Kefalet ile Serbest Kalma Mümkün mü? Güvence Rehberi

Türkiye’de Kefalet ile Serbest Kalma Var mı?

Var, ama adı kefalet değil güvencedir ve tek başına bir hak değil, hâkimin seçebileceği adli kontrol (tutuklanmadan, kanunda sayılan yükümlülüklerle serbest kalma) tedbirlerinden biridir. Tutuklama sebepleri bulunsa bile hâkim tutuklama yerine adli kontrole karar verebilir (CMK 109/1). Güvence yükümlülüğü kanunda şöyle düzenlenir:

CMK 109/3-f: Şüphelinin parasal durumu göz önünde bulundurularak, miktarı ve bir defada veya birden çok taksitlerle ödeme süreleri, Cumhuriyet savcısının isteği üzerine hâkimce belirlenecek bir güvence miktarını yatırmak.

DİKKAT: Kanun metinleri https://mevzuat.gov.tr/ adresinden alınmaktadır.

Kanun, “kefalet” kelimesine en yakın anlamı aynı maddenin (h) bendinde kullanır: mağdurun haklarını korumak için belirlenen paranın aynî veya kişisel güvenceye bağlanması. Bu, örneğin bir taşınmaz üzerinde güvence ya da bir kişinin ödemeyi üstlenmesi biçiminde olabilir. Uygulamada en sık gördüğüm ise (f) bendindeki nakit güvencedir.

Güvenceye Kim Karar Verir, Savcı İsteyebilir mi?

Güvenceye hâkim karar verir: soruşturmada savcının istemiyle sulh ceza hâkimi (CMK 110/1), kovuşturmada davaya bakan mahkeme (CMK 110/3). Savcı güvenceyi kendi başına uygulayamaz; yalnız ister ya da adli kontrolün gereksizleştiğini düşünürse şüpheliyi serbest bırakır (CMK 103/2).

Gözaltından sonra savcı sizi sulh ceza hâkimine tutuklama ya da adli kontrol istemiyle gönderir. Sorguda avukatınız, tutuklama yerine güvence ve diğer yükümlülüklerin yeterli olacağını savunabilir. Tutuklama kararında hâkimin, adli kontrolün neden yetersiz kaldığını somut olgularla gerekçelendirmesi gerekir (CMK 101/2-d); bu gerekçe, ileride itirazın da temelidir. Hâkimin tutuklamada neye baktığını tutuklama kararında hâkimin ölçütleri yazısında anlattım.

Tutuklu bir yakınım güvenceyle çıkabilir mi?

Evet. Tutuklu şüpheli ve müdafii, adli kontrol altına alınarak serbest bırakılmayı her zaman isteyebilir (CMK 103/1, 104/1). Tahliye dilekçesinde güvence önermek, hâkime tutuklamanın yerine geçecek somut bir tedbir sunar. Dilekçenin nasıl hazırlanacağını tahliye talebi yazısında bulabilirsiniz.

Güvence hangi aşamada istenebilir?

Güvence dosyanın her aşamasında gündeme gelebilir: gözaltından sonraki sorguda, tutukluyken verilen tahliye dilekçesinde, duruşmada ve tutukluluk incelemesinde. Mahkûmiyet hükmü verilip istinaf veya temyize gidildiyse, hükmü veren ilk derece mahkemesi de UYAP kayıtlarını inceleyerek adli kontrol kararı verebilir (CMK 109/4). Azami tutukluluk süresi dolduğu için serbest bırakılan kişi hakkında da adli kontrol uygulanabilir (CMK 109/7). Yakınınız gözaltındaysa sorgudan önce yapılacakları gözaltından sonra ne olur yazısında anlattım.

Kefalet Miktarı Ne Kadar, Nasıl Belirlenir?

Kanunda sabit bir kefalet miktarı yoktur; hâkim tutarı ve ödeme takvimini şüphelinin parasal durumunu göz önünde bulundurarak belirler (CMK 109/3-f). Aynı suçta iki kişiye çok farklı tutarlar istenebilir.

Tutarın belirlenmesinde uygulamada üç şeye bakılır: şüphelinin geliri ve malvarlığı, kaçma şüphesinin ağırlığı ve olası zararın büyüklüğü. Ödenemeyecek kadar yüksek bir güvence, fiilen tutuklama anlamına gelir; bu yüzden avukatınız sorguda maaş bordrosu, borç kayıtları ve bakmakla yükümlü olduğunuz kişiler gibi belgeleri sunarak tutarın ödeme gücünüze göre belirlenmesini istemelidir.

Kararda güvencenin hangi kısmının neyi karşıladığı ayrı ayrı gösterilir (CMK 113/2). Bu ayrım, paranın ileride hangi koşulla size döneceğini belirlediği için önemlidir; kararı aldığınızda bu bölümü mutlaka okuyun.

Güvence nasıl yatırılır?

Güvencenin tutarı, ödeme süresi ve taksitleri kararda yazar; parayı kararda gösterilen biçimde ve süre içinde yatırırsınız. Ödeme belgesini kararı veren mercie dilekçeyle sunun ve bir örneğini saklayın; iade aşamasında bu belge işinizi kolaylaştırır. Kararı anlamadıysanız, ödemeyi kalemden ya da avukatınızdan teyit etmeden yapmayın.

Güvence Parası Neyi Karşılar?

Güvence iki şeyi karşılar: sizin bütün usul işlemlerinde hazır bulunmanızı ve kanunda sayılan sırayla masraf, zarar, kamusal gider ve para cezası ödemelerini. Kanun bunu açıkça sayar:

CMK 113/1: (1) Şüpheli veya sanık tarafından gösterilecek güvence, aşağıda yazılı hususların yerine getirilmesini sağlar:

• a) Şüpheli veya sanığın bütün usul işlemlerinde, hükmün infazında veya altına alınabileceği diğer yükümlülükleri yerine getirmek üzere hazır bulunması.
• b) Aşağıda gösterilen sıraya göre ödemelerin yapılması: 1. Katılanın yaptığı masraflar, suçun neden olduğu zararların giderilmesi ve eski hâle getirme; şüpheli veya sanık nafaka borçlarını ödememeleri nedeniyle kovuşturuluyorlarsa nafaka borçları. 2. Kamusal giderler. 3. Para cezaları.

Güvencenin mağdurun haklarını karşılayan kısmı, sizin rızanızla ve mağdur isterse dava bitmeden mağdura verilebilir (CMK 114/1). Mağdur lehine bir yargı kararı varsa rızanız aranmaz (CMK 114/2). Bu yol, özellikle zararın giderilmesinin önemli olduğu dosyalarda mağdurla uzlaşmayı kolaylaştırır.

Güvence Parası Geri Alınır mı?

Evet; bütün usul işlemlerine geldiyseniz ve yükümlülüklerinizi yerine getirdiyseniz, güvencenin hazır bulunmayı karşılayan kısmı size geri verilir (CMK 115/1). Paranın diğer kısmının akıbeti ise dosyanın sonucuna bağlıdır:

CMK 115/2: (2) Güvencenin, suç mağduruna veya nafaka alacaklısına verilmemiş olan ikinci kısmı, kovuşturmaya yer olmadığı veya beraat kararları verildiğinde de şüpheli veya sanığa geri verilir. Aksi hâlde, geçerli mazereti dışında, güvence Devlet Hazinesine gelir yazılır.

Mahkûmiyet hâlinde güvence 113/1-b’deki sıraya göre kullanılır ve fazlası geri verilir (CMK 115/3). Yani güvence, sonunda ödenecek yargılama gideri ya da adli para cezasından mahsup edilebilir; ama hapis cezasından bir gün bile düşürmez. Yargılama giderinin ne kadar tutabileceği ayrı bir yazımın konusu.

Güvenceyi Ödeyemezseniz veya Yükümlülüğe Uymazsanız Ne Olur?

Adli kontrol yükümlülüğünü isteyerek yerine getirmeyen kişi hakkında, alacağı cezanın süresine bakılmaksızın hemen tutuklama kararı verilebilir (CMK 112/1). Güvenceyi kararda gösterilen sürede yatırmamak da bu kapsamda değerlendirilebilir.

Kanundaki ölçüt “isteyerek” yerine getirmemektir. Parayı bulamadıysanız susmak yerine, süre dolmadan hâkime başvurup tutarın düşürülmesini, taksitlendirilmesini ya da güvencenin başka bir yükümlülükle değiştirilmesini isteyin. Hâkim yükümlülükleri değiştirebilir, kaldırabilir ya da geçici olarak muaf tutabilir (CMK 110/2); talebinize beş gün içinde karar verebilir (CMK 111/1). İmzaya gitmeme gibi diğer ihlallerin sonuçlarını adli kontrol ihlali yazısında anlattım.

Güvence Kararına İtiraz ve Değiştirme Yolları

Güvence dahil adli kontrol kararlarına itiraz edilebilir (CMK 111/2); süre kararı öğrenmeden itibaren iki haftadır (CMK 268/1). Sulh ceza hâkiminin adli kontrol kararına itirazı yargı çevresindeki asliye ceza mahkemesi hâkimi inceler (CMK 268/3-b).

İtiraz üzerine verilen karar kesindir (CMK 271/4); ama bu, yeni gelişmelerle tekrar değiştirme talebinde bulunmanıza engel değildir. İtiraz dilekçesinde nelere dikkat edileceğini adli kontrole itiraz yazısında ayrıntılı anlattım.

Güvenceyle Birlikte Hangi Yükümlülükler Verilir?

Güvence çoğu zaman tek başına verilmez; yurt dışına çıkış yasağı, belirli günlerde imza ya da belirli yerlere gitmeme gibi yükümlülüklerle birlikte uygulanır (CMK 109/3). Hangi yükümlülüklerin bulunduğunu ve nasıl işlediğini adli kontrol yazısında tek tek anlattım.

Güvence, yurt dışında yaşayan ya da yabancı uyruklu şüphelilerde daha sık gündeme gelir; çünkü hâkimin asıl kaygısı kişinin yargılama sırasında ülkeden ayrılmasıdır. Bu dosyalarda güvence genellikle yurt dışı çıkış yasağıyla birlikte verilir. Yasağın kaldırılması için izlenecek yolu yurt dışı çıkış yasağının kaldırılması yazısında bulabilirsiniz; geçici çıkış izni ise ayrı bir yazımın konusu.

Adli kontrol altında geçen süre kural olarak cezadan mahsup edilmez; yalnız konutu terk etmeme yükümlülüğünde her iki gün, bir gün olarak cezadan düşülür (CMK 109/6). Güvence yatırmış olmanız, cezanızı kısaltmaz.

Yaşanmış Olaydan

Bir süre önce, ortağıyla arasındaki bir ticari anlaşmazlık nedeniyle dolandırıcılık şüphesiyle gözaltına alınan bir müvekkilin ailesi beni aradı. Müvekkilin yurt dışında da iş bağlantıları vardı ve savcı, kaçma şüphesine dayanarak tutuklama istemişti. Sulh ceza hâkimliğindeki sorguya müvekkille birlikte girdim.

Sorguda müvekkilin Türkiye’deki ikametini, ailesini ve şirket kayıtlarını gösterdim; tutuklama yerine yurt dışı çıkış yasağı, haftada bir imza ve güvencenin yeterli olacağını savundum. Gelir belgelerini de sunarak tutarın ödeme gücüne göre belirlenmesini ve kararda kısımların ayrı ayrı gösterilmesini istedim. Hâkim tutuklama talebini reddetti; üç yükümlülüğe birlikte hükmetti ve güvencenin iki taksitte yatırılmasına izin verdi.

Basit dolandırıcılık uzlaştırma kapsamında olduğu için dosya soruşturmada uzlaştırmaya gitti. Müvekkilin rızasıyla güvencenin zararı karşılayan kısmı mağdura ödendi, kalan edim de peşin ödendi ve savcılık kovuşturmaya yer olmadığına karar verdi. Mağdura ödenmeyen kısım müvekkile iade edildi. Her dosya böyle bitmez; ama güvence, müvekkilin yargılanırken işini ve ailesini kaybetmemesini sağladı.