Yaş küçüklüğü

Madde 31- (1) Fiili işlediği sırada oniki yaşını doldurmamış olan çocukların ceza sorumluluğu yoktur. Bu kişiler hakkında, ceza kovuşturması yapılamaz; ancak, çocuklara özgü güvenlik tedbirleri uygulanabilir.

(2) (Değişik: 29/6/2005 – 5377/5 md.) Fiili işlediği sırada oniki yaşını doldurmuş olup da onbeş yaşını doldurmamış olanların işlediği fiilin hukukî anlam ve sonuçlarını algılayamaması veya davranışlarını yönlendirme yeteneğinin yeterince gelişmemiş olması hâlinde ceza sorumluluğu yoktur. Ancak bu kişiler hakkında çocuklara özgü güvenlik tedbirlerine hükmolunur. İşlediği fiilin hukukî anlam ve sonuçlarını algılama ve bu fiille ilgili olarak davranışlarını yönlendirme yeteneğinin varlığı hâlinde, bu kişiler hakkında suç, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektirdiği takdirde oniki yıldan onbeş yıla; müebbet hapis cezasını gerektirdiği takdirde dokuz yıldan onbir yıla kadar hapis cezasına hükmolunur. Diğer cezaların yarısı indirilir ve bu hâlde her fiil için verilecek hapis cezası yedi yıldan fazla olamaz.

(3) (Değişik: 29/6/2005 – 5377/5 md.) Fiili işlediği sırada onbeş yaşını doldurmuş olup da onsekiz yaşını doldurmamış olan kişiler hakkında suç, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektirdiği takdirde onsekiz yıldan yirmidört yıla; müebbet hapis cezasını gerektirdiği takdirde oniki yıldan onbeş yıla kadar hapis cezasına hükmolunur. Diğer cezaların üçte biri indirilir ve bu hâlde her fiil için verilecek hapis cezası oniki yıldan fazla olamaz.

MADDE GEREKÇESİ

Madde 31- Kişinin, fiziksel gelişimine paralel olarak, toplumun değer yargılarını, bunların anlam ve içeriğini algılama yeteneği gelişmekte­dir. Yine bu gelişim sürecinde algılama yeteneğinin yanı sıra, ayrıca top­lumdaki ölçü davranış kurallarının gerekleri doğrultusunda hareketlerini yönlendirebilme (irade) yeteneği de gelişmektedir.

Suç oluşturan fiili işlediği sırada henüz on iki yaşını bitirmemiş olan çocukların ceza sorumluluğu bulunmamaktadır. Fiili işlediği sırada henüz on iki yaşını bitirmemiş olması, çocuk açısından kusurluluğu mutlak surette ortadan kaldıran bir neden olarak kabul edilmiştir.

İzlenen suç ve ceza politikasının gereği olarak, bu gruba giren yaş kü­çüklerinin ceza sorumluluğunun olmadığı normatif olarak kabul edilmiştir. Çünkü, bu çocuklar hakkında ceza yaptırımının uygulanması, cezanın özel önleme ve yeniden topluma kazandırma işlevi bakımından tamamen ters etki gösterecektir. Hatta, bu çocuklarla ilgili olarak ceza kovuşturmasına ilişkin işlemlerin yapılması, psikolojik gelişimleri üzerinde olumsuz etkiler mey­dana getirebilmektedir. Bu nedenle, suç yoluna sürüklenmiş olan bu çocuk­larla ilgili olarak, sadece koruyucu ve eğitici nitelikte olan güvenlik tedbirle­rine başvurulabilir.

Çocukluktan gençliğe geçiş sürecinde bulunan on iki yaşını doldurmuş ve fakat henüz on beş yaşını tamamlamamış kişiler, genellikle işlediği fiilin bir haksızlık oluşturduğunun bilincinde olmakla beraber, bazı durumlarda fiili işlemekten kendini alıkoyamamakta ve bazı davranışlar açısından irade­sine yeterince hâkim olamamaktadır. Bu nedenle, suç oluşturan bir fiili işle­diği sırada on iki yaşını bitirmiş olup da henüz on beş yaşını bitirmemiş olan kişilerin, işlediği suç açısından davranışlarını yönlendirebilme yeteneğine sahip olduğunun belirlenmesi hâlinde, ceza sorumluluğunun olduğu kabul edilmiştir.

Bu grup yaş küçüklerinin ceza sorumluluğunun olup olmadığı, çocuk hâkimi tarafından tespit edilir. Ancak, bu belirlemeden önce, yaş küçüğünün içinde bulunduğu aile koşulları, sosyal ve ekonomik koşullar ile psikolojik ve eğitim durumu hakkında uzman kişilerce rapor hazırlanması istenir. Ço­cuk hâkimi, hazırlanan bu raporları, ceza sorumluluğunun belirlenmesiyle ilgili olarak yapacağı değerlendirmede dikkate alır.

Kusur yeteneği bulunmayan yaş küçüğü hakkında ceza tertibine yer olmadığına karar verilir. Ancak, bu kişiler hakkında koruyucu, eğitici ve yeniden topluma kazandırıcı nitelikte güvenlik tedbirlerine hükmedilir.

Çocuk hâkimi, işlediği suç açısından ceza sorumluluğunun olduğunu kabul ettiği yaş küçüğü hakkında ise kural olarak indirilmiş cezaya hükme­decektir.

Fiili işlediği sırada on beş yaşını doldurmuş ve fakat henüz on sekiz ya­şını tamamlamamış gençler, normal koşullarda, gerçekleştirdikleri davra­nışların hukukî anlam ve sonuçlarını kavrama yeteneğine sahip olmakla bir­likte; bu kişilerin, davranışlarını yönlendirme yetenekleri yeterince geliş­memiş olabilmektedir. Bu nedenle, suç yoluna girmiş olan gençlerin, işle­dikleri suçlar bağlamında irade yeteneğinin zayıf olduğu normatif olarak kabul edilmiştir. Azalmış kusur yeteneğine sahip bulunan gençler hakkında kural olarak indirilmiş cezaya hükmedilir.

AĞIR CEZA AVUKATI YAKUP YIKILMAZ’IN NOTU

GİRİŞ: TÜRK CEZA HUKUKUNDA YAŞ KÜÇÜKLÜĞÜ NEDEN BU KADAR HAYATİ?

Türk Ceza Kanununun 31. maddesi, ceza hukukunun belki de en hassas alanlarından birini düzenler: yaş küçüklüğü. Bu maddeyi sadece bir kanun hükmü olarak değil, yıllardır çocuk sanık dosyalarında edindiğim tecrübeler ışığında okumak gerekir. Ben Avukat Yakup Yıkılmaz olarak şunu çok net söyleyebilirim: Çocukların karıştığı soruşturmalarda ve davalarda yapılacak en küçük usul hatası, telafisi çok zor hak kayıplarına yol açar. O nedenle bu madde, her ceza dosyasında üzerinde titizlikle durduğum temel başvuru noktalarından biridir.

Kanun koyucu, çocukların yetişkinlerden farklı olduğunu kabul eder. Algılama yeteneği, irade yeteneği, toplumsal değerleri kavrama kapasitesi yaşla birlikte gelişir. İşte 31. madde tam olarak bu bilimsel gerçekten hareket eder. Amaç; suça sürüklenmiş çocuğu cezalandırmaktan önce, onu korumak ve yeniden topluma kazandırmaktır. Adliye koridorlarında gördüğüm sayısız dosya bana göstermiştir ki; ceza hukuku yetişkinlere göre tasarlanmış katı bir sistemdir. Çocuklar bu sistemin içine doğrudan sokulduğunda çoğu zaman daha da örselenmektedir. Bu yüzden 31. madde, adeta çocuklar için bir güvenlik kalkanı işlevi görür.

Okuyucu bu noktada haklı olarak şunu sorar: “Bu madde benim çocuğumun başına gelirse ne olur? Savcılık soruşturması nasıl ilerler? Hakim ne karar verir?” Aşağıda tüm bu soruların pratik cevabını, olabildiğince anlaşılır bir dille anlatacağım.

MADDENİN MEALİ: “KANUN BÖYLE DİYOR AMA TÜRKÇESİ NEDİR?”

Önce maddenin üç fıkrada kurduğu sistemi halk dilinde özetleyelim:

• 12 yaşını doldurmamış çocuklar: Ne yaparlarsa yapsınlar ceza almazlar.

• 12–15 yaş arası çocuklar: Duruma göre ya hiç sorumlu sayılmazlar ya da indirilmiş ceza alırlar.

• 15–18 yaş arası gençler: Ceza sorumlulukları vardır ama mutlaka indirim uygulanır.

Kanunun “meali” aslında şudur: Çocuğun yaşı ne kadar küçükse, devlet ona o kadar şefkatle yaklaşmalıdır. 31. maddede geçen “ceza sorumluluğu yoktur” ifadesi, kusurluluğun mutlak olarak ortadan kalktığı anlamına gelir. Yani savcı, kolluk, mahkeme; bu yaştaki çocuk için yetişkin sanıklar gibi işlem yapamaz.

“Ceza kovuşturması yapılamaz” cümlesi ise pratikte çok önemli bir sınırdır. Bu, 12 yaş altındaki çocukların mahkemede sanık sandalyesine oturtulamayacağı, haklarında iddianame düzenlenip klasik ceza davası açılamayacağı anlamına gelir. Ancak bu sorumsuzluk, çocuğun tamamen kendi haline bırakılacağı demek değildir. Tam tersine, bu aşamada devreye çocuklara özgü güvenlik tedbirleri girer.

Güvenlik tedbiri kavramını da sadeleştirelim: Kanun, çocuk söz konusu olduğunda “hapsedelim, cezalandıralım” demez; “eğitelim, tedavi edelim, denetleyelim, koruyalım” der. İşte maddenin ruhu budur.

I. YAŞ GRUPLARINA GÖRE CEZA SORUMLULUĞU REJİMİ

Türk Ceza Kanunu 31. maddede çocukları üç ana yaş grubuna ayırmıştır. Her grubun hukuki durumu birbirinden tamamen farklıdır.

1. 12 YAŞINI DOLDURMAMIŞ ÇOCUKLAR – MUTLAK SORUMSUZLUK HALİ

a. Hukuki Durum Ne Demek?

Kanuna göre, fiili işlediği sırada henüz on iki yaşını doldurmamış olan çocukların ceza sorumluluğu yoktur. Bu sorumsuzluk hali mutlaktır. İşlenen fiilin türü, ağırlığı, sonucu ne olursa olsun değişmez.

Bu fıkra, çocuk açısından kusurluluğu kaldıran bir neden olarak düzenlenmiştir. Çünkü 12 yaş altındaki bir çocuğun, ceza hukukunun yaptırımlarını ve suçun doğuracağı sonuçları tam olarak algılaması mümkün görülmemektedir. Yıllardır adliyede takip ettiğim dosyalarda da gerçekten bu yaş grubunun, yaptığının ne anlama geldiğini çoğu zaman kavrayamadığını açıkça gözlemliyorum.

b. Soruşturma Aşamasında İşler Nasıl Yürür?

Uygulamada çoğu zaman çocuklar karakolda veya savcılıkta ifadeye çağrılır. Ancak 12 yaş altındaki bir çocuk için şu ilkelere mutlaka uyulmalıdır:

• Çocuk hakkında şüpheli sıfatıyla klasik ifade işlemleri yapılmaz.

• Savcı doğrudan dava açamaz.

• Kolluk birimlerinin çocuk üzerinde baskı kurması hukuken yasaktır.

• Çocuğun beyanı alınacaksa mutlaka pedagog eşliğinde alınır.

• Aileye derhal bilgi verilir.

Ben Avukat Yakup Yıkılmaz olarak özellikle uyarıyorum: 12 yaş altındaki çocukların karıştığı olaylarda karakolda “müşteki-şüpheli uzlaştırması”, “seri muhakeme usulü”, “ön ödeme teklifi” gibi yöntemler kesinlikle uygulanamaz. Bunlar tamamen yetişkinlere özgü kurumlardır.

c. Hangi Tedbirler Uygulanabilir?

Bu çocuklar için uygulanabilecek tedbirler, Çocuk Koruma Kanununda ve Ceza Kanununda öngörülen koruyucu mekanizmalardır. Mahkeme veya savcılık şu tedbirlere hükmedebilir:

• Danışmanlık tedbiri

• Eğitim tedbiri

• Sağlık tedbiri

• Sosyal hizmet tedbiri

• Belirli kurumlara yerleştirme

Tedbirlerin temel mantığı; çocuğun tekrar suç yoluna sürüklenmesini önlemek, aile ve sosyal çevre koşullarını iyileştirmektir. Ceza hukukunun özel önleme işlevi çocuklar bakımından bu yolla sağlanır.

2. 12–15 YAŞ ARASI ÇOCUKLAR – KOŞULLU SORUMSUZLUK VE İNDİRİM SİSTEMİ

a. Algılama Yeteneği ve İrade Yeteneği Ayrımı

İkinci fıkra, en karmaşık yaş grubunu düzenler. Fiili işlediği sırada 12 yaşını doldurmuş fakat 15 yaşını doldurmamış olan çocuklar bakımından kanun şu ayrımı yapar:

Eğer çocuk;

• İşlediği fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılayamıyorsa,

• Davranışlarını yönlendirme yeteneği yeterince gelişmemişse,

o zaman ceza sorumluluğu yoktur.

Ancak çocuk algılama ve irade yeteneğine sahipse bu kez sorumlu sayılır; fakat mutlaka indirilmiş ceza alır.

Bu ayrım, dosyanın kaderini belirler. Mahkeme salonunda hakim, tam olarak şuna bakar: “Bu çocuk gerçekten yaptığı davranışın suç olduğunu biliyor muydu? Kendini durdurabilecek olgunlukta mıydı?” İşte bu sorunun cevabı, 12–15 yaş grubunda kritik meseledir.

b. Bilirkişi Raporu Süreci

Bu yaş grubundaki çocuklar için uygulamada mutlaka kusur yeteneği raporu alınır. Gerekçede de belirtildiği gibi, bu raporlar çocuk hakimi tarafından değerlendirilir. Pratikte süreç genellikle şu şekilde ilerler:

1. Savcı soruşturma dosyasını açar ve çocuğun yaş grubunu tespit eder.

2. Çocuğun ailesi, sosyal çevresi, eğitim durumu araştırılır.

3. Pedagog, psikolog veya çocuk gelişim uzmanlarından ayrıntılı rapor istenir.

4. Bu rapor geldikten sonra hakim, ceza sorumluluğu olup olmadığına karar verir.

Burada çok önemli bir pratik bilgi paylaşayım: Rapor alınmadan verilen kararlar, istinaf ve temyiz aşamasında çoğu zaman bozulmaktadır. Yargıtay özellikle bu raporların usulüne uygun alınmasını ve karar gerekçesinde tartışılmasını arar.

Benim deneyimim şunu gösteriyor: İyi hazırlanmış bir sosyal inceleme raporu, çocuğun hiç ceza almamasını sağlayabileceği gibi; algılama yeteneğinin varlığı kabul edilse bile cezanın alt sınırdan belirlenmesine doğrudan etki edebilir.

c. Bu Yaştaki Çocuklar Mahkemede Nasıl Yargılanır?

12–15 yaş grubunda ceza sorumluluğu olan çocuklar hakkında yargılama mutlaka çocuk mahkemelerinde yapılır. Hakimlerin yaklaşımı yetişkin mahkemelerine göre çok daha farklıdır:

• Duruşmalar kapalı yapılabilir.

• Çocuğun kişiliği ve geleceği ön plandadır.

• Uzlaştırma ve alternatif çözüm yolları daha etkin uygulanır.

• Tutuklama son çare olarak düşünülür.

Uygulamada hakim, çocuğun ifadesindeki samimiyeti, pişmanlık durumunu, ailesinin desteğini, okul hayatını ve psikolojik gelişimini bir bütün olarak değerlendirir.

3. 15–18 YAŞ ARASI GENÇLER – NORMATİF İNDİRİM REJİMİ

Üçüncü fıkra, çocukluktan çıkıp gençliğe adım atmış grubu düzenler. Fiili işlediği sırada 15 yaşını doldurmuş ancak 18 yaşını doldurmamış kişiler için ceza sorumluluğu vardır; fakat kanun koyucu bu gençlerin irade yeteneğinin zayıf olabileceğini normatif olarak kabul ettiği için, mutlaka indirim sistemi öngörmüştür.

Bu yaş grubunda;

• Ağırlaştırılmış müebbet gerektiren suçlarda 18–24 yıl arası,

• Müebbet gerektiren suçlarda 12–15 yıl arası,

• Diğer cezalarda üçte bir indirim,

uygulanır.

Pratikte bu şu demektir: Çocuk 17 yaşında çok ağır bir suç işlemiş olsa bile, yetişkin biriyle aynı cezayı alması mümkün değildir. Kanun, üst sınırlar koyarak çocuğu korur.

II. YAŞ KÜÇÜKLÜĞÜNÜN SUÇUN HUKUKİ UNSURLARI AÇISINDAN ANALİZİ

Şimdi konuyu biraz daha derinleştirelim. 31. madde bir “suç tanımı” değildir. Bu madde, işlenen fiilin unsurlarını değil; failin kusur yeteneğini esas alır.

Bir çocuk bir fiil işlediğinde hakim şu sırayla düşünür:

1. Ortada Türk Ceza Kanununa göre suç oluşturan bir hareket var mı?

2. Bu hareketin maddi unsurları gerçekleşmiş mi?

3. Manevi unsur yani kasıt veya taksir mevcut mu?

4. Hukuka aykırılığı kaldıran bir neden var mı?

5. Çocuk kaç yaşında?

6. Yaş küçüklüğü nedeniyle kusurluluk kalkıyor mu?

Görüldüğü gibi yaş küçüklüğü, suçun maddi veya manevi unsurundan sonra gelen, tamamen kusurluluğa ilişkin özel bir değerlendirme aşamasıdır.

a. Maddi Unsur

Çocuk ister 12 yaş altında ister 17 yaşında olsun; öncelikle yapılan davranışın suçun maddi unsurunu oluşturup oluşturmadığı incelenir. Örneğin hırsızlık fiilinde bir malın alınması, yaralama suçunda bedene yönelik zarar verici hareketin gerçekleşmesi gibi.

Ancak ceza sorumluluğu olmayan bir çocuk için maddi unsur tespit edilse bile, sonuçta ceza verilmez.

b. Manevi Unsur

Manevi unsur özellikle önemlidir. Çocukların çoğu dosyada “ben oyun sanmıştım”, “korkutmak istemiştim”, “arkadaşlarım söylediği için yaptım” şeklindeki beyanları, kasıt unsurunun tespitini güçleştirir. Hakimler ve Yargıtay, çocuk sanıklar bakımından kasıt değerlendirmesini çok daha dikkatli yapma eğilimindedir.

c. Hukuka Aykırılık

Bazı durumlarda çocuk bir fiil işlemiş görünse bile hukuka aykırılık oluşmayabilir. Meşru savunma, zorunluluk hali, kanunun hükmünü yerine getirme gibi nedenler çocuklar bakımından da geçerlidir.

Ama yine altını çiziyorum: Çocuk söz konusu olduğunda asıl mesele çoğu zaman bu unsurlar değil, 31. madde kapsamında kusur yeteneğinin belirlenmesidir.

III. CEZALARIN PRATİK GÖRÜNÜMÜ – ÖRNEK TABLO

Özellikle 12–15 yaş grubundaki cezaların alt-üst sınırlarını daha anlaşılır kılmak için uygulamada kullandığımız temel hesaplama tablosunu aşağıya bırakıyorum. Bu tablo, maddenin karmaşık görünen indirim cümlelerinin somut karşılığıdır.

Tabloyu okurken şuna dikkat edin: Kanun, çocuklar için sadece indirim yapmakla kalmaz, ayrıca kesin üst sınırlar koyar. İşte bu, savunma stratejisinde avukatların en çok kullandığı alandır.

IV. SAVCILIK SORUŞTURMASINDA ÇOCUK SANIK GERÇEĞİ

Yaş küçüklüğü düzenlemesi özellikle soruşturma evresinde büyük önem taşır. Çocukların karıştığı bir olayda, savcı dosyayı farklı bir gözle yürütür.

Uygulamada;

• Çocuğun ifadesi alınırken müdafi görevlendirilmesi zorunludur.

• İfade tutanağı düzenlenirken çocuğun üstün yararı gözetilir.

• Kolluk aşamasında çocuklara kelepçe takılması, uzun süre bekletilmeleri hukuken doğru değildir.

• Gözaltı ve tutuklama tedbirleri çok daha dar uygulanır.

Ben Avukat Yakup Yıkılmaz olarak şunu defalarca gördüm: Yetişkinler için sıradan sayılan pek çok işlem, çocuklar üzerinde ağır psikolojik baskı yaratır. Hakimler de tam bu nedenle, 31. maddeyi yalnızca bir indirim hükmü gibi değil; aynı zamanda bir usul güvencesi olarak yorumlamaktadır.

V. SIKÇA SORULAN SORULAR

Bu noktaya kadar anlattıklarımı pratik sorular üzerinden daha da netleştireyim.

Soru: 12 yaş altındaki çocuk hakkında savcı dava açabilir mi?
Cevap: Hayır. Bu çocuklar hakkında ceza davası açılamaz. Sadece güvenlik tedbirleri uygulanabilir.

Soru: 13 yaşındaki çocuk her suçtan aynı oranda indirim mi alır?
Cevap: Hayır. Önce kusur yeteneği raporu alınır. Algılama ve irade yeteneği yoksa hiç ceza verilmez.

Soru: Çocukların ifadelerinde avukat bulunması zorunlu mu?
Cevap: Evet. Müdafi olmadan alınan ifadeler hukuken geçersiz kabul edilir.

Soru: 17 yaşındaki bir genç yetişkinlerle aynı cezayı alır mı?
Cevap: Almaz. 31. madde gereği mutlaka indirim uygulanır ve üst sınırlar vardır.

VI. SUÇUN AĞIRLIĞINA GÖRE ÇOCUKLARDA CEZA HESABI NASIL YAPILIR?

31. maddenin uygulamada en çok merak edilen bölümü, özellikle ikinci fıkradaki uzun indirim cümleleridir. Çoğu kişi maddeyi okuduğunda rakamların arasında kaybolur. Oysa bunun adliyedeki pratik karşılığı gayet nettir.

Ben Avukat Yakup Yıkılmaz olarak dosyalarda şu yolu izlerim: Önce suçun yetişkin bir fail için öngörülen temel cezasına bakarım. Ardından çocuğun yaş grubunu belirlerim. Daha sonra da 31. maddede yazılı indirim oranlarını ve üst sınırları tek tek uygularım.

a. Ağırlaştırılmış Müebbet ve Müebbet Gerektiren Suçlar

Kanun koyucu, çocuklar bakımından en ağır suçlarda bile ayrı bir sistem kurmuştur. Diyelim ki suç, yetişkinler için ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiriyor. Yetişkin bir sanık ömür boyu hapis tehdidiyle karşı karşıyayken;

• 12–15 yaş grubunda kusur yeteneği varsa: 12 ila 15 yıl arasında hapis cezası,

• 15–18 yaş grubunda: 18 ila 24 yıl arasında hapis cezası,

gündeme gelir.

Burada dikkat edin: Kanun, müebbet kavramını tamamen ortadan kaldırır ve yerine belirli yıl aralığı getirir. İşte bu, ceza politikasının çocuk merkezli olduğunun en açık göstergesidir.

b. Diğer Suçlar

Daha yaygın suçlarda ise iki temel kural vardır:

1. Diğer cezaların yarısı indirilir.

2. Her fiil için verilecek hapis cezası 7 yıldan fazla olamaz.

Bu sınır, çocukların işlediği birden fazla suçta toplam cezanın astronomik rakamlara çıkmasını engeller. Örneğin bir çocuk hakkında 3 ayrı eylem nedeniyle ceza hesabı yapılıyorsa, hakim her biri için en fazla 7 yıl verebilir. Ayrıca indirimler uygulandığında çoğu zaman sonuç ceza bunun da altına düşer.

c. Para Cezaları

Adliyede sık karşılaştığım bir başka konu da adli para cezalarıdır. Çocukların işlediği fiil adli para cezasını gerektiriyorsa, yine aynı şekilde indirim uygulanır. Güvenlik tedbirleri gündeme gelebilir. Çocuklar bakımından doğrudan hapis yerine para cezasına çevirme ihtimali her zaman daha geniş yorumlanmaktadır.

VII. 31. MADDE KUSURLULUĞU KALDIRAN BİR NEDENDİR

Bu maddenin teknik hukuktaki yeri çoğu zaman yanlış anlaşılır. Yaş küçüklüğü, suçu ortadan kaldırmaz. Fiili hukuka uygun hale getirmez. Sadece faili kusursuz sayar.

Ceza hukukunda bir kişinin cezalandırılabilmesi için;

• Suçun maddi unsurunun,

• Manevi unsurunun,

• Hukuka aykırılık unsurunun,

• Ve kusurluluk unsurunun,

birlikte bulunması gerekir.

Çocuk 12 yaş altındaysa, kusurluluk unsuru mutlak olarak yok sayılır.
12–15 yaş arasındaysa bu unsur, raporla belirlenir.

Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarında da yaş küçüklüğü değerlendirmesi, kusur yeteneği kavramı üzerinden yapılır. Bu yüzden 31. madde, ceza dosyalarında “ceza verilmesine engel olan özel şahsi neden” olarak nitelendirilir.

VIII. ÇOCUK HAKİMİ KARARI NASIL VERİR?

a. Hakimin Psikolojiyi Okuması

Çocuk dosyalarında duruşmaya girdiğinizde şunu hemen hissedersiniz: Hakim, yetişkin bir sanığa baktığı gibi bakmaz çocuğa. Önünde bir suçlu değil; çoğu zaman yanlış yapmış, rehberliğe muhtaç bir birey olduğunu düşünür.

Hakimlerin özellikle üzerinde durduğu noktalar şunlardır:

• Çocuğun eğitim durumu

• Aile içi ilişkileri

• Sosyal çevresi

• Olayı kavrama biçimi

• Daha önce benzer davranışlarının olup olmadığı

• Pişmanlık ve tekrar suç işlememe iradesi

Pedagog raporu burada belirleyici bir rol oynar. Hakim çoğu zaman rapordaki tespitlere paralel karar verir. Ancak rapor bağlayıcı değildir; son söz hakime aittir.

Ben Avukat Yakup Yıkılmaz olarak, çocukların duruşmadaki beyanlarının hazırlanmasının ne kadar kritik olduğunu özellikle vurguluyorum. Çocuğun korkutulmadan, doğru yönlendirilerek dinlenmesi, kararın seyrini değiştirir.

b. Güvenlik Tedbirine Hükmedilmesi

Eğer ceza sorumluluğu yoksa hakim şu tür kararlara yönelir:

• Çocuğun bir eğitim programına devamı

• Danışmanlık tedbiri

• Gerekirse sağlık kuruluşunda tedavi

• Aileye yönelik sosyal destek

Uygulamada bu tedbirler, çocuğun geleceğini kurtaran mekanizmalardır.

IX. YARGITAY’IN GENEL BAKIŞ AÇISI

Maddenin temyiz aşamasındaki görünümüne de değinmek gerekir. Yargıtay;

• Çocuğun yaşının doğru tespit edilip edilmediğine,

• Kusur yeteneği raporu alınıp alınmadığına,

• Bu raporların gerekçede tartışılmasına,

• İfade tutanaklarının usulüne uygun düzenlenip düzenlenmediğine,

özellikle bakar.

Yargıtay’ın eğilimi şudur: Çocuklar bakımından lehe yorum esastır. Mahkemeler sorumluluk tespitini dar değil, geniş bir sosyal inceleme çerçevesinde yapmalıdır. Raporlardaki çelişkiler giderilmeden verilen hükümler çoğu zaman bozulma sebebi olur.

Bu nedenle avukatların kovuşturma evresinde mutlaka;

• Delil tespiti işlemlerini,

• Çocuğun psikolojik durumunu,

• Aile koşullarını,

ayrıntılı biçimde dosyaya yansıtmaları gerekir.

X. 12–15 YAŞ GRUBUNDA CEZA SORUMLULUĞU NASIL BELİRLENİR?

Bu bölüm, uygulamanın kalbidir. Gerekçede de belirtildiği gibi, çocuk hakimi karar vermeden önce mutlaka uzman raporuna başvurur.

Raporlar genellikle şu sorulara cevap arar:

• Çocuk zeka ve gelişim olarak yaşıtları seviyesinde mi?

• Suçun sonuçlarını algılama kapasitesi var mı?

• Davranışlarını yönlendirme yeteneği gelişmiş mi?

• Olay anındaki psikolojik etkiler nasıl?

Eğer rapor “algılama yeteneği yoktur” diyorsa, ceza sorumluluğu bulunmadığı kabul edilir. Bu halde dahi çocuk hakkında güvenlik tedbirine hükmedilir.

Ancak raporun olumlu olması durumunda, hakim yetişkinler için öngörülen cezadan yarı oranında indirim yaparak hüküm kurar.

XI. SIK YAPILAN HATALAR – TECRÜBE KOKAN UYARILAR

Yıllardır çocuk sanık müdafiliği yaparken en çok gördüğüm hataları açıkça paylaşayım. Çünkü “bakın burası çok önemli” dediğim yer tam olarak burasıdır:

1. Ailelerin paniğe kapılıp çocuğu yalnız bırakması

   • Oysa çocuk her aşamada hukuki korumaya muhtaçtır.

2. Pedagog raporu alınmadan karar verilmesi

   • Bu açık bir bozma sebebidir.

3. Çocuğun ifadesinin yetişkin gibi alınması

   • Baskı altında alınan beyanlar geçersizdir.

4. Yaşın nüfus kaydı yerine tahmine göre değerlendirilmesi

   • Hakim mutlaka resmi kayda bakmalıdır.

5. Uzlaşma kurumunun yanlış uygulanması

   • Her suç uzlaşmaya uygun değildir.

Ben Avukat Yakup Yıkılmaz olarak özellikle altını çiziyorum: Çocukların karıştığı olaylarda en kritik aşama ilk ifade anıdır. O anda düzenlenen ifade tutanağı, tüm davanın omurgasını oluşturur. Çocuk algılayamadığı bir cümleyi imzaladığında, ileride bunu düzeltmek neredeyse imkânsız hale gelebilmektedir.

XII. İNFAZ SEÇENEKLERİ VE ALTERNATİF KURUMLAR

a. HAGB (Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması)

Ceza sorumluluğu olan çocuklar hakkında verilen cezalar bakımından, koşulları varsa HAGB kurumu uygulanabilir. Ancak bu, 12 yaş altındaki sorumsuz çocuklar için değil; sadece sorumlu kabul edilen 12–15 ve 15–18 yaş grubundaki çocuklar için geçerlidir.

Hakimler çocuklar bakımından bu kurumu daha geniş uygulama eğilimindedir. Amaç çocuğun lekelenmemesi ve geleceğinin korunmasıdır.

b. Cezanın Ertelenmesi

15–18 yaş grubundaki gençler hakkında verilen hapis cezalarının ertelenmesi ihtimali de bulunur. Bu aşamada yine çocuğun kişiliği, aile desteği, sosyal durumu büyük önem taşır.

XIII. CEZALARDA ÜST SINIR NEDEN KONMUŞTUR?

Uygulamada bazen şunu görüyoruz: Çocuklar bir suça tek başına değil, yetişkinlerle birlikte karışıyor. Yetişkin sanık 20–25 yıl ceza riskiyle karşı karşıyayken, çocuk sanık için kanun 7 yıl üst sınırı getirir.

Bu sınırın pratik mantığı şudur:

• Çocukların uzun süre hapsedilmesi özel önleme amacına aykırıdır.

• Ceza ne kadar uzunsa çocuk o kadar olumsuz etkilenir.

• Devlet çocuk failden çok çocuğun geleceğini korumalıdır.

Benim tecrübem şunu gösteriyor: Çocuklar bakımından infaz rejimi, cezadan daha önemlidir. Denetimli serbestlik, eğitim programları, psikolojik destek çoğu zaman hapis cezasından daha etkili sonuçlar vermektedir.

XIV. UYGULAMADA EN ÇOK KARŞILAŞILAN SUÇ TÜRLERİ

SEO açısından da önem taşıdığı için, 31. maddenin en çok uygulandığı dosya türlerini LSI kelimelerle birlikte kısaca ele alalım:

• Hırsızlık suçlarında çocukların durumu

• Yaralama ve tehdit dosyaları

• Bilişim suçu iddiaları

• Uyuşturucu madde bulundurma olayları

• Mala zarar verme fiilleri

Bu dosyalarda savcılık soruşturması yürütülürken çocuğun yaşı ve kusur yeteneği her zaman ön mesele yapılır.

TABLO: YAŞ GRUPLARINA GÖRE İNDİRİM SİSTEMİNİN ÖZETİ

Okuyucunun kolay anlaması için biraz daha ayrıntılı ikinci bir tablo sunuyorum:

XV. SIKÇA SORULAN DİĞER SORULAR

Soru: Çocuk sanık mutlaka çocuk mahkemesinde mi yargılanır?
Evet. Yaş küçüklüğü tespit edilen dosyalar görevli çocuk mahkemelerine gönderilir.

Soru: 14 yaşındaki çocuk tutuklanabilir mi?
Çok istisnai haller dışında tutuklama tedbiri dar uygulanır; çoğu zaman pedagog raporu beklenir.

Soru: Güvenlik tedbiri sicile işler mi?
Hayır. Tedbirler ceza mahkûmiyeti gibi adli sicile kaydedilmez.

Soru: Çocukların ifadelerinde avukat olmadan işlem yapılırsa ne olur?
Bu ifadeler geçersiz sayılır ve kararlar bozulur.

XVI. SONUÇ: BU MADDENİN RUHU

Türk Ceza Kanununun 31. maddesi bize şunu söyler: Çocuklar ceza hukukunda özel olarak korunur. Amaç cezalandırma değil, ıslah ve korumadır.

Ben Avukat Yakup Yıkılmaz olarak pratikten gelen kanaatimi bir kez daha tekrar edeyim: Çocuğun karıştığı ceza dosyalarında;

• doğru yaş tespiti,

• usulüne uygun ifade işlemleri,

• nitelikli pedagog raporu,

hayati önemdedir.

Yaş küçüklüğü düzenlemesi, çocuk sanık dosyalarında suçun vasfını, ceza miktarını ve hatta yargılama usulünü tamamen değiştirebilen teknik bir hükümdür. Özellikle 12–15 yaş grubunda kusur yeteneğinin varlığına ilişkin raporların eksik veya çelişkili olması, davanın seyrini kökten etkiler. Bu alanda yapılacak hatalar çocuğun geleceğini doğrudan ilgilendirdiği için süreç son derece hassastır.

Somut olayınıza özgü hukuki değerlendirme ve profesyonel destek için Avukat Yakup Yıkılmaz ile iletişime geçebilirsiniz.