İş ve Çalışma Hürriyetinin İhlali: TCK 117 Cezası ve Şikâyet

İş ve Çalışma Hürriyetinin İhlali Cezası Ne Kadar?

İş ve çalışma hürriyetinin ihlali cezası, fiile göre 6 ay ile 3 yıl arasında hapis veya adli para cezasıdır; nitelikli hâllerde bu ceza bir kat artırılır. Maddenin dört fıkrası birbirinden farklı davranışları cezalandırır.

Kanunun temel hükmü şudur:

TCK 117/1: (1) Cebir veya tehdit kullanarak ya da hukuka aykırı başka bir davranışla, iş ve çalışma hürriyetini ihlal eden kişiye, mağdurun şikayeti halinde, altı aydan iki yıla kadar hapis veya adlî para cezası verilir.

DİKKAT: Kanun metinleri https://mevzuat.gov.tr/ adresinden alınmaktadır.

Davaya asliye ceza mahkemesi bakar. Sonuç ceza 2 yıl veya altında kalırsa hükmün açıklanmasının geri bırakılması ve erteleme mümkündür. Dava zamanaşımı kural olarak 8 yıldır (TCK 66/1-e); TCK 119’daki artırımla üst sınır 5 yılı aşarsa süre 15 yıla çıkar.

Hangi Davranışlar Bu Suçu Oluşturur?

Bir kişinin çalışmasını, işyerini açmasını veya işini yürütmesini zorla ya da hukuka aykırı bir yolla engelleyen her davranış TCK 117/1’e girebilir. “Hukuka aykırı başka bir davranış” ifadesi, cebir ve tehdit olmadan yapılan engellemeleri de kapsar.

Dosyalarda en sık karşılaştığım örnekler şunlardır:

• Kira anlaşmazlığı yüzünden kiracının dükkânının kilidini değiştirmek veya kapısını kapatmak
• Bir şirket ortağının diğer ortağın işyerine girişini fiilen engellemek
• İşyerinin önüne araç, malzeme veya insan yığarak müşteri girişini kesmek
• Bir çalışanı “bu işte çalışırsan sonun iyi olmaz” diye tehdit ederek işten alıkoymak
• Seyyar satıcının, ustanın veya şoförün tehditle bölgeden uzaklaştırılması
• Elektrik, su veya giriş kartını keserek işin fiilen durdurulması

Alacak tahsili haklı bir gerekçe değildir. Alacağını tahsil etmek için tehdit veya cebirle bir şey alan kişi yağmadan değil tehdit veya kasten yaralamadan sorumlu olur (TCK 150/1); ama bu sırada işyerini kapatıp çalışmayı engellediyse TCK 117/1 ayrıca uygulanabilir. Kiracı işyerinde yokken içeri girilmişse ayrıca işyeri dokunulmazlığının ihlali tartışılır; bunun cezasını konut dokunulmazlığının ihlali cezası yazısında anlattım.

Maaş Ödenmiyorsa Suç mu, Ne Yapabilirsiniz?

İşverenin maaşı ödememesi tek başına suç değildir; İş Kanunu’nun 102. maddesine göre idari para cezası gerektirir ve alacak iş hukuku yoluyla istenir. Ceza dosyası, ancak ücretsiz çalıştırma çaresizliğin sömürülmesiyle birleşirse gündeme gelir.

Ücreti ödeme gününden itibaren 20 gün içinde zorlayıcı bir neden olmadan ödenmeyen işçi, çalışmaktan kaçınabilir ve bu yüzden iş sözleşmesi feshedilemez (İş Kanunu m.34). Ücretin kanuna veya sözleşmeye uygun ödenmemesi işçiye haklı nedenle fesih hakkı da verir (İş Kanunu m.24). Ücret alacağı 5 yıllık zamanaşımına tabidir (Türk Borçlar Kanunu m.147).

Ücret, kıdem ve ihbar tazminatı için dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur; bu, kanundaki dava şartıdır (7036 sayılı Kanun m.3). İş sözleşmeniz devam ediyorsa alacağınız için iş müfettişine de başvurabilirsiniz (İş Kanunu m.91). Ücret hiç ödenmeden, kimliğiniz alınarak, barınma ve yemek karşılığında ağır koşullarda çalıştırılıyorsanız bu artık bir alacak meselesi değil, TCK 117/2 kapsamında bir suçtur.

Ücretsiz Çalıştırma ve İnsanlık Dışı Koşullar: TCK 117/2-3

Bir kişinin çaresizliğini, kimsesizliğini veya bağımlılığını sömürerek onu ücretsiz ya da açıkça düşük ücretle çalıştırmak 6 aydan 3 yıla kadar hapis veya en az 100 gün adli para cezası gerektirir. Bu suç şikâyete bağlı değildir; savcılık durumu öğrendiği anda soruşturur.

Fıkranın ikinci hâli, kişiyi insan onuruyla bağdaşmayan çalışma ve konaklama koşullarına tabi kılmaktır. Uygulamada mevsimlik tarım işçileri, evde yatılı çalışan bakıcılar, kayıt dışı çalıştırılan yabancı uyruklu kişiler ve borç karşılığı çalıştırılanlar bu dosyalarda sık görülür. Bu kişileri bu koşullara düşürmek için tedarik eden, taşıyan veya sevk eden aracılar da aynı cezayı alır (117/3).

Sınır, insan ticaretiyle çizilir. Kişi zorla çalıştırılmak amacıyla tehdit, cebir veya kandırmayla tedarik edilmiş, kaçırılmış ya da barındırılmışsa fiil TCK 80’deki insan ticaretidir ve ceza 8 yıldan 12 yıla kadar hapistir. Kişinin işyerinden ayrılması kilitlenerek engelleniyorsa kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçu da ayrıca oluşur.

Cebirle Ücret Dayatmak ve İşi Durdurmak: TCK 117/4

Cebir veya tehdit kullanarak işçiyi ya da işvereni ücreti düşürmeye, artırmaya veya önceden kabul edilenden farklı koşulları kabule zorlamak 6 aydan 3 yıla kadar hapis gerektirir. Bir işin durmasına, sona ermesine veya durmanın sürmesine cebir ya da tehditle neden olmak da aynı fıkraya girer.

Bu hüküm her iki tarafı da bağlar. İşveren, işçiyi tehditle daha düşük ücrete razı ederse; işçiler ya da dışarıdan gelenler de işyerinde cebirle üretimi durdurursa fıkra uygulanır. Kanuna uygun bir grev veya toplu eylem bu madde kapsamında değildir; suçu oluşturan, cebir veya tehdidin kullanılmasıdır.

“İstifa dilekçesini imzalamazsan seni bitiririm” diyerek çalışana dilekçe imzalatmak olaya göre tehdit ya da TCK 117 kapsamında değerlendirilir; zorla alınan istifanın iş hukukunda geçerliliği de ayrıca tartışılır. Tehdidin cezasını tehdit suçunun cezası yazısında karşılaştırdım. Zor kullanmanın hangi durumda ayrı bir suç olduğunu cebir suçu yazısında anlattım.

Sendika Baskısı ve Mobbing: TCK 118 ve Diğer Yollar

Bir kişiyi sendikaya üye olmaya, olmamaya ya da sendikadan ayrılmaya cebir veya tehditle zorlamak TCK 117’nin değil, TCK 118’in konusudur ve 6 aydan 2 yıla kadar hapis gerektirir. Sendikanın faaliyetlerini engellemenin cezası 1 yıldan 3 yıla kadardır.

Sendika üyeliği yüzünden işten çıkarılan işçi, ayrıca iş mahkemesinde sendikal tazminat isteyebilir; bu tazminat işçinin 1 yıllık ücretinden az olamaz (6356 sayılı Kanun m.25). Ceza şikâyeti ile tazminat davası birbirinin yerine geçmez.

Mobbing, yani işyerinde sistemli psikolojik baskı, ceza kanununda ayrı bir suç olarak tanımlanmaz. İşveren, çalışanların psikolojik ve cinsel tacize uğramaması için gerekli önlemleri almakla yükümlüdür (Türk Borçlar Kanunu m.417); bu yükümlülüğün ihlali tazminat ve haklı fesih sebebidir. Baskı tehdit, hakaret, cinsel taciz veya çalışmanın fiilen engellenmesi boyutuna varırsa her biri ayrı suç olarak şikâyet edilebilir. İşyerinde mesajla gelen cinsel taciz için mesajla cinsel taciz cezası yazısına bakabilirsiniz.

Şikâyet, Uzlaştırma ve İş Müfettişi: Nereye Başvurmalı?

Suçun temel hâli için fiili ve faili öğrendiğiniz günden itibaren 6 ay içinde Cumhuriyet başsavcılığına veya kolluğa şikâyette bulunmalısınız (TCK 73/1). TCK 117/2, 117/3 ve 117/4’te şikâyet aranmaz; ihbar yeterlidir.

TCK 117/1, uzlaştırma kapsamındaki suçlardandır (CMK 253/1-b). Savcılık dosyayı önce uzlaştırmacıya gönderir; taraflar anlaşır ve edim hemen yerine getirilirse kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir. Uzlaştırma sürecini ve teklife nasıl cevap vereceğinizi uzlaşma teklifini kabul etmeli miyim yazısında anlattım. Şikâyet süresinin nasıl hesaplandığı için de 6 aylık şikâyet süresi yazısına bakabilirsiniz.

Ceza şikâyetinin yanında idari yollar da açıktır. Ücret, sigorta ve çalışma koşullarına ilişkin şikâyetleri Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın iş müfettişlerine, ALO 170 hattına veya CİMER’e iletebilirsiniz. İş müfettişinin bireysel alacak başvurusunu inceleyebilmesi için iş sözleşmesinin devam ediyor olması gerekir; sözleşme bittiyse yol arabuluculuktur.

Yaşanmış Olaydan

Bir süre önce küçük bir lokanta işleten müvekkil, sabah işyerine geldiğinde kilidin değiştirildiğini gördü. Mülk sahibi, iki aylık kira gecikmesi yüzünden “kirayı ödemeden içeri giremezsin” demiş ve anahtarı vermemişti. Lokanta dokuz gün kapalı kaldı; içerideki gıdalar bozuldu, müşteri siparişleri iptal edildi.

Aynı gün savcılığa TCK 117/1’deki suçtan ve işyeri dokunulmazlığının ihlalinden şikâyette bulunduk; kilidin değiştirildiğini gösteren fotoğrafları, mülk sahibinin mesajlarını ve komşu esnafın beyanlarını ekledik. Kira borcu konusunda müvekkile, borcun ayrı bir mesele olduğunu ve mülk sahibinin tahliye için mahkemeye gitmesi gerektiğini anlattım.

İki suç da uzlaştırma kapsamında olduğu için dosya uzlaştırmacıya gönderildi. Mülk sahibi anahtarı teslim etti, bozulan malzemenin ve kapalı kalınan günlerin zararını peşin ödedi; müvekkil de birikmiş kirayı ödeme takvimine bağladı. Edim hemen yerine getirildiği için savcılık kovuşturmaya yer olmadığına karar verdi. Ders şu: kira alacağı ne kadar haklı olursa olsun, işyerine kilit vurmak hem ceza dosyası hem de ödenecek bir zarar demektir.