Uyuşturucuda Denetimli Serbestlik: Kaç Yıl, Ne İsteniyor?

Savcı Dosyanızı Erteledi: Elinizdeki Karar Aslında Ne Anlama Geliyor

Elinizdeki kâğıtta “kamu davasının açılmasının ertelenmesine” ibaresi varsa, savcı sizin hakkınızda iddianame düzenlemedi. Yani mahkemeye çıkmayacaksınız, hâkim karşısına oturmayacaksınız. Dosya savcılıkta askıya alındı ve bir saat çalışmaya başladı. Bu saat beş yıl işleyecek.

Bu karar savcının takdirinde değil. Diğer suçlarda savcı erteleme yapıp yapmamakta serbesttir; burada durum farklı. Kanun, uyuşturucu kullanma suçunda erteleme kararının zorunlu olarak verilmesini emrediyor.

TCK 191/2: (2) Bu suçtan dolayı başlatılan soruşturmada şüpheli hakkında 4/12/2004 tarihli ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanununun 171 inci maddesindeki şartlar aranmaksızın, beş yıl süreyle kamu davasının açılmasının ertelenmesine karar verilir. Cumhuriyet savcısı, bu durumda şüpheliyi, erteleme süresi zarfında kendisine yüklenen yükümlülüklere uygun davranmadığı veya yasakları ihlal ettiği takdirde kendisi bakımından ortaya çıkabilecek sonuçlar konusunda uyarır. Erteleme kararı kolluk birimlerine de bildirilir.

DİKKAT: Kanun metinleri https://mevzuat.gov.tr/ adresinden alınmaktadır.

Buradaki kritik nokta şu: erteleme beş yıl, denetimli serbestlik ise onun içinde daha kısa bir dilim. Denetimli serbestlik yükümlülüğünüz bir yılda bitse bile, kalan yıllarda temiz kalmak zorundasınız. İnsanların en çok karıştırdığı nokta burası. İmza günleriniz sona erdi diye dosyanın kapandığını sanmayın.

Şubeye İlk Gidişinizde Karşınıza Çıkacaklar ve Konulan Program

Erteleme kararı size tebliğ edildikten sonra denetimli serbestlik müdürlüğüne başvurmanız için bir süre verilir. Tebligatta yazan tarihe dikkat edin. O tarihte gitmezseniz, henüz hiçbir şey yapmadan ilk ihlalinizi kaydettirmiş olursunuz.

İlk görüşmede bir uzman sizinle oturur. Madde kullanım geçmişinizi, sıklığı, aile durumunuzu, çalışıp çalışmadığınızı sorar. Bu görüşme sizi cezalandırmak için değil, hangi programın uygulanacağını belirlemek için yapılır. Dürüst cevap vermek lehinizedir; uzmanın raporu savcıya gider.

Görüşme sonunda size bir denetim planı çıkarılır. Genellikle ayda bir veya iki kez müdürlüğe gelip imza atmanız, belirli aralıklarla grup çalışmalarına ya da bireysel görüşmelere katılmanız istenir. Bağımlılık düzeyi yüksekse tedavi de programa eklenebilir. TCK 191/3 bu ihtimali açıkça öngörüyor.

Denetim Süresi Boyunca Sizden İstenen Yükümlülükler

Yükümlülükler dosyadan dosyaya değişir ama iskelet hep aynıdır. İmza yükümlülüğü, program katılımı ve test verme. Bunların hepsi tek bir başlık altında toplanır: denetimli serbestlik tedbiri.

TCK 191/3: (3) Erteleme süresi zarfında şüpheli hakkında asgari bir yıl süreyle denetimli serbestlik tedbiri uygulanır. Bu süre denetimli serbestlik müdürlüğünün teklifi üzerine veya resen Cumhuriyet savcısının kararı ile altışar aylık sürelerle en fazla iki yıl daha uzatılabilir. Hakkında denetimli serbestlik tedbiri verilen kişi, gerek görülmesi hâlinde denetimli serbestlik süresi içinde tedaviye tabi tutulabilir. Cumhuriyet savcısı, erteleme süresi zarfında uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanıp kullanmadığını tespit etmek için yılda en az iki defa şüphelinin ilgili kuruma sevkine karar verir.

Fıkrada gördüğünüz gibi savcı, yılda en az iki defa sizi test için ilgili kuruma sevk etmek zorunda. Pratikte bu sayı çoğu dosyada daha yüksek olur; müdürlük habersiz çağırıp örnek isteyebilir. Test çağrısı geldiğinde gitmemek de ciddi bir sorundur; tekrarlanırsa yükümlülüklere uymamakta ısrar sayılır ve hakkınızda dava açılmasına yol açar.

Bir de kimsenin size söylemediği bir yükümlülük var: adres değişikliğini bildirmek. Taşındıysanız, askere gittiyseniz, başka şehirde işe başladıysanız müdürlüğe haber verin. Dosyanız bulunduğunuz yerdeki müdürlüğe nakledilebilir. Haber vermeyip tebligatı almazsanız, sistem sizi “kaçan kişi” olarak değil ama “yükümlülüğünü yerine getirmeyen kişi” olarak kaydeder.

İdrar Testi Pozitif Çıkarsa Süreç Hemen Bitiyor mu

Evet, bitebilir. Kanun “ısrar” şartını yalnız yükümlülüklere veya tedavinin gereklerine uymama için arar; erteleme süresinde madde kullanmanız ise TCK 191/4-c ve 191/5 uyarınca tek başına ihlal sayılır ve hakkınızda kamu davası açılır. TCK 191/4’ün ilk bendi, yükümlülüklere veya tedavinin gereklerine uygun davranmamakta ısrar etmekten söz ediyor. Yani imza gününü bir kez kaçırmanız ile yükümlülükleri sürekli aksatmanız aynı kefeye konmaz; madde kullanmak ise ısrar aranmadan ihlaldir.

Ancak burada bir ayrım var ve bu ayrım çok önemli. Aynı fıkranın devamı, denetim süresi içinde tekrar uyuşturucu kullanmayı veya kullanmak için madde bulundurmayı da ihlal sebebi sayıyor. Bu nedenle tek bir pozitif sonuç bile erteleme kararının bozulup hakkınızda kamu davası açılmasına yol açabilir; testlere temiz girmek zorundasınız.

Pozitif çıkan bir testin ilaç kullanımından kaynaklandığını düşünüyorsanız, hemen reçetenizi ve doktor raporunuzu müdürlüğe sunun. Bazı ağrı kesiciler ve psikiyatrik ilaçlar ön testte yanıltıcı sonuç verebiliyor. Doğrulama testi istenmesini talep etme hakkınız var. Bu talebi yazılı olarak yapın ve evrakın bir örneğini saklayın.

Yükümlülük İhlali Sayılan Davranışlar ve Dosyanın Yeniden Açılması

İhlal denince akla sadece madde kullanmak geliyor. Oysa pratikte dosyaların büyük kısmı çok daha basit sebeplerle patlıyor. İmza gününe üst üste gitmemek, çağrıldığı halde test vermemek, gruba katılmamak, tedaviyi yarıda bırakmak. Bunların hepsi ihlal defterine yazılıyor.

Müdürlük genellikle ilk aksamada size yazılı uyarı gönderir. İkinci ve üçüncüde durumu savcılığa bildirir. Savcı raporu inceler ve ihlalin “ısrarlı” olduğuna kanaat getirirse erteleme kararını kaldırıp iddianame düzenler. O andan itibaren şüpheli değil, sanık olursunuz ve mahkemeye çıkarsınız.

Denetim Süresi İçinde Tekrar Yakalanırsanız Karşınıza Çıkacak Tablo

Denetim süresi devam ederken yeniden aynı suçtan yakalanırsanız, bu ikinci olay için ayrı bir dosya açılmaz. Kanun bunu özel olarak düzenlemiş.

TCK 191/5: (5) Erteleme süresi zarfında kişinin kullanmak için tekrar uyuşturucu veya uyarıcı madde satın alması, kabul etmesi veya bulundurması ya da uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanması, dördüncü fıkra uyarınca ihlal nedeni sayılır ve ayrı bir soruşturma ve kovuşturma konusu yapılmaz.

Yani iki ayrı davayla uğraşmazsınız ama mevcut dosyanız kapanır ve dava açılır. Sonuç aslında daha ağırdır. Çünkü TCK 191/6’ya göre, bu şekilde dava açıldıktan sonra aynı suçu tekrar işlediğiniz iddiasıyla başlatılan soruşturmalarda artık ikinci kez erteleme kararı verilemez. Kanunun size tanıdığı şans bir kez kullanılıyor.

Dava açıldığında karşınıza çıkacak ceza TCK 191/1’de yazılı. Mahkeme koşulları uygun görürse hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına (cezanın belirlenip beş yıl askıda tutulması) karar verebilir. Ama bu da garanti değil ve daha önce böyle bir karar aldıysanız ikinci kez alma ihtimaliniz düşer.

Hapis cezası kesinleşirse cezaevindeki denetimli serbestlik nasıl işler?

Hapis cezası kesinleşirse, bu yazıda anlattığım savcılık denetiminden farklı bir denetimli serbestlik gündeme gelir: koşullu salıverilmeye 1 yıl kala açık cezaevinden denetimli serbestliğe ayrılma (İnfaz Kanunu 105/A). TCK 191’den verilen hapiste koşullu salıverilme oranı yarıdır ve toplam 3 yıla kadar ceza doğrudan açık cezaevinde başlar. Bu hükümlüler denetimli serbestlikte ayrıca tedavi ve rehabilitasyon programına katılmakla yükümlüdür (105/A/5). Örneğin 2 yıl 6 ay hapis alan kişi yaklaşık 3 ay açık cezaevinde kalır, 1 yılı denetimli serbestlikte geçirir; suç 2022’de de, 4 Haziran 2025’ten sonra da işlenmiş olsa sonuç aynıdır.

Uyuşturucu ticaretinde (TCK 188) hesap çok farklıdır: koşullu salıverilme oranı dörtte üçtür. 10 yıl hapiste suç 4 Haziran 2025 ve sonrasında işlendiyse cezaevinde yaklaşık 6 yıl 6 ay kalınır; 2021’de işlendiyse geçici 10/6 (7571 sayılı Kanun) sayesinde denetimli serbestlik 3 yıl erken gelir ve süre yaklaşık 3 yıl 6 aya iner. Ayrıntısını uyuşturucu ticaretinde yatar yazısında anlattım.

Süre Sorunsuz Tamamlanınca Ne Oluyor: Sicil, Ehliyet ve İş Başvurusu

Yükümlülüklerinizi eksiksiz yerine getirir ve süreyi temiz kapatırsanız savcı dosyayı kapatır.

TCK 191/7: (7) Şüpheli erteleme süresi zarfında dördüncü fıkrada belirtilen yükümlülüklere aykırı davranmadığı ve yasakları ihlal etmediği takdirde, hakkında kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir.

Kovuşturmaya yer olmadığı kararı, hukuken hiç dava açılmamış olması demektir. Mahkûmiyet yoktur, ceza yoktur. Dolayısıyla adli sicil kaydınıza (sabıka kaydı) bir şey işlenmez. İş başvurusunda, memuriyet sınavında, silah ruhsatı işlemlerinde temiz kayıt alırsınız.

Erteleme kararlarının kendisi ise ayrı bir sisteme kaydedilir. Bu kayıt herkese açık değildir; sadece yeni bir soruşturma ya da kovuşturmayla bağlantılı olarak savcı, hâkim veya mahkeme talep ederse görülebilir. İşvereniniz, üniversiteniz veya bankanız bu kaydı göremez. Sürücü belgeniz de bu suç nedeniyle iptal edilmez; ehliyet iptali, trafikte alkollü veya uyuşturucu etkisi altında araç kullanmaktan doğar, ki bu tamamen başka bir işlemdir.

Yaşanmış Olaydan

Birkaç yıl önce bana gelen bir dosyada, üniversite ikinci sınıfta okuyan bir genç, bir konserin çıkışında üzerinde çok az miktarda esrarla yakalanmıştı. Savcılık ifadesini almış, kullanım amacı açık olduğu için kamu davasının açılmasının ertelenmesine karar vermişti. Ailesi bana geldiğinde karar çoktan tebliğ edilmişti ve ilk imza günü yaklaşıyordu. Anlattığım tek şey şuydu: bu dosya artık hukuk bilgisiyle değil, takvimle kazanılır. Tarihleri telefonuna kaydet, iki gün önceden hatırlatma kur.

İlk üç ay sorun yaşamadı. Sonra dönem sonu sınavları geldi, ardından yaz için başka bir şehre çalışmaya gitti. Müdürlüğe haber vermedi. İki imza gününü kaçırdı, bir de habersiz test çağrısına gitmedi. Uyarı yazıları eski adresine gitti, aile de zamanında ulaştıramadı. Dördüncü aksamadan sonra müdürlük durumu savcılığa bildirdi.

Savcılık ihlalde ısrar olduğu kanaatine vardı ve iddianame düzenledi. Mahkemede sınav takvimini, iş sözleşmesini, otobüs biletlerini dosyaya koyduk; niyetinin kaçmak olmadığını, sadece süreci hafife aldığını anlattık. Sonuçta hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verildi ve gencin sicili temiz kaldı. Ama bir yıl sürecek basit bir imza yükümlülüğü, iki yıl süren bir yargılamaya dönüştü. Bu dosyadan çıkardığım ders şu: uyuşturucuda denetimli serbestlik dosyalarının çoğu maddeden değil, ihmalden kaybediliyor.