Ceza Verilmesine Yer Olmadığı Kararı Ne Demek? CMK 223

Ceza Verilmesine Yer Olmadığı Kararı Ne Demek, Beraatten Farkı Ne?

Beraatte ortada size yüklenebilecek bir suç yoktur; ceza verilmesine yer olmadığı kararında ise fiil sizindir, yalnızca ceza verilmez. Fark kâğıt üzerinde küçük görünür, ama sicil, tazminat ve memuriyet başvurularında sonuçları ayrılır.

CMK 223/1, bu kararı beraat, mahkûmiyet, güvenlik tedbiri, davanın reddi ve düşme ile birlikte “hüküm” olarak sayar. Yani dava esastan biter ve kanun yolları hüküm için işler. CMK 223/9 ise önemli bir sıra kuralı koyar: derhal beraat verilebilecek bir dosyada mahkeme düşme, durma veya ceza verilmesine yer olmadığı kararı veremez. Savunmada ilk hedef her zaman beraattir; bu karar ancak beraat mümkün değilse gündeme gelir. Beraatin sonuçlarını beraat kararının ne anlama geldiğini anlattığım yazıda ayrıca ele aldım.

Kusurunuz Yoksa: CMK 223/3’teki Haller

CMK 223/3, failin kusuru bulunmadığı dört hal grubunda ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilmesini öngörür. Bu hallerin ortak noktası, fiilin hukuka aykırı olması ama kişinin bundan kınanamamasıdır.

CMK 223/3: (3) Sanık hakkında;

• a) Yüklenen suçla bağlantılı olarak yaş küçüklüğü, akıl hastalığı veya sağır ve dilsizlik hali ya da geçici nedenlerin bulunması,
• b) Yüklenen suçun hukuka aykırı fakat bağlayıcı emrin yerine getirilmesi suretiyle veya zorunluluk hali ya da cebir veya tehdit etkisiyle işlenmesi,
• c) Meşru savunmada sınırın heyecan, korku ve telaş nedeniyle aşılması,
• d) Kusurluluğu ortadan kaldıran hataya düşülmesi, Hallerinde, kusurunun bulunmaması dolayısıyla ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilir.

DİKKAT: Kanun metinleri https://mevzuat.gov.tr/ adresinden alınmaktadır.

Birinci grup kişinin kendisiyle ilgilidir. Fiil sırasında 12 ile 15 yaş arasında olup işlediği fiilin anlamını algılayamayan çocuk (TCK 31/2), akıl hastalığı nedeniyle fiilin hukuki anlamını algılayamayan kişi (TCK 32/1) bu gruptadır; TCK 33 çocuklara ilişkin kuralları sağır ve dilsizlere daha ileri yaşlara kadar uygular. Geçici bir sebep ya da irade dışı alınan alkol veya uyuşturucu etkisiyle algılama yeteneğini yitiren kişi de bu karardan yararlanır (TCK 34/1). Kendi isteğiyle içip suç işleyen kişi ise yararlanamaz (TCK 34/2).

İkinci grupta dışarıdan gelen bir baskı vardır: hukuka uygunluğunu denetleme imkânı kanunla kapatılmış, hukuka aykırı ama bağlayıcı bir emri yerine getirmek (TCK 24/4), başka türlü kurtulma imkânı olmayan ağır bir tehlikeden kurtulmak için davranmak (TCK 25/2) ya da karşı konulamayacak cebir veya tehdit altında hareket etmek (TCK 28/1). Zorunluluk hâlinin şartlarını ayrı bir yazıda tek tek anlattım. Üçüncü grup, meşru savunmada sınırın mazur görülebilecek bir heyecan, korku veya telaşla aşılmasıdır (TCK 27/2). Dördüncü grup ise TCK 30’daki kaçınılmaz hatadır.

Fiil Suç Olarak Kalsa da Ceza Verilmeyen Haller (CMK 223/4)

CMK 223/4, fiilin suç olma özelliğini korumasına rağmen dört sebeple ceza verilmemesini düzenler: etkin pişmanlık, şahsi cezasızlık sebebi, karşılıklı hakaret ve haksızlık içeriğinin azlığı. Burada kusur tartışılmaz; kanun belirli bir durumda cezalandırmaktan vazgeçmiştir.

CMK 223/4: (4) İşlenen fiilin suç olma özelliğini devam ettirmesine rağmen;

• a) Etkin pişmanlık,
• b) Şahsî cezasızlık sebebinin varlığı,
• c) Karşılıklı hakaret,
• d) İşlenen fiilin haksızlık içeriğinin azlığı, Dolayısıyla, faile ceza verilmemesi hallerinde, ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilir.

Etkin pişmanlık

Etkin pişmanlık her suçta bu kararı doğurmaz; çoğu suçta yalnızca indirim sağlar. Karar ancak ilgili madde “ceza verilmez” ya da “cezaya hükmolunmaz” diyorsa verilir. Uyuşturucu ticaretine iştirak eden kişinin resmi makamlar haber almadan önce suç ortaklarını bildirmesi (TCK 192/1), örgüt üyesinin suça katılmadan örgütten ayrıldığını bildirmesi (TCK 221/2) ve rüşvet alan kişinin durum öğrenilmeden önce rüşveti teslim etmesi (TCK 254/1) buna örnektir. Hırsızlık ve dolandırıcılıkta zararın giderilmesi ise yalnız indirim sağlar. Kavramın tamamı için etkin pişmanlığın ne olduğunu anlatan yazıya bakabilirsiniz.

Şahsi cezasızlık sebebi

Şahsi cezasızlık, fiili belirli bir yakınlık ilişkisi içinde işleyen kişiyi cezadan kurtarır. En sık örnek TCK 167/1’dir: yağma hariç malvarlığı suçları ayrılık kararı olmayan eşin, üstsoyun, altsoyun veya aynı evde yaşayan kardeşin zararına işlenirse o akrabaya ceza verilmez. Suçluyu kayırma suçunu üstsoy, altsoy, eş veya kardeşin işlemesi de cezasız kalır (TCK 283/3).

Karşılıklı hakaret ve haksızlık içeriğinin azlığı

Hakaret karşılıklı işlenmişse mahkeme taraflardan birine veya ikisine ceza vermekten vazgeçebilir (TCK 129/3); kasten yaralamaya tepki olarak edilen hakarette ise ceza verilmez (TCK 129/2). Haksızlık içeriğinin azlığına örnek, değeri çok düşük bir malın çalınması (TCK 145/1) ya da hırsızlığın ağır ve acil bir ihtiyacı karşılamak için işlenmesidir (TCK 147/1). Taksirli suçta failin kendisi ağır biçimde mağdur olmuşsa da ceza verilmez (TCK 22/6); örneğin kazada kendi çocuğunu kaybeden sürücü. Bu hâl uygulamada çoğunlukla şahsi cezasızlık sebebi (CMK 223/4-b) olarak değerlendirilir. Bilinçli taksirde bu hal yalnızca indirim sağlar.

Akıl Hastalığı ve Çocuk Dosyalarında Güvenlik Tedbiri

Akıl hastalığı veya yaş nedeniyle verilen ceza verilmesine yer olmadığı kararı, genellikle bir güvenlik tedbiriyle birlikte gelir. Ceza yoktur, ama kişi serbestçe evine dönmeyebilir.

TCK 32/1’e göre akıl hastası kişiye ceza verilmez, ancak hakkında güvenlik tedbirine hükmolunur. TCK 57/1 bu kişilerin yüksek güvenlikli sağlık kurumlarında koruma ve tedavi altına alınmasını öngörür. Kurumun sağlık kurulu, toplum açısından tehlikeliliğin ortadan kalktığını raporla bildirirse kişi infaz hâkimi kararıyla serbest bırakılabilir (TCK 57/2). Kurumda kalış süresinin alt sınırları, tedavi süreci ve raporlara itiraz konusunu akıl hastalığı olan kişinin ceza alıp almadığını anlattığım yazıda ayrıntılı ele aldım.

Çocuklarda tablo yaşa göre değişir. Fiil sırasında 12 yaşını doldurmamış çocuk hakkında ceza kovuşturması hiç yapılamaz (TCK 31/1); dosya savcılıkta kapanır, çocuklara özgü güvenlik tedbirleri ayrıca uygulanabilir. 12 ile 15 yaş arasındaki çocuk fiilin anlamını algılayamıyorsa mahkeme ceza verilmesine yer olmadığına karar verir ve çocuklara özgü güvenlik tedbirlerine hükmeder (TCK 31/2). Çocuk dosyalarının bütün sürecini çocuk suç işlerse ne olacağını anlattığım yazıda bulabilirsiniz.

Adli Sicilde, Memuriyette ve İş Başvurusunda Görünür mü?

Ceza verilmesine yer olmadığı kararı mahkûmiyet olmadığı için adli sicil belgenizde görünmez. 5352 sayılı Adli Sicil Kanunu’nun 4. maddesi sicile kaydedilecek bilgileri sayar; bu liste mahkûmiyete ve infaza bağlı kayıtlardan oluşur.

Tek önemli istisna akıl hastalığıdır. Aynı maddenin (k) bendi, akıl hastalığı nedeniyle hükmedilen güvenlik tedbirlerine ilişkin kararların sicile kaydedileceğini öngörür. Bu kayıt, tedbirin infazı tamamlandığında silinir. Yaş küçüklüğü, zorunluluk hali, etkin pişmanlık veya karşılıklı hakaret nedeniyle verilen kararlar ise sicile mahkûmiyet olarak geçmez. Sicilin işe girişe etkisini adli sicil kaydının işe engel olup olmadığını anlattığım yazıda ele aldım.

Memuriyet engeli 657 sayılı Kanun’un 48/A-5 maddesine göre mahkûmiyete bağlıdır; ceza verilmeyen bir karar bu engeli tek başına doğurmaz. Ancak kamu kurumlarının yaptığı güvenlik soruşturması ve arşiv araştırmasında hakkınızda dava açıldığı ve nasıl sonuçlandığı görülebilir. Bu araştırmada hangi kayıtların göründüğünü güvenlik soruşturmasında HAGB’nin görünüp görünmediğini anlattığım yazıda açıkladım. Disiplin soruşturması da ceza davasından bağımsız yürür; kurum fiili disiplin açısından ayrıca değerlendirebilir.

Tutuklu Kaldıysanız Tazminat İsteyebilir misiniz?

Kusur yeteneğiniz bulunmadığı için ceza verilmesine yer olmadığı kararı aldıysanız, tutuklu kaldığınız süre için tazminat isteyemezsiniz. Kanun bunu açıkça yasaklar:

CMK 144/1-d: Kusur yeteneğinin bulunmaması nedeniyle hakkında ceza verilmesine yer olmadığına karar verilenler.

Diğer hallerde tablo daha karışıktır. CMK 141/1-e, kanuna uygun tutuklamadan sonra yalnızca kovuşturmaya yer olmadığı ve beraat kararı alanlara tazminat hakkı tanır; zorunluluk hali, sınırın aşılması veya etkin pişmanlık nedeniyle verilen karar bu bentte sayılmaz. Bu yüzden böyle bir dosyada tazminat talebi kendiliğinden kabul görmez ve somut olaya göre tartışılır. Buna karşılık tutuklama baştan kanuna aykırıysa (CMK 141/1-a) veya gözaltı süresi aşıldıysa (CMK 141/1-b) kararın türünden bağımsız olarak tazminat yolu açıktır.

Süre her halde aynıdır: kararın kesinleştiğinin size tebliğinden itibaren üç ay ve her halde kesinleşmeden itibaren bir yıl (CMK 142/1). Başvurunun hangi mercie yapılacağını ve hangi belgelerin gerektiğini haksız tutuklama tazminatının nasıl alındığını anlattığım yazıda adım adım gösterdim.

Karara İtiraz Değil İstinaf: Süre ve Beraat Talebi

Ceza verilmesine yer olmadığı kararı bir hüküm olduğu için kanun yolu istinaftır; süre, gerekçeli kararın size tebliğinden itibaren iki haftadır (CMK 273/1). Dilekçe bölge adliye mahkemesine değil, kararı veren mahkemeye verilir.

Bu karara karşı istinafa en çok iki taraf gider. Savcı veya katılan, sanığın cezalandırılması gerektiğini ileri sürer. Sanık ise beraat ister; çünkü fiili hiç işlemediğini düşünüyorsa, “fiili işlediniz ama ceza vermiyoruz” diyen bir karar onu tatmin etmez. CMK 223/9 burada sanığın elini güçlendirir: beraat şartları varsa mahkeme bu kararı veremez. İstinafa yalnız sanık gittiyse yeni hüküm öncekinden ağır olamaz (CMK 283/1); yani kendi başvurunuzla mahkûmiyet almazsınız.

Bölge adliye mahkemesinin bu konudaki kararları temyiz edilemez (CMK 286/2-h). Dosya istinaf aşamasında kesinleşir; bu yüzden istinaf dilekçesini özenle hazırlamak gerekir. Sürenin nasıl hesaplandığını istinaf başvuru süresini anlattığım yazıda, gerekçenin ne zaman yazılacağını da gerekçeli kararın ne zaman yazıldığını anlattığım yazıda bulabilirsiniz. Gerekçede kararın hangi bende dayandığının gösterilmesi zorunludur (CMK 230/3).

Savcılık Aşamasında da Aynı Sonuç Çıkabilir mi?

Evet, bazı hallerde dosya mahkemeye hiç gitmez: etkin pişmanlık veya şahsi cezasızlık şartları varsa savcı kovuşturmaya yer olmadığına karar verebilir (CMK 171/1). 12 yaş altındaki çocuklar hakkında da kovuşturma yapılamadığı için dosya savcılıkta kapanır.

Akıl hastalığı dosyalarında ise savcı kural olarak dava açar. Güvenlik tedbirine ancak mahkeme hükmedebileceği için, kişinin kusur yeteneği yargılama sırasında alınan raporlarla tartışılır.

Yargılama Giderleri, El Konulan Eşya ve Hukuk Davası

Hakkında ceza verilmesine yer olmadığına karar verilen kişi yalnızca kendi kusurundan doğan yargılama giderlerini öder (CMK 327/1). Bilirkişi, tanık ve tebligat giderleri kural olarak Hazine üzerinde kalır.

El konulan eşyanın durumu ise ayrıca değerlendirilir. Bulundurulması veya satışı başlı başına suç olan eşya, örneğin uyuşturucu, ceza verilmese de müsadere edilir (TCK 54/4). Suçta kullanılan diğer eşya için mahkeme TCK 54/1’deki şartlara bakar. Mağdurun zararı da ortadan kalkmaz; fiil hukuka aykırı olduğu için mağdur hukuk mahkemesinde tazminat davası açabilir, ceza davasında ise tazminat istenmez.

Yaşanmış Olaydan

Bir gece yarısı, apartman otoparkında komşusuyla tartışan bir müvekkilim hakkında silahla kasten yaralama suçundan dava açılmıştı. Komşu elindeki demir çubukla üzerine yürümüş, müvekkil de arabasındaki tornavidayla onu kolundan yaralamıştı. Silahla yaralama olduğu için dosya uzlaştırma kapsamı dışındaydı.

Savunmada meşru müdafaa nedeniyle beraat istedim; kamera kaydı saldırının komşudan başladığını açıkça gösteriyordu. Mahkeme saldırının varlığını kabul etti, ama yaralamanın saldırıyı durdurmak için gerekenden ileri gittiği kanaatine vardı. Sınırın korku ve telaşla aşıldığını kabul ederek ceza verilmesine yer olmadığına hükmetti.

Biz beraat için, savcılık da mahkûmiyet için istinafa gittik. Bölge adliye mahkemesi iki başvuruyu da esastan reddetti ve karar orada kesinleşti. Müvekkil beraat alamadığı için başta üzgündü; ama sicili temiz kaldı ve bir yıl sonra girdiği memurluk sınavından sonra atamasında bu dosya engel çıkarmadı.