Hileli ve Taksirli İflas Cezası: Yönetici ve Ortak Durumu

Hileli ve Taksirli İflas Cezası Ne Kadar?

Hileli iflasın cezası 3-8 yıl hapis, taksirli iflasın cezası 2 ay-1 yıl hapistir; iki suçta da kanun adli para cezası öngörmez. Aradaki fark yalnız ceza miktarında değil, mahkemede, tutuklama ihtimalinde ve HAGB imkânında da ortaya çıkar.

Taksirli iflasın kanun metni kısadır:

TCK 162/1: (1) Tacir olmanın gerekli kıldığı dikkat ve özenin gösterilmemesi dolayısıyla iflasa sebebiyet veren kişi, iflasa karar verilmiş olması halinde, iki aydan bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.

DİKKAT: Kanun metinleri https://mevzuat.gov.tr/ adresinden alınmaktadır.

Taksirli iflasta üst sınır 1 yıl olduğu için tutuklama kararı verilemez ve kısa süreli hapis, adli para cezasına veya diğer seçenek yaptırımlara çevrilebilir (TCK 49/2, 50/1). Hileli iflasta ise alt sınır 3 yıl olduğundan HAGB ve erteleme, ancak etkin pişmanlık veya takdiri indirimle sonuç ceza 2 yıl veya altına inerse gündeme gelir.

İflas Etmek Suç mu? İflas Kararı Şartı

Hayır, iflas etmek tek başına suç değildir; dürüst ama başarısız tacir “adi müflis” sayılır ve ceza almaz. Ceza ancak iflasa hileyle ya da ağır özensizlikle yol açıldığında ve bir mahkeme iflas kararı verdiğinde gündeme gelir.

İflas yoluyla takip yalnız tacirlere, yani ticari işletme işletenlere ve ticaret şirketlerine yapılır (İİK 43). Tacir olmayan bir kişi iflas edemez; bu yüzden maaşlı bir çalışan veya iflasa tabi olmayan kişi hakkında TCK 161 ve 162 uygulanmaz, ama alacaklısından mal kaçırırsa İcra ve İflas Kanunu’ndaki suçlar devreye girer. İflas kararını asliye ticaret mahkemesi verir: alacaklının iflas takibi, borçlunun kendi başvurusu ya da sermaye şirketinde borca batıklık bildirimi üzerine (İİK 179).

Kanun hileli tasarrufun iflas kararından önce veya sonra yapılmasını yeterli görür. Kararın sonradan kanun yolunda kaldırılması, suçun aradığı şartı ortadan kaldırır; bu yüzden ceza mahkemesi uygulamada iflas kararının kesinleşmesini bekler ve iflas dosyasını bekletici sorun yapabilir (CMK 218/1). Konkordato süreci tek başına yetmez: konkordato reddedilip iflasa karar verilirse TCK 161 ve 162 uygulanabilir, konkordato sırasında alacaklıları ve komiseri yanıltmak ise İİK 334’te ayrı bir suçtur.

Hangi Davranışlar Hileli İflas Sayılır?

Hileli iflas, TCK 161/1’de sayılan dört davranıştan biriyle alacaklıların teminatını kasten eksiltmektir. Bunlar mal kaçırmak veya değerini düşürmek, defter ve belgeleri gizlemek ya da yok etmek, gerçek olmayan borç belgesi düzenlemek ve sahte bilançoyla aktifi az göstermektir.

TCK 161/1: (1) Malvarlığını eksiltmeye yönelik hileli tasarruflarda bulunan kişi, bu hileli tasarruflardan önce veya sonra iflasa karar verilmiş olması halinde, üç yıldan sekiz yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Hileli iflasın varlığı için;

• a) Alacaklıların alacaklarının teminatı mahiyetinde olan malların kaçırılması, gizlenmesi veya değerinin azalmasına neden olunması,
• b) Malvarlığını kaçırmaya yönelik tasarruflarının ortaya çıkmasını önlemek için ticari defter, kayıt veya belgelerin gizlenmesi veya yok edilmesi,
• c) Gerçekte bir alacak ve borç ilişkisi olmadığı halde, sanki böyle bir ilişki mevcutmuş gibi, borçların artmasına neden olacak şekilde belge düzenlenmesi,
• d) Gerçeğe aykırı muhasebe kayıtlarıyla veya sahte bilanço tanzimiyle aktifin olduğundan az gösterilmesi, gerekir.

Bu dört hâlin ortak noktası, alacaklıların paylaşacağı malvarlığını kasten eksiltmektir. Dosyalarda en sık gördüğüm örnekler şunlardır:

• Batmak üzere olan şirketin araçlarını, makinelerini veya stokunu eşe, akrabaya ya da yeni kurulan bir şirkete piyasa değerinin çok altında devretmek.
• Müşterilerden gelecek tahsilatları başka bir şirketin hesabına yönlendirmek.
• Yakın bir kişi adına gerçekte olmayan bir borç senedi düzenleyip onun iflas masasına alacak yazdırmasını sağlamak.
• Kasadaki parayı veya stoku kayıtlardan düşmek, muhasebe kaydını değiştirmek, defterleri “kayboldu” diye teslim etmemek.

Malları gerçek değeriyle satıp bedelini borçlara yatırmak hileli tasarruf değildir. Kast aranır: kişi, tasarrufun alacaklıların teminatını eksilteceğini bilerek ve isteyerek hareket etmelidir. Defterlerin teslim edilmemesi tek başına yetmeyebilir; gizlemenin mal kaçırmayı örtmek amacı taşıdığı gösterilmelidir. Sahte borç belgesinde ayrıca özel belgede sahtecilik, defter gizlemede vergi kanunlarındaki vergi kaçakçılığı suçu de tartışılabilir.

Malları üzerine alan eş, akraba veya alıcı da yargılanır mı?

Evet, yargılanabilir. İcra ve İflas Kanunu’na göre müflisin mallarını saklayan, kaçıran, muvazaalı (danışıklı) olarak üzerine alan, bunlara aracılık eden veya iflas masasına asılsız alacak kaydettiren kişilere, iştirak hükümleri dışında kalsalar bile aynı cezalar uygulanır (İİK 311). “Ben sadece aracı adıma aldım” savunması, devrin gerçek bir satış olup olmadığı, bedelin ödenip ödenmediği ve aracın kim tarafından kullanıldığı incelenerek değerlendirilir.

Taksirli İflas: Hangi Hatalar Suç Olur?

Taksirli iflas, tacirin kusurlu ama kasıtsız yönetimiyle iflasa yol açmasıdır; İİK 310 bu kusurların başlıcalarını sayar. Kanun cezayı TCK 162’den verir, hangi hâllerin taksirat sayılacağında İİK 310 yol gösterir.

İİK 310’da sayılan başlıca hâller şunlardır: zararlar için makul bir sebep gösterememek, ev masraflarının aşırı olması, kumar veya borsada büyük para harcamak, borcunun malvarlığını aştığını bildiği hâlde bundan habersiz kişilerden önemli miktarda veresiye mal veya borç almak, kanunun zorunlu kıldığı ticari defterleri hiç ya da usulüne uygun tutmamak, malvarlığını çok aşan senetler imzalamak, iflas sırasında mahkeme veya iflas idaresi çağırdığı hâlde mazeretsiz gelmemek, işlerini bırakıp kaçmak. Ticareti terk eden tacirin İİK 44’e göre yaptığı mal beyanında malını eksik göstermesi veya bu malları haciz ya da iflas sırasında göstermemesi de iflas hâlinde ayrıca taksiratlı iflas sayılır (İİK 337/a).

Ekonomik kriz, kur artışı veya büyük bir müşterinin ödememesi gibi tacirin kontrolü dışındaki sebepler tek başına taksir değildir. Bu dosyalarda belirleyici olan, mali müşavir bilirkişinin iflasın sebebini ve tacirin kararlarını incelediği rapordur; raporda ticari defterler, kredi kullanımı ve harcamalar tek tek değerlendirilir. Rapora karşı yapılacak itirazın yolunu bilirkişi raporuna itiraz yazısında anlattım.

Şirket İflas Etti: Yönetici ve Ortak Yargılanır mı?

Şirket iflasında ceza, şirkete değil, hileli tasarrufu yapan veya iflasa özensiz yönetimiyle yol açan gerçek kişiye verilir; tüzel kişilere ceza yaptırımı uygulanamaz (TCK 20/2). Ceza sorumluluğu şahsidir (TCK 20/1).

Uygulamada yargılananlar, anonim şirkette yönetim kurulu üyeleri ve genel müdür, limited şirkette müdürlerdir. Yalnız ticaret sicilindeki unvana bakılmaz; şirketi kâğıt üzerinde başkası yönetirken kararları fiilen veren kişi de fail olabilir. Buna karşılık yönetime katılmayan, sermayesini koyup kenarda duran ortak, sırf ortak olduğu için yargılanmaz. Sahte bilançoyu bilerek hazırlayan muhasebeci veya malları üzerine alan aile üyesi ise suça iştirak eden ya da İİK 311 kapsamında sorumlu kişi olarak dosyaya girebilir.

Sermaye şirketlerinde yöneticinin ayrıca bir bildirim yükümlülüğü vardır: şirketin borca batık olduğu şüphesi varsa yönetim kurulu ara bilanço çıkarır, aktifler borçları karşılamıyorsa asliye ticaret mahkemesine bildirip iflasını ister (TTK 376/3). Bunu yapmayan yöneticiler, alacaklının şikâyeti üzerine 10 günden 3 aya kadar hapisle cezalandırılır (İİK 345/a). Ödenemeyen vergi ve sigorta borçlarında yöneticinin kişisel sorumluluğu ise ayrı mevzuattan doğar ve bu yazının konusu değildir.

İflas Kararı Yoksa Hangi Suç Gündeme Gelir?

İflas kararı yoksa TCK 161 ve 162 uygulanmaz; alacaklıyı zarara uğratan borçlu ve şirket yöneticisi İcra ve İflas Kanunu’ndaki şikâyete bağlı suçlarla karşılaşır. Bu davalara icra ceza mahkemesi bakar (İİK 346).

Şikâyet süreleri, TCK’daki genel 6 aylık süreden (TCK 73/1) kısadır ve kaçırılırsa hak düşer. İİK 331’deki mal kaçırma suçunu alacaklıdan mal kaçırma yazısında, haciz sırasında mal beyanı yükümlülüğünü mal beyanında bulunmama yazısında ayrıntılı anlattım.

Hangi Mahkeme Bakar, Ceza Nasıl Belirlenir?

Hileli iflas davasına ağır ceza mahkemesi (5235 sayılı Kanun m.12), taksirli iflas davasına asliye ceza mahkemesi bakar; iflas kararını veren asliye ticaret mahkemesinin ceza verme yetkisi yoktur. İki mahkemenin farkını asliye ceza ile ağır ceza farkı yazısında anlattım.

Soruşturma, iflas idaresinin veya alacaklıların suç duyurusuyla ya da savcılığın kendiliğinden öğrenmesiyle başlar; suç şikâyete bağlı olmadığı için alacaklının vazgeçmesi dosyayı kapatmaz. Savcılık genellikle iflas dosyasını, ticari defterleri, banka kayıtlarını ve tapu ile araç devirlerini getirtir, ardından mali müşavir bilirkişiye inceleme yaptırır. Hileli iflasta tutuklama yasağı yoktur; kaçma şüphesi bulunmuyorsa çoğu zaman yurt dışına çıkış yasağı gibi adli kontrol tedbirleri yeterli görülür.

Etkin pişmanlık cezayı ne kadar düşürür?

Alacaklıların zararını tamamen gidermek, hileli ve taksirli iflasta cezayı önemli ölçüde düşürür:

TCK 168/1: (1) Hırsızlık, mala zarar verme, güveni kötüye kullanma, dolandırıcılık, hileli iflâs, taksirli iflâs (…) suçları tamamlandıktan sonra ve fakat bu nedenle hakkında kovuşturma başlamadan önce, failin, azmettirenin veya yardım edenin bizzat pişmanlık göstererek mağdurun uğradığı zararı aynen geri verme veya tazmin suretiyle tamamen gidermesi halinde, verilecek cezanın üçte ikisine kadarı indirilir.

Kovuşturma iddianamenin kabulüyle başlar; bu aşamadan sonra, hüküm verilmeden önce gösterilen pişmanlıkta indirim yarıya kadardır (TCK 168/2). Zarar kısmen giderilirse indirim için alacaklının rızası gerekir (TCK 168/4). Hileli iflasın alt sınırı olan 3 yıl, üçte iki indirimle 1 yıla iner ve böylece hükmün açıklanmasının geri bırakılması kapısı açılabilir. Hesaplama örneklerini etkin pişmanlık yazısında bulabilirsiniz.

Mahkûmiyetin ticari hayata ve memuriyete etkisi

Kasten işlenen suçtan hapis cezası alan kişi, cezanın infazı tamamlanıncaya kadar şirket yöneticisi veya denetçisi olamaz (TCK 53/1-d, 53/2). Suç bu yetki kötüye kullanılarak işlendiyse mahkeme infazdan sonra da sürecek ayrı bir yasak koyar (TCK 53/5). Hileli iflastan mahkûmiyet, cezanın miktarına bakılmaksızın devlet memurluğuna engeldir (657 DMK 48/A-5); ayrıntılar memuriyete engel suçlar yazısında. Taksirli müflis, cezasını çektikten sonra bütün alacaklılara ödeme yaptığını belgelerse iflas kararını veren mahkemeden itibarının yerine getirilmesini isteyebilir (İİK 313).

Alacaklıysanız Ne Yapmalısınız?

Alacaklı olarak önce iflas masasına alacağınızı kaydettirin, sonra mal kaçırma şüphesi varsa Cumhuriyet başsavcılığına suç duyurusunda bulunun. Ceza davası alacağınızı tek başına ödetmez; parayı iflas masası ve hukuk davaları getirir.

1. Alacağı kaydettirin: İflas ilanında gösterilen sürede alacağınızı ve belgelerinizi iflas dairesine bildirin; adi tasfiyede bu süre ilandan itibaren 1 aydır (İİK 219).
2. Şüpheli devirleri tespit edin: İflastan önceki dönemde yapılan araç, tapu ve hisse devirlerini, tahsilatların yönlendirildiği hesapları not edin.
3. Suç duyurusunda bulunun: Hileli iflas şikâyete bağlı olmadığı için süre sınırı dava zamanaşımıdır; yine de delil kaybolmadan başvurun ve davaya katılma talebinde bulunun.
4. Tasarrufun iptalini takip edin: Kaçırılan malların masaya dönmesi için açılacak davayı iflas idaresi açmazsa, takip hakkının size devrini isteyebilirsiniz (İİK 245).

İflas kararı yoksa ve borçlu malını kaçırıyorsa izlenecek yol farklıdır; şikâyet süresi 3 aydır ve icra ceza mahkemesine yapılır. Bu durumda neler yapabileceğinizi ayrı bir yazıda ele alacağım. Zararınız için açılacak davanın ceza dosyasıyla ilişkisini ceza davasında tazminat yazısında anlattım.

Yaşanmış Olaydan

Bir süre önce, inşaat malzemesi satan bir limited şirketin eski müdürü, şirketin iflasından iki yıl sonra hileli iflas soruşturmasında ifadeye çağrılınca bana geldi. İflas idaresi, iflastan birkaç ay önce şirketin iki kamyonunun ve forkliftinin müdürün kayınbiraderine devredildiğini tespit edip savcılığa bildirmişti. Müvekkil devirlerin borç ödemek için yapıldığını söylüyor, ama elinde yalnız noter satış sözleşmeleri bulunuyordu.

Banka kayıtlarını getirttik: kamyonlardan birinin bedeli gerçekten şirket hesabına yatmış ve aynı gün bir tedarikçi borcuna ödenmişti. Öbür kamyon ve forkliftte ise ödeme yoktu; araçlar devirden sonra da şirketin şantiyesinde kullanılmaya devam etmişti. Bilirkişi raporu da ilk devri olağan bir satış, diğer ikisini karşılıksız devir olarak değerlendirdi. Müvekkile, iki araç bakımından savunmanın zayıf olduğunu açıkça söyledim.

Ağır ceza mahkemesindeki yargılama sürerken araçların değeri iflas masasına ödendi; zarar tamamen giderildiği için etkin pişmanlık indirimi uygulandı. Mahkeme hileli iflastan mahkûmiyet kararı verdi, ancak indirimlerle sonuç ceza 2 yılın altında kaldı ve hapis cezası ertelendi. Bu dosyada asıl kurtarıcı, gerçek satışın banka kaydıyla ispatı ve zararın hüküm verilmeden önce karşılanması oldu.