Soruşturma Ne Kadar Sürer?

Kanunda Yazılı Kesin Bir Soruşturma Süresi Var mı

Yok. İnsanların en çok şaşırdığı nokta burası. Kanun savcıya “şu kadar günde bitir” demiyor, “gecikmeden başla ve gerçeği araştır” diyor.

CMK 160/1: (1) Cumhuriyet savcısı, ihbar veya başka bir suretle bir suçun işlendiği izlenimini veren bir hâli öğrenir öğrenmez kamu davasını açmaya yer olup olmadığına karar vermek üzere hemen işin gerçeğini araştırmaya başlar.

Buradaki “hemen” kelimesi başlangıç için geçerli, bitiş için değil. Savcı ihbarı aldığı gün dosyayı açmak zorundadır; ama araştırmanın ne kadar süreceği toplanacak delile bağlıdır. CMK 160/2 savcıya sadece aleyhinize olan delilleri değil, lehinize olanları da toplama görevi yükler. Bu görev iyi bir şeydir, ama süreyi de uzatır.

Adalet Bakanlığı zaman zaman genelgelerle hedef süreler belirler. Bu hedefler bağlayıcı bir hak doğurmaz; savcı hedefi aştı diye dosyanız kendiliğinden düşmez. Yani “üç ay geçti, soruşturma düşmüştür” diye bir kural bulunmuyor.

Pratikte Dosyalar Ne Kadar Bekliyor

Sahada gördüğüm tablo şöyle: taraf beyanları ve birkaç tanıkla çözülen dosyalar genelde iki ile altı ay arasında sonuçlanıyor. Basit yaralama, hakaret, tehdit, mala zarar verme bu gruba giriyor. Kamera görüntüsü veya doktor raporu varsa süreç daha da kısalıyor.

İkinci grup, dışarıdan belge beklenen dosyalar. Banka hareketleri, telefon görüşme kayıtları, tapu ve şirket evrakı, kurum yazışmaları. Bu dosyalarda altı ay ile bir buçuk yıl arası bir bekleme normal karşılanıyor. Savcılık yazıyı yazar, kurum cevabı aylar sonra gönderir, arada dosya rafta durur.

Üçüncü grup ise bilirkişi ve teknik inceleme gerektiren dosyalar. Dijital materyal incelemesi, imza incelemesi, ticari defter tetkiki, trafik kazası kusur raporu. Buralarda iki yılı bulan dosyalar görüyorum. Büyük şehirlerde savcı başına düşen dosya sayısı da bu süreyi doğrudan etkiliyor. Ankara veya İstanbul’daki bir dosyanın küçük bir ilçedeki benzerinden daha yavaş ilerlemesi şaşırtıcı değil.

Tutukluysanız veya Adli Kontroldeyseniz Takvim Değişir

Özgürlüğünüz kısıtlanmışsa kanun boşluk bırakmaz. Gözaltı için CMK 91/1 net bir sınır koyar: yakalama anından itibaren yirmi dört saat. Toplu işlenen suçlarda savcı bu süreyi CMK 91/3 uyarınca günlük emirlerle uzatabilir, ama bunun da tavanı vardır.

Tutukluluk halinde soruşturma evresi için ayrı bir üst sınır işler.

CMK 102/4: (4) Soruşturma evresinde tutukluluk süresi, ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işler bakımından altı ayı, ağır ceza mahkemesinin görevine giren işler bakımından ise bir yılı geçemez. Ancak, Türk Ceza Kanununun İkinci Kitap Dördüncü Kısım Dördüncü, Beşinci, Altıncı ve Yedinci Bölümünde tanımlanan suçlar, Terörle Mücadele Kanunu kapsamına giren suçlar ve toplu olarak işlenen suçlar bakımından bu süre en çok bir yıl altı ay olup, gerekçesi gösterilerek altı ay daha uzatılabilir.

Bu süreler dolduğunda savcı ya iddianame düzenlemek ya da sizi serbest bırakmak zorunda kalır. Tutuklu dosyalar bu yüzden çok daha hızlı yürür. Savcılıklar tutuklu dosyaya öncelik verir, bilirkişiden rapor ivedi istenir, kurumlara yazılan yazıya “acele” şerhi düşülür.

Adli kontrol (tutuklanmadan, imza atma ya da yurt dışı yasağı gibi yükümlülüklerle serbest kalma) altındaysanız dosya bu kadar hızlı ilerlemeyebilir. Ama tedbirin kaldırılmasını her zaman isteyebilirsiniz. CMK 103/1’e göre hem savcı hem de siz ve avukatınız sulh ceza hâkiminden serbest bırakılma talebinde bulunabilirsiniz. CMK 103/2 ise savcıya, tedbirin artık gereksiz olduğunu düşündüğü anda kendiliğinden serbest bırakma yetkisi verir.

Süreyi Asıl Uzatan Şeyler: Bilirkişi, Talimat ve Eksik Belge

Dosyanızın neden beklediğini anlarsanız endişeniz azalır. Uzamanın üç klasik sebebi var ve üçü de sizin kusurunuz değildir.

Talimat yazışmaları

Siz Ankara’dasınız, tanık Trabzon’da. Ankara savcılığı Trabzon savcılığına yazı yazar, oradaki savcılık tanığı çağırır, ifadeyi alır, evrakı geri gönderir. Bu döngü tek başına üç dört ay yiyebilir. Tanık adresinde bulunamazsa süreç baştan işler.

Bilirkişi raporu

Bilirkişi listeleri sınırlıdır, aynı uzmana yüzlerce dosya düşer. Dijital inceleme yapan kriminal birimlerde sıra beklemesi aylarca sürebilir. Rapor geldikten sonra taraflara itiraz imkânı tanınırsa üstüne bir iki ay daha eklenir.

Kurumlardan belge beklemek

Banka kayıtları, HTS dökümleri, SGK ve tapu yazıları. Bu yazılar elektronik ortamda gitse bile cevabın gelmesi zaman alır. Bir de eksik cevap gelirse savcılık yeniden yazar ve saat sıfırlanır.

Soruşturmanın Bittiğini Nereden ve Ne Zaman Öğrenirsiniz

Soruşturmanın iki çıkışı vardır. Birincisi iddianame, ikincisi kovuşturmaya yer olmadığına dair karar, yani halk arasındaki adıyla takipsizlik.

CMK 170/2: (2) Soruşturma evresi sonunda toplanan deliller, suçun işlendiği hususunda yeterli şüphe oluşturuyorsa; Cumhuriyet savcısı, bir iddianame düzenler.

Yeterli şüphe yoksa savcı takipsizlik verir. CMK 172/1 bu kararı, kamu davası açmaya yetecek delil elde edilememesi veya kovuşturma olanağının bulunmaması hallerine bağlar. Karar size ve şikâyetçiye tebliğ edilir. Tebligat çoğunlukla PTT ile adresinize gelir; adres kaydınız güncel değilse elinize geçmeyebilir.

İddianame düzenlenirse dosya mahkemeye gider. Mahkeme iddianameyi kabul ettiği anda soruşturma biter, kovuşturma yani yargılama başlar. Size duruşma günü bildiren bir davetiye ulaşır. İddianamenin içinde neyle suçlandığınız, hangi kanun maddesinin uygulanmasının istendiği ve deliller tek tek yazılıdır; CMK 170/3 bu unsurları sayar. CMK 170/5 ayrıca savcıya, sonuç kısmında lehinize olan hususları da yazma yükümlülüğü getirir.

Dosya Aylardır Kımıldamıyorsa Elinizde Hangi Yollar Var

Şüpheli konumundaysanız yapabileceğiniz şey sınırlıdır ama sıfır değildir. Savcılığa dilekçe verip lehinize delil toplanmasını isteyebilirsiniz. Örneğin “şu tarihteki kamera kaydı istensin”, “şu tanık dinlensin” diyebilirsiniz. Savcı bu talebi değerlendirmek zorundadır; kabul etmese bile dosyaya girer ve ileride mahkemede işinize yarar.

Şikâyetçi taraftaysanız ve savcı takipsizlik verdiyse itiraz hakkınız var. Bu itirazın süresi kısadır, kaçırırsanız karar kesinleşir.

CMK 173/1: (1) Suçtan zarar gören, kovuşturmaya yer olmadığına dair kararın kendisine tebliğ edildiği tarihten itibaren iki hafta içinde, bu kararı veren Cumhuriyet savcısının yargı çevresinde görev yaptığı ağır ceza mahkemesinin bulunduğu yerdeki sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir.69

İtiraz dilekçesinde sadece “haksızlık oldu” demek yetmez; CMK 173/2 dava açılmasını gerektirecek olayları ve delilleri göstermenizi ister. Sulh ceza hâkimliği talebi yerinde bulursa CMK 173/4 uyarınca savcı iddianame düzenler. Hâkimlik gerek görürse soruşturmanın genişletilmesini de isteyebilir.

Bunların dışında Cumhuriyet Başsavcılığına dosyanın hızlandırılması yönünde dilekçe verebilirsiniz. Makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiğini düşünüyorsanız Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuru yolu da vardır; ancak bu yol iç hukuk yolları tükendikten sonra işler ve dosyayı hızlandırmaz, tazminat sonucu doğurur.

Zamanaşımı: Dosya Sonsuza Kadar Açık Kalmaz

Soruşturmanın üst sınırı yok ama suçun bir ömrü var. Bu ömrün adı dava zamanaşımı. Süre dolduğunda kamu davası düşer, savcı iddianame düzenleyemez.

TCK 66/1: (1) Kanunda başka türlü yazılmış olan haller dışında kamu davası;

• a) Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda otuz yıl,
• b) Müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda yirmibeş yıl,
• c) Yirmi yıldan aşağı olmamak üzere hapis cezasını gerektiren suçlarda yirmi yıl,
• d) Beş yıldan fazla ve yirmi yıldan az hapis cezasını gerektiren suçlarda onbeş yıl,
• e) Beş yıldan fazla olmamak üzere hapis veya adlî para cezasını gerektiren suçlarda sekiz yıl, geçmesiyle düşer.

Süre, suçun kanundaki cezasının üst sınırına göre belirlenir; TCK 66/4 bunu açıkça söyler. TCK 66/6 ise sürenin ne zaman işlemeye başlayacağını düzenler. Tamamlanmış suçlarda suçun işlendiği gün, zincirleme suçlarda son suçun işlendiği gün başlangıçtır.

Burada çok önemli bir ayrıntı var. Zamanaşımı, bazı işlemler yapılınca kesilir ve baştan işlemeye başlar. TCK 67/2’ye göre savcı huzurunda ifadenizin alınması, hakkınızda tutuklama kararı verilmesi veya iddianame düzenlenmesi zamanaşımını keser. Yani ifade verdiğiniz gün saat sıfırlanır. TCK 67/4 ise bu uzamanın da bir sınırı olduğunu, kanundaki sürenin en fazla yarısına kadar uzayabileceğini söyler. Kısacası dosya sonsuza kadar açık kalmaz, ama sandığınızdan uzun süre açık kalabilir.

Beklerken Sizin Yapmanız Gerekenler

Bekleme dönemi pasif geçirilecek bir dönem değil. En kritik iş, adres kaydınızı güncel tutmaktır. Tebligat eski adresinize giderse takipsizlik kararını ya da duruşma davetiyesini göremezsiniz. Görmediğiniz tebligat da hukuken size ulaşmış sayılır ve süreler işlemeye başlar.

İkincisi, delilinizi şimdiden toplayın. Kamera kayıtları genelde bir ay içinde silinir. Banka dekontu, mesaj yazışması, e-posta, fatura, tanık isim ve telefonları; bunları bugün bir klasörde toplayın. Bir yıl sonra hatırlamanız mümkün olmaz.

Üçüncüsü, dosyayı düzenli takip edin. Avukatınız varsa UYAP üzerinden dosyayı görebilir ve gelişmeleri size aktarır. Avukatınız yoksa e-Devlet üzerinden dosya sorgulaması yapabilir, adliyedeki soruşturma bürosundan bilgi alabilirsiniz. Ancak gizlilik kararı bulunan dosyalarda bu erişim kısıtlanır.

Yaşanmış Olaydan

Birkaç yıl önce büroma gelen bir müvekkilim, internetten yaptığı bir alışveriş nedeniyle hakkında dolandırıcılık şikâyeti bulunduğunu öğrenmişti. Olay basitti: sattığı ikinci el bir telefon alıcının eline geç ulaşmış, alıcı da parayı gönderdiği halde mal almadığı iddiasıyla şikâyetçi olmuştu. Kolluğa ifade verilmiş, ardından savcılık banka hesap hareketlerini ve HTS kayıtlarını istemişti. Müvekkilim ifadesini verdikten sonra tam bir buçuk yıl boyunca dosyadan tek bir haber alamadı.

Bu süre içinde iki kez savcılığa dilekçe verdik. Birinci dilekçede kargo teslim tutanağını ve alıcıyla yaptığı mesajlaşmaların çıktısını dosyaya sunduk. İkincisinde ise dosyanın hangi aşamada olduğunu sorduk ve bekleyen yazışmaların takibini istedik. Cevap kısaydı: banka kayıtları henüz gelmemişti. Müvekkilim her ay beni arayıp “acaba beni tutuklarlar mı” diye soruyordu; oysa dosyada tutuklamayı gerektirecek hiçbir unsur yoktu.

Sonunda kayıtlar geldi ve ödemenin karşılığında malın teslim edildiği belgelerle ortaya çıktı. Savcılık kovuşturmaya yer olmadığına karar verdi. Karar müvekkilime posta ile ulaştı; zarfı açtığında rahatladığını söylemişti. Buradan çıkarılacak ders şu: uzun süren sessizlik çoğu zaman kötü haber değildir, sadece kurumlardan belge beklendiği anlamına gelir. Ama bu bekleme sırasında lehinize olan belgeyi dosyaya koymak size düşer.