırlaştırır?

Kimliği gizlemek amacıyla yüzü tamamen veya kısmen örterek gösteriye katılmak, 2911 m.33/1-a’ya göre 2 yıl 6 ay ila 4 yıl hapis gerektirir. Aynı ceza ateşli silah, havai fişek, molotof, taş, sopa, sapan gibi araçlarla katılan için de geçerlidir. Bu suç CMK 100/3’teki katalog suçlar arasındadır; yani kuvvetli şüphe varsa tutuklama nedeni var sayılabilir.

Yasadışı örgüt ve toplulukların amblemini taşımak, bu işaretleri taşıyan üniforma benzeri giysi giymek ya da kanunların suç saydığı nitelikte pankart, döviz ve slogan kullanmak 6 ay ila 3 yıl hapis gerektirir (m.33/1-b). Gösteri ayrıca kanuna aykırıysa ve dağılmamak için direnildiyse, 32. maddeden de ayrıca ceza verilir. Sloganın içeriği terör örgütünü öven nitelikteyse dosyaya terör örgütü propagandası suçlaması da eklenebilir.

Soğuk havada takılan bere, sağlık maskesi veya gaz kullanımına karşı yüz kapatma, kimliği gizleme amacı taşımıyorsa 33/1-a kapsamına girmez. Amaç, kayıtlardaki görünüme, kişinin davranışına ve diğer delillere göre belirlenir; bu konuda savunmayı ilk ifadede açıkça yapmak gerekir. 18 yaşından küçükler için 2911 m.34/A, gösteride direnme veya propaganda suçu işleyen çocuğun bu nedenle ayrıca örgüt adına suç işlemiş terör suçlusu sayılmasını engeller.

Polise Direnmek Ayrıca Cezalandırılır mı?

Evet, dağılma ihtarından sonra polise cebir veya tehditle direnen kişi, dağılmama suçunun yanında TCK 265’ten de ayrıca cezalandırılır (2911 m.32/2). Bu suçun temel hâli şöyledir:

TCK 265/1: (1) Kamu görevlisine karşı görevini yapmasını engellemek amacıyla, cebir veya tehdit kullanan kişi, altı aydan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.

DİKKAT: Kanun metinleri https://mevzuat.gov.tr/ adresinden alınmaktadır.

Gösterilerde bu suç çoğu zaman birden fazla kişiyle birlikte veya yüz örtülerek işlendiği için ceza artırılır:

TCK 265/3: (3) Suçun, kişinin kendisini tanınmayacak bir hale koyması suretiyle veya birden fazla kişi tarafından birlikte işlenmesi halinde, verilecek ceza üçte biri oranında artırılır.

Polisi itmek, kolundan kurtulmak için çekiştirmek veya kalkanına vurmak gibi davranışların cebir sayılıp sayılmadığı her dosyada ayrıca tartışılır. Kolluğa direnmenin unsurlarını ve savunma yollarını polise mukavemet yazısında ayrıntılı anlattım. Polise yönelik sözlü hakaret varsa, bu da kamu görevlisine hakaret olarak ayrı bir suçtur.

Gözaltı, HAGB ve Sicil: Davadan Sonra Ne Olur?

Kanuna aykırı gösteri dosyalarında gözaltı sık görülür; suç üç veya daha fazla kişiyle işlendiğinde toplu suç sayılır. Toplu suçlarda gözaltı süresi, savcının yazılı emriyle her defasında bir gün olmak üzere toplam en çok üç gün uzatılabilir (CMK 91/3). Ayrıntılar gözaltı süresi yazısındadır.

32. madde ve 33/1-b suçlarında sonuç ceza çoğu zaman 2 yılın altında kalır; bu durumda hükmün açıklanmasının geri bırakılması ve erteleme mümkündür. HAGB’de 5 yıllık denetim süresi içinde kasıtlı yeni bir suç işlenmezse dava düşer ve karar adli sicilde görünmez. 33/1-a suçunda alt sınır 2 yıl 6 ay olduğu için HAGB ancak takdiri indirim ve başka indirim nedenleriyle 2 yılın altına inilirse tartışılabilir.

Dava asliye ceza mahkemesinde görülür ve bu suçların hepsinde üst sınır 5 yılı geçmediği için dava zamanaşımı 8 yıldır. Memur ve öğrenciler için ceza davasının yanında ayrıca disiplin süreci işleyebilir; HAGB kararı ceza bakımından sonuç doğurmasa da disiplin soruşturması kendi kurallarıyla yürür. Bu konuda memur hakkında soruşturma yazısına bakabilirsiniz.

Yaşanmış Olaydan

Bir üniversite öğrencisinin ailesi, oğullarının bildirimsiz bir yürüyüşten sonra gözaltına alındığını söyleyerek beni aradı. Yürüyüş, valiliğin belirlediği alan dışında, ana caddede yapılmış; polis birkaç kez dağılma ihtarı yapmış ve ardından biber gazıyla kalabalığı dağıtmıştı. Öğrenci hakkında 2911 m.32/1’den, dağılmamakta ısrar suçlamasıyla soruşturma başlatılmıştı.

İfade sırasında öğrencinin yüzünü örtmediğini, slogan atmadığını ve polise direnmediğini tutanağa geçirttik. Kovuşturmada kolluğun kamera kayıtlarının tamamını istedik; kayıtlar, ihtarın yapıldığını ve öğrencinin ilk ihtardan sonra kaldırımda bir süre beklediğini, zor kullanılmaya başlandığında ise uzaklaşmaya çalışırken yakalandığını gösteriyordu.

Mahkeme, öğrencinin ihtardan sonra bir süre alanda kaldığını kabul etti, ancak cezayı alt sınırdan belirleyip takdiri indirim uyguladı ve hükmün açıklanmasını geri bıraktı. Beraat istediğimiz için kararı istinafa taşıdık. Ders şu: bu dosyalarda sonucu belirleyen, eylemin kendisinden çok ihtar anında nerede durduğunuzu gösteren kayıtlardır.