TCK MADDE 14 (GEREKÇESİ VE GÜNCEL AÇIKLAMASI)

Seçimlik cezalarda soruşturma

Madde 14- (1) 11 ve 12 nci maddelerde belirtilen hallerde, soruşturma konusu suçun yer aldığı kanun maddesinde hapis cezası ile adli para cezasından birinin uygulanması seçimlik sayılmış ise soruşturma veya kovuşturma açılmaz.

MADDE GEREKÇESİ

Madde 14- 11 ve 12’nci maddelerde suçun hürriyeti bağlayıcı ce­zayı gerektirmesi bir soruşturma koşulu olarak gösterilmiştir. Hapis ve adli para cezasından birinin uygulanması hâkimin takdirine bağlı bulunan se­çimlik cezalı fiiller, genellikle vahamet arz etmeyen suçlardan olduklarından, yabancı ülkede işlenmeleri hâlinde soruşturma veya kovuşturma koşulunun gerçekleşmemiş sayılacağı maddede belirtilmiştir.

AVUKAT YAKUP YIKILMAZ’IN NOTU

Ceza hukukunda her suç aynı ağırlıkta görülmez. Kanun koyucu, bazı fiiller için yalnızca hapis cezasını öngörürken, bazı fiillerde hâkime hapis cezası ile adli para cezası arasında seçim yapma imkânı tanır. Türk Ceza Kanununun 14. maddesi, işte bu seçimlik ceza öngörülen suçların, yurt dışında işlenmesi hâlinde Türkiye’de soruşturma konusu yapılıp yapılamayacağına ilişkin özel bir düzenleme getirir.

Madde oldukça kısa ama uygulamadaki etkisi nettir. TCK m.14’e göre, 11 ve 12. maddelerde belirtilen hâllerde, eğer suçun düzenlendiği kanun maddesinde hapis cezası ile adli para cezasından biri seçimlik olarak öngörülmüşse, Türkiye’de soruşturma veya kovuşturma açılmaz. Yani kanun, daha baştan “bu dosya Türkiye’de açılmaz” demektedir.

Bu düzenlemenin anlaşılabilmesi için önce 11 ve 12. maddelerin mantığını hatırlamak gerekir. Bu maddelerde, vatandaşın veya yabancının yurt dışında işlediği suçlar bakımından Türkiye’nin ceza yetkisi tanınmıştır. Ancak bu yetki sınırsız değildir. Kanun koyucu, yurt dışında işlenen her fiilin Türkiye’de yargılanmasını istememiş; yalnızca belirli ağırlıkta suçlar için bu yolu açık tutmuştur. TCK m.14, bu sınırın teknik bir tamamlayıcısıdır.

Madde gerekçesi bu noktayı açıkça ortaya koyar. 11 ve 12. maddelerde, suçun hürriyeti bağlayıcı cezayı gerektirmesi, soruşturma şartı olarak kabul edilmiştir. Yani suçun niteliği itibarıyla hapis cezasını zorunlu kılan bir ağırlıkta olması beklenir. Buna karşılık, hâkimin hapis cezası yerine adli para cezasını tercih edebildiği fiiller, kanun koyucu tarafından genellikle “vahim olmayan” suçlar olarak değerlendirilmiştir.

Uygulamada bu çok önemli bir ayrımdır. Seçimlik ceza öngörülen suçlarda, hapis cezası kanunda yer alsa bile, bunun zorunlu bir yaptırım olmadığı kabul edilir. Hâkim, somut olayın özelliklerine göre yalnızca adli para cezasına hükmedebilir. İşte bu ihtimal, TCK m.14 bakımından belirleyicidir. Kanun koyucu, böyle suçların yabancı ülkede işlenmesi hâlinde Türkiye’de ceza soruşturmasına konu edilmesini uygun görmemiştir.

Bu yaklaşımın arkasında hem pratik hem de ilkesel nedenler vardır. Pratik açıdan bakıldığında, yurt dışında işlenen ve nispeten hafif sayılan fiillerin Türkiye’de soruşturulması, ceza adalet sistemine ciddi bir yük bindirir. Delillerin toplanması, tanıkların dinlenmesi, fiilin gerçekleştiği ülkeyle yazışmalar yapılması gibi işlemler, çoğu zaman suçun ağırlığıyla orantısız bir çaba gerektirir.

İlkesel açıdan ise mesele, ceza hukukunda orantılılık ve son çare olma prensipleriyle ilgilidir. Ceza hukuku, özellikle yurt dışı bağlantılı dosyalarda, her durumda devreye sokulacak bir araç değildir. Kanun koyucu, hapis cezasını zorunlu kılmayan fiiller bakımından, Türkiye’nin ceza yetkisini bilinçli olarak geri çekmiştir. Bu, ceza hukukunun sınırlarını bilerek daraltan bir tercihtir.

Burada dikkat edilmesi gereken bir başka husus da şudur: TCK m.14, suçun seçimlik ceza içermesi nedeniyle yargılamaya hiç girilmemesini öngörür. Yani savcının “önce soruşturalım, sonra takipsizlik veririz” şeklinde bir yol izlemesi dahi bu maddeye uygun değildir. Kanun, soruşturma veya kovuşturma açılmasını baştan engellemiştir.

Uygulamada zaman zaman şu yanlış yaklaşımla karşılaşılır: “Kanunda hapis cezası da var, o hâlde soruşturma açılabilir.” Oysa burada hapis cezasının varlığı değil, zorunlu olup olmaması önemlidir. Eğer hâkimin adli para cezasını seçme yetkisi varsa, bu suç TCK m.14 kapsamında değerlendirilir ve yurt dışında işlenmişse Türkiye’de soruşturma konusu yapılamaz.

TCK m.14, ceza hukukunda “her yetki kullanılmak zorunda değildir” anlayışının açık bir örneğidir. Kanun koyucu, 11 ve 12. maddelerle tanınan geniş yargılama yetkisini, seçimlik ceza öngörülen suçlar bakımından bilinçli biçimde sınırlamıştır. Bu düzenleme, hem ceza adalet sisteminin etkinliğini korumayı hem de hafif nitelikli fiillerin uluslararası boyutta gereksiz yere büyütülmesini engellemeyi amaçlar.