İnanç ve Düşünce Hürriyetinin İhlali: TCK 115 Cezası

İnanç ve Düşünce Hürriyetinin İhlali Hangi Hâllerde Oluşur?

TCK 115 üç ayrı fiili cezalandırır: inancı açıklamaya veya değiştirmeye zorlama, ibadetin engellenmesi ve yaşam tarzına müdahale. Birinci fıkra şöyledir:

TCK 115/1: (1) Cebir veya tehdit kullanarak, bir kimseyi dini, siyasi, sosyal, felsefi inanç, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya veya değiştirmeye zorlayan ya da bunları açıklamaktan, yaymaktan meneden kişi, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.

DİKKAT: Kanun metinleri https://mevzuat.gov.tr/ adresinden alınmaktadır.

Birinci fıkra iki yönlüdür. Bir kişiye “hangi mezheptensin, söyle” diyerek zorla açıklatmak ya da “o partiye oy verdiğini söyle, yoksa…” diyerek siyasi görüşünü öğrenmeye çalışmak suçtur. Aynı şekilde birinin inancını anlatmasını, bir broşür dağıtmasını veya görüşünü yaymasını güç kullanarak engellemek de suçtur. İkinci fıkra dini inancın gereğinin yerine getirilmesini, bireysel ya da toplu ibadeti ve ayinleri korur. Üçüncü fıkra ise gündelik hayatı korur:

TCK 115/3: (3) Cebir veya tehdit kullanarak ya da hukuka aykırı başka bir davranışla bir kimsenin inanç, düşünce veya kanaatlerinden kaynaklanan yaşam tarzına ilişkin tercihlerine müdahale eden veya bunları değiştirmeye zorlayan kişiye birinci fıkra hükmüne göre ceza verilir.

Cebir ve Tehdit Olmadan da Suç Oluşur mu?

Evet, ibadetin engellenmesi ve yaşam tarzına müdahale hâllerinde “hukuka aykırı başka bir davranış” da yeterlidir; inancı açıklamaya zorlamada ise mutlaka cebir veya tehdit gerekir. Bu fark, şikâyetin hangi fıkraya dayandırılacağını belirler.

Hukuka aykırı başka davranışa örnek olarak bir ibadet yerinin kapısını kilitlemek, toplu ibadet sırasında bilerek elektriği kesmek, ayini gürültüyle bölmek ya da birinin kıyafetini zorla çıkarmaya kalkışmak gösterilebilir. Cebir, kişiye fiziksel güç kullanılmasıdır; ayrıntısını cebir suçu yazısında anlattım. Tehdit ise kişiye ya da yakınına bir kötülük yapılacağını söylemektir.

Kanuna dayanan bir idari karar bu suçu oluşturmaz. Bir binanın imar ya da güvenlik gerekçesiyle mühürlenmesi, okul veya işyerindeki yazılı ve herkese eşit uygulanan kurallar, kanunun hükmünü yerine getiren kişiye ceza verilmeyeceği ilkesi (TCK 24/1) kapsamında değerlendirilir. Bu tür kararlara itiraz idari yoldan, gerekirse idare mahkemesinde yapılır.

İşyerinde İnanç Baskısı Suç mu?

İşveren veya yönetici bir çalışanı cebir, tehdit ya da hukuka aykırı bir davranışla ibadetinden alıkoyarsa veya inancından kaynaklanan yaşam tarzını değiştirmeye zorlarsa TCK 115 uygulanabilir. Çalışanı inancını açıklamaya zorlamak da tehdit varsa bu maddeye girer.

Sınırı doğru çizmek gerekir. Mola saatlerinin düzenlenmesi, iş güvenliği için zorunlu kıyafet kuralı ya da müşteri ile temas gerektiren işlerde herkese aynı uygulanan bir düzen suç değildir. Buna karşılık “namaz kılarsan işten atarım”, “bu toplantıya gelmezsen terfini unut” ya da “orucunu burada açma” gibi baskılar, olayın ayrıntısına göre suç oluşturabilir. İşten çıkarma tehdidinin ceza hukuku anlamında tehdit sayılıp sayılmayacağı olaya göre değişir; savcılık bu dosyalarda çoğu zaman “hukuka aykırı başka bir davranış” unsurunu tartışır.

Ceza yolunun yanında iş hukuku yolları da vardır. İnanç veya mezhep yüzünden işe alınmama, ücret ya da terfide farklı muamele nefret ve ayrımcılık suçu ile TİHEK başvurusunu ilgilendirir. Çalışmanız cebir veya tehditle engellendiyse iş ve çalışma hürriyetinin ihlali suçu da ayrıca değerlendirilir.

Okulda ve Ailede İnanç Baskısı Ne Zaman Suç Olur?

Bir öğretmen, yurt görevlisi ya da aile büyüğü, kişiyi cebir veya tehditle ibadete zorlar, ibadetini engeller ya da yaşam tarzını değiştirmeye zorlarsa TCK 115 uygulanır. Mağdurun çocuk olması suçu ortadan kaldırmaz.

Okulda müfredatta yer alan bir derse katılım zorunluluğu suç değildir; bu konudaki itirazlar idari yoldan yapılır. Ancak bir öğrenciyi zorla ibadete götürmek, inancını sınıf önünde açıklamaya zorlamak, kıyafeti yüzünden tehdit etmek bu kapsamdadır. Öğrencinin eğitim hakkını kullanması cebir veya tehditle engellenirse daha ağır cezalı eğitim ve öğretimin engellenmesi suçu (TCK 112/1) da gündeme gelebilir.

Aile içinde ebeveynin çocuğun dini eğitimine yön verme hakkı vardır; ama bu hak cebir ve tehdidi kapsamaz. Yetişkin bir kişiyi dövülerek ya da evden atılmakla tehdit edilerek inancını veya kıyafetini değiştirmeye zorlamak TCK 115/3’e girebilir; şiddet varsa 6284 sayılı Kanun’a göre koruma kararı da istenebilir.

Hakaret, Halkı Aşağılama ve Ayrımcılıktan Farkı Ne?

TCK 115 kişinin inancını yaşamasına yönelik baskıyı cezalandırır; inanca yönelik söz ve aşağılama ise hakaret (TCK 125/3) veya halkı aşağılama (TCK 216) kapsamına girer. Aynı olayda birkaç suç birlikte de oluşabilir.

Sosyal medyada bir inancı aşağılayan paylaşım TCK 115’e değil, kişiye yönelikse hakarete, topluluğa yönelikse TCK 216’ya girer. Bu ayrımı halkı kin ve düşmanlığa tahrik suçu ile hakaret suçunun cezası yazılarında ayrıntılı anlattım. İbadet sırasında yapılan tehdit ayrıca tehdit suçu olarak da değerlendirilebilir.

İnanç ve Düşünce Hürriyetinin İhlalinde Ceza Ne Kadar?

Temel ceza 1 yıldan 3 yıla kadar hapistir; nitelikli hâllerde bir kat artırılarak 2 yıldan 6 yıla kadar çıkar. Kanunda adli para cezası seçeneği yoktur.

TCK 119/1’e göre suç silahla, kişi kendisini tanınmayacak hâle koyarak ya da imzasız mektupla, birden fazla kişi tarafından birlikte, var olan veya var sayılan suç örgütlerinin korkutucu gücünden yararlanılarak ya da kamu görevinin sağladığı nüfuz kötüye kullanılarak işlenirse ceza bir kat artırılır. Toplu ibadete grup hâlinde saldırı ve görevini kötüye kullanan kamu görevlisi dosyaları bu kapsamdadır.

Sonuç ceza 2 yıl veya daha azsa hükmün açıklanmasının geri bırakılması ya da erteleme mümkündür. Hâkim cezayı 1 yıl veya daha az belirlerse bu kısa süreli hapis cezasıdır ve adli para cezasına çevrilebilir (TCK 49/2, 50/1). Dava asliye ceza mahkemesinde görülür. Dava zamanaşımı temel hâlde 8 yıl, üst sınırı 6 yıla çıkan nitelikli hâllerde 15 yıldır (TCK 66/1).

Şikâyet, Uzlaştırma ve Başvuru Yolları

TCK 115’teki suç şikâyete bağlı değildir ve CMK 253/1’deki uzlaştırma listesinde yer almaz; savcılık re’sen soruşturur. Şikâyetten vazgeçmek davayı bitirmez.

Mağdursanız olayı tarih, saat, yer ve tanık bilgileriyle not edin; mesajları, ses ve görüntü kayıtlarını saklayın ve Cumhuriyet başsavcılığına ya da kolluğa şikâyette bulunun. Fiil bir işyerinde, okulda veya kamu kurumunda yaşandıysa kurumun yazılı şikâyet yolunu da kullanın; bu yazışma hem disiplin süreci hem ceza dosyası için delil olur. Baskı din veya mezhep temelli bir ayrımcılık içeriyorsa TİHEK’e başvuru da yapılabilir.

Fail 18 yaşından küçükse ve mağdur gerçek kişiyse temel hâldeki suç için uzlaştırma yapılır, çünkü çocuklarda üst sınırı 3 yılı geçmeyen suçlar uzlaştırmaya tabidir (CMK 253/1-c).

Suçlanıyorsanız Savunmada Ne Önemli?

Savunmanın merkezinde, davranışın baskı değil düşünce açıklaması olduğunu ya da ibadeti hedeflemediğini göstermek vardır. Görüş bildirmek, tavsiye etmek, bir inancı anlatmak veya eleştirmek kendi başına TCK 115’i oluşturmaz.

Savcılık iki şeye bakar: kullanılan bir cebir, tehdit veya hukuka aykırı davranış var mı ve bu davranış mağdurun inancına, ibadetine ya da yaşam tarzına mı yönelmiş. Komşuluk, park yeri veya gürültü gibi başka bir sebepten çıkan bir tartışma, yalnız ibadet sırasında yaşandı diye bu suça dönüşmez. Olayın öncesini gösteren yazışmalar, şikâyet kayıtları ve tanıklar bu nedenle önemlidir.

Yaşanmış Olaydan

Bir süre önce bir müvekkilim, oturduğu binanın girişindeki bir dernek lokaline her hafta toplu ibadet için gelen ziyaretçilerin araçlarıyla sürekli yolunu kapattığını, bir akşam kendi aracını lokalin kapısının önüne park edip çıkanlara bağırdığını anlatarak bana geldi. Dernek başkanı şikâyetçi olmuş, savcılık ibadetin engellenmesi (TCK 115/2) ve tehdit suçlarından dava açmıştı.

Savunmada olayın inançla değil park sorunuyla ilgili olduğunu gösterdik. Müvekkilimin aylar öncesinden belediyeye ve yönetime yaptığı park şikâyetlerini, olay günkü sözlerinin yalnız araçlarla ilgili olduğunu gösteren tanık beyanlarını ve aracını yirmi dakika içinde çektiğini gösteren kamera kaydını dosyaya sunduk. Bağırırken kullandığı bir sözün tehdit olduğunu ise inkâr etmedik.

Mahkeme, ibadeti engelleme kastının ispatlanamadığı kanaatine varınca uzlaştırmanın önündeki engel kalktı (CMK 253/3); tehdit suçu yönünden dosyayı uzlaştırmaya gönderdi ve hükümde TCK 115/2’den beraat kararı verdi. Müvekkilim dernek başkanından özür diledi, taraflar uzlaştı ve tehdit yönünden dava düştü. Bu dosyada belirleyici olan, olayın öncesini belgeleyen sıradan şikâyet dilekçeleriydi.